De gratia Redemptoris

Deus vult omnes homines salvos fieri, nisi per salutem omnium altiores fines impedirentur. Quod cum ita sit, Deus antecedenter ad praevisum bonum vel malum usum liberi arbitrii creati determinatos aliquos homines ad determinatum gradum gloriae aeternae elegit (praedestinatio ad gloriam praecise sumpta ante praevisa merita); reliquos in eodem signo rationis omisit (reprobatio negativa antecedens). Praedestinati autem gloriam aeternam sibi mereri debent; propterea vitam eorum Deus ita ordinat, talia illis eligit media, quibus in morte inveniuntur in statu gratiae et cum eo merito, quod correspondet gloriae antea illis praedestinatae. Debet ergo consequenter ad absolutam electionem ad gloriam illis dare donum perseverantiae et gratias efficaces ita, ut de facto illud meritum sibi acquirant. Vita vero eorum qui sunt antecedenter negative reprobati ita ordinanda est, ut non moriantur in statu gratiae; debent ergo accipere gratias quae finaliter sunt mere sufficientes¹,

Auxilia gratiae efficacis, quibus Deus electos ad finem perducit, nihil aliud sunt, quam praedeterminationes physicae ad actus salutares. Praedeterminatio autem physica est ens creatum, in creatura receptum, quod est causa physica actus, quod in signo antecedente ad propriam determinationem creaturam liberam ad determinatum actum ponendum determinat ita ut posito hoc ente creato repugnet actum non poni et quidem libere poni. Sine praedeterminatione actus fieri non potest; collatio autem huius entis non est in potestate creaturae, sed a sola voluntate Dei pendet. Cum de praedeterminatione physica dictum sit in tractatu De Deo uno², sufficiat hic pauca ponere. « Efficacia auxilii praevenientis gratiae et connexio eius infallibilis cum libera cooperatione arbitrii, tota fundatur et desumitur, tamquam ex prima radice ex omnipotentia Dei, atque ex absoluto et efficaci decreto voluntatis eius volentis, ut homo, quem movet, convertatur et pie operetur; nec huiusmodi efficacia ullo modo dependet, etiam tamquam a condicione sine qua non, ex futura cooperatione arbitrii creati, licet actus liber, quo perseverat homo, ab eius arbitrio moto a Deo effective dependeat »³. Praedeterminatio voluntatis nostrae intrinseca « fit per motionem praeviam in voluntate receptam, cuius virtus et efficacia ab efficacia divinae voluntatis dependet »⁴. « Quod ergo asserimus in conclusione est, Deum motione praevia, qua determinat voluntatem ad operandum, esse causam non solum moralem per modum allicientis, consiliantis, suadentis, seu quomodolibet etiam interius moraliter moventis; sed etiam per modum perficientis, seu per modum causae vere et proprie efficientis voluntatem velle hoc vel illud bonum in particulari »⁵. « Deus actuali motione efficaci ad modum causae physicae, i. e. vere efficienter praedeterminat hominis voluntatem ad liberos actus bonos, ut voluntas mota a Deo per huiusmodi auxilium, se libere et infallibiliter determinet ad actum secundum libere producendum »⁶.

Gratia sufficiens ita concipitur: « Ex his principiis, quae locum habent in omni statu, inferunt Thomistae necessariam esse tam in statu innocentiae, quam in statu naturae lapsae duplicem gratiam in ordine ad salutem: alteram minus perfectam et minus validam, quae dat tantum posse, elevat et reddit hominem aptum actui supernaturali, et vocatur sufficiens; alteram perfectiorem et validiorem, quae potentiam determinat et confert actionem, et vocatur efficax; ita ut numquam contingat, quod haec potentia, quam confert gratia sufficiens, agat aut obtineat suum principalem et ultimum effectum nisi ope gratiae efficacis, alioquin Deus desineret esse causa prima et immediata actionis... »⁷.

« Dicimus itaque gratiam, quae sic dat homini facultatem bene agendi, ut si non agat, non ideo sit quia non potest, sed quia non vult; dicimus, inquam, talem gratiam proprio et naturali sensu atque iuxta communem loquendi modum esse et vocari sufficientem, quamvis ad actu agendum requiratur altera efficax. Equidem non est sufficiens in omni genere et ordine, cum requiratur alia alterius generis et ordinis; sed est sufficiens in suo genere et ordine: et dicimus, quod sic loqui, sit loqui in sensu proprio et prout communiter loquimur. Enim vero quotidie dicimus ignem esse sufficientem ad comburendum, licet ultra debeat applicari subiecto combustibili; panem esse sufficientem ad nutriendum, quamvis praeterea debeat masticari, deglutiri et concoqui; intellectum esse sufficientem ad intelligendum, licet numquam intelligat, nisi alterius adhibeatur species, et admoveatur obiecto per ulteriorem motionem; Passionem Christi esse sufficientem ad nos salvandos, etiamsi nonnunquam non salvet, si aliunde nobis eius merita non applicentur, et sexcenta alia... Ita cum dicimus gratiam esse sufficientem ad bene agendum, ista phrasis in sensu proprio et secundum communem modum loquendi non significat ad actu agendum nihil aliud requiri in quovis alio genere, sed tantum, quod sine quavis alia virtute eiusdem ordinis conferat nobis sufficientem facultatem bene agendi, si velimus. Quapropter imperite nobis obicitur, quod abutamur terminis, quodque doceamus gratiam sufficientem, quae non sufficit »⁸.

« Corrigenda est itaque haec falsa gratiae sufficientis notio, quam nobis affingunt Adversarii, ut scilicet sit facultas ex se sterilis, cui Deus pro libitu subtrahit influxum necessarium ad eam reducendam in actum, sicque contingat semper eam effectu frustrari. Est enim secundum nos gratia sufficiens semen evangelicum, principium boni operis illud virtute continens, et ad quod de facto perveniret, nisi virtutis eius cursum homo sua defectiva libertate sisteret; sicut bonum semen terrae mandatum fructum ferret, nisi aliquo terrae defectu impediretur. Equidem non diffitemur, imo pro certo tenemus, quod ut homo gratiae sufficienti non desit, eique consentiat, requiratur gratia efficax; sed (quod bene adverte) ut illi desit, ut illi resistat, ut peccet, non requiritur gratia efficax, sed sufficit defectiva eius voluntas; et quia illa resistentia, illud peccatum praecedit natura et ordine privationem gratiae efficacis, ideo verum est dicere hominem privari gratia efficaci; quia peccando sufficienti resistit, non vero peccare, quia privatur gratia efficaci »⁹. « Per gratiam sufficientem entitative sumptam homo ponitur in statu non peccandi, sed suo defectu sistit huius gratiae cursum, et facit, quod remaneat mere sufficiens »¹⁰.

Ut autem haec ultima recte intelligantur, recolendum est, secundum hoc systema hominem, ut possit ponere actum liberum resistentiae contra gratiam, indigere praedeterminatione physica; Deum debere praedeterminare ad materiale peccati formalis¹¹. Ergo ita res est concipienda: Deus confert homini gratiam sufficientem: eundem hominem praedeterminat ad materiale peccati, quo huic gratiae resistit; homo formaliter peccat; hoc peccato reddit gratiam mere sufficientem; in poenam huius peccati privatur gratia efficaci, qua praedeterminaretur ad actum salutarem.

Ex dictis patet: gratia sufficiens et gratia efficax intrinsecus in sua entitate differunt; gratia efficax ex interna sua natura cum actu salutari coniuncta est, cum sit praedeterminatio ad illum actum. Ergo si duobus hominibus, licet maxime inter se differant, eadem gratia efficax datur, in utroque actus salutaris sequitur; ergo cum gratia, cum qua hic convertitur, quilibet homo convertitur.

Quid de hac sententia dicendum? Quomodo se habet ad quinque veritates supra¹² indicatas?

1. Uti in tractatu de Deo uno fusius probatum est, in hac sententia non manet illa voluntas Dei salvifica universalis, quam exhibent fontes, quae scilicet universalis est in omni signo antecedente finalem impoenitentiam; voluntas salvifica cessat esse universalis in eo signo, in quo Deus aliquos exclusive eligit ad gloriam¹³, 2) Praedilectio erga electos salvatur, sed ita, ut offendatur contra voluntatem Dei salvificam universalem.

2. Gratia mere sufficiens non manet vere sufficiens talis qualem fontes exhibent. Secundum fontes gratiam sufficientem Deus confert ex sincera voluntate, ut fiat actus bonus; ex parte Dei omnia adsunt ut actus poni possit; sed actus propterea non sequitur, quia homo auxilio uti non vult, ergo per culpam hominis, et propterea homo a Deo punitur.

Sed talis non est gratia sufficiens in hoc systemate. Non enim apparet, quomodo collatio gratiae sufficientis possit procedere ex seria voluntate Dei salvifica. Nam gratia finaliter efficax in hoc systemate praeparatur homini, quia Deus eum antecedenter et independenter ab usu liberi arbitrii absolute ad gloriam elegit; antecedenter negative reprobatis vero Deus praeparare debet gratias finaliter non efficaces.

Similiter dicendum quoad singulos actus salutares: quia Deus antecedenter absolute vult hunc determinatum actum bonum in hoc homine, propterea ei confert correspondentem gratiam efficacem, physicam praedeterminationem ad hunc actum; consequenter videtur dicendum: quia talem voluntatem actus salutaris in alio homine non habet, non ei dat gratiam efficacem, sed gratiam mere sufficientem et praedeterminationem physicam ad actum resistentiae contra hanc gratiam. Quomodo autem conferendo sic gratiam sufficientem Deus velit, ut homo illa utatur, difficile intelligitur.

Praeterea secundum fontes omnia ex parte Dei adsunt, ut actus bonus poni possit; in hoc autem systemate gratia sufficiens dat quidem potentiam actus boni, sed actu ille fieri non potest, nisi adsit gratia efficax; deest ergo aliquid ex parte Dei, scilicet praedeterminatio physica ad actum bonum, sine qua actus fieri non potest. Ergo in textu Is 5, in priore thesi citato, ubi Dominus interrogat: Quid est quod debui ultra facere? responsum videtur simplex: Debuisti adhuc dare praedeterminationem physicam ad ferendos fructus, et sine dubio eos tulissemus; sed quia dedisti nobis gratiam « sufficientem » et simul cum ea praedeterminationem ad actum resistentiae contra gratiam, propterea non tulimus fructum.

Similiter Matth 11, cum Dominus vituperat habitatores Corozain et Bethsaidae, sensus videtur omnino clarus: cum illis auxiliis, quae isti acceperunt, Tyrii et Sidonii poenitentiam egissent, si ea accepissent. Sed secundum Alvarez sensus est: Tyrii et Sidonii conversi essent « ex alia causa, quam praesupponit Christus, videlicet ex auxilio efficaci, quod Deus statuerat conferre illis, si apud eos signa illa facta fuissent, quae in Corozain et Bethsaida Dominus operatus est »¹⁴. Recte ad talem exegesim Pesch: « Ergo vituperantur corozaitae, quod conversi non sunt per illas gratias, cum quibus solis actualem conversionem componi repugnat, cum Tyrii et Sidonii conversi essent cum alia gratia, cum qua non conversio actu componi non potest. — Hoc Alvaresii responsum sufficere videtur ad ostendendum doctrinam banesianorum veram esse non posse »¹⁵.

Idem de Matth 23, 37, ubi Dominus dicit se quidem voluisse congregare filios Ierusalem, Ierusalem autem noluisse. In hoc systemate sensus esset: Dominus, quia voluit congregare eos, dedit illis gratiam sufficientem et simul praedeterminationem physicam ad actum resistentiae contra hanc gratiam. Si ita esset, potius dicendum esset Dominum noluisse congregare filios Ierusalem. Si enim adest praedeterminatio physica ad actum quo gratiae resistitur, impossibile est hominem non resistere et peccare; neque in potestate hominis est, hanc vel illam praedeterminationem physicam accipere.

Sed in textu supra relato Billuart dicit « hominem privari gratia efficaci, quia peccando sufficienti resistit »; ergo culpa hominis est, si non habet gratiam efficacem. Ergo videtur sequi, ut Deus exspectet decisionem liberi arbitrii et ab eius consensu vel dissensu dependentem reddat collationem vel non collationem gratiae efficacis?? Praeterea consensus et resistentia pendent a correspondente praedeterminatione physica, cuius collatio a solo Deo dependet. Et si hoc argumentum ulterius urgetur, refugiunt a defectu morali actuali ad peccatum originale, quod tamen in baptizatis non iam est et ita hoc refugium iam non sufficit; propterea ulterius refugiunt ad naturalem defectibilitatem arbitrii creati, quod tamen solum dicit possibilitatem resistentiae contra gratiam, non actualem resistentiam, neque ullam habet rationem culpae¹⁶.

Tandem ex ipsis exemplis, quae afferunt ad illustrandam sufficientiam gratiae, apparet, eam non esse vere sufficientem. Notandum est non quaeri utrum aliquo sensu illa gratia sufficiens appellari possit, sed utrum eam sufficientiam habeat, quam fontes gratiae sufficienti tribuunt, scl. ita, ut non usus huius gratiae sufficientis, vel resistentia contra eam habeat rationem culpae in homine¹⁷. Ignis habet potentiam comburendi, sed non potest aliquid comburere, nisi applicetur ad rem combustibilem; cibus habet potentiam nutriendi, sed non potest aliquem nutrire, nisi comedatur etc. Similiter gratia sufficiente homo habet potentiam ad ponendum actum bonum, sed actum illum ponere non potest, nisi accedat gratia efficax¹⁸. Si autem homo habet aliquam potentiam, quae non potest transire in actum, nisi aliquid accedat, quod non est in eius potestate, ipsi culpae verti non potest, si actus non ponitur. Ita nemo culpam habet ex eo, quod actum intelligendi non ponat, si desunt species ad hanc intellectionem necessariae, et si homo ipse has species sibi comparare non potest, sed eas accipere debet ab alio, qui tamen eas non confert. Si ergo talis solum est sufficientia gratiae sufficientis, quod actus bonus sequi non potest, nisi accedat gratia efficax, praedeterminatio ad actum bonum, eaque non est in potestate hominis, homo non committit culpam, si actum non ponit: ergo non est talis sufficientia gratiae sufficientis, quam fontes ei tribuunt.

4. Triplex infallibilitas obiectiva, cognoscitiva, affectiva nexus gratiae efficacis cum actu salutari explicatur.

5. Libertas sub motione gratiae non servatur. Nam secundum Banezianos gratia efficax est physica praedeterminatio ad actum bonum; cum physica praedeterminatione autem vera libertas componi nequit. Hoc fuse probatum est in tractatu De Deo uno¹⁹, ubi etiam ostensum est varia effugia, quae excogitata sunt, esse inania. Quomodocumque libertas definitur, id certo requiritur, ut facultas seipsam determinet, ergo antecedenter ad suam determinationem sit indeterminata. Physica autem praedeterminatio est ens creatum in creatura receptum, cuius collatio vel non collatio a libera creatura non dependet, et quo creatura antecedenter ad propriam determinationem (est enim huius determinationis causa) iam intrinsecus et physice determinata est ad determinatum actum ponendum. Ergo relate ad hunc actum non iam est libera.

Hinc etiam est, quod doctrina conciliorum de libertate sub motione gratiae non nisi sensu violento huic systemati adaptari potest. Si enim Ecclesia docet²⁰ hominem recipere gratiam, quam abicere potest; liberum arbitrium excitanti Deo et vocanti cooperari et posse dissentire si velit; hominem liberam praestare Deo obedientiam consentiendo et cooperando gratiae, cui resistere potest²¹; sine dubio sensus est: Eidem gratiae, cui homo cooperatur, quae ergo est efficax, potest, si vult, dissentire, potest eidem resistere; si autem haec gratia ex natura sua physice ad unum actum praedeterminat, ita ut ex ipsa natura huius gratiae, huius entis creati in creatura recepti, metaphysice repugnet illum determinatum actum non poni, homo non iam potest hanc gratiam abicere, huic gratiae dissentire vel resistere. Secundum Banezianos dicendum esset: homo potest dissentire vel resistere, si non haec gratia, haec praedeterminatio physica adesset, sed alia, praedeterminatio scilicet physica ad actum dissensus vel resistentiae. Conantur quidem effugere distinguendo: homo non potest actualem dissensum, actum dissentiendi, coniungere cum physica praedeterminatione, sed adest potentia dissentiendi. Nunc autem posse abicere gratiam, posse gratiae dissentire, resistere, secundum communem modum loquendi significat, posse actum dissensus coniungere cum hac gratia. Qui non potest actualem dissensum coniungere cum gratia, idque ex interna natura huius gratiae, independenter et antecedenter ad propriam electionem, non potest huic gratiae dissentire vel resistere, id est non habet potentiam dissentiendi; nam potentia quae non dicit potentiam ad actum, non est potentia.

Putant tamen Baneziani doctrinam de praedeterminatione physica necessario sequi ex supremo dominio Dei. Sed distinguendum est: sequitur ex illa idea dominii Dei, quam ipsi sibi effinxerunt, transeat; ex illo dominio supremo Dei, quod secundum fontes revelationis revera exsistit, nego. Supremum enim dominium Dei tale est, cum quo vera libertas creaturae componi potest. Hinc in tractatu De Deo uno²² diximus: «Dominium Dei ita concipi debet, uti revera est, non sicuti aliquis sibi posset imaginari. Quale autem revera sit, optime cognoscitur ex fontibus revelationis. In his vero numquam dominium Dei tale apparet, quod postularet determinationem creaturae per motionem divinam physicam natura prius quam creatura se determinat; e contra libertatem creaturae docent. Omnis ergo conceptio dominii Dei, quae cum libertate creaturae componi non potest, erronea est; ita quoque erronea esset ea conceptio dominii Dei, ex qua logice sequeretur praedeterminatio physica ex natura sua sive ab intrinseco efficax, cum haec secundum dicta illaesam non relinqueret libertatem creatam ». In his quaestionibus sola ratione procedere periculosum est, et ratio in suis inquisitionibus et explicationibus semper regulari debet iis quae revelatio praebet. Intimus defectus huius systematis videtur esse methodicus. « Adversarii a priori fingunt aliquem conceptum Dei summi domini primique liberi, quocum exsistentia libertatis creatae pugnat; ergo simile vitium methodicum committunt atque Occasionalistae, qui eum conceptum Dei causae primae efformant, cui omnis repugnet causalitas creata, vel etiam Pantheistae, qui eam entis absoluti ideam statuunt, qua coëxistentia entium contingentium excludatur »²³.

Si tandem dicitur: modus, quo cum praedeterminatione physica concilietur libertas, est mysterium, respondendum est: 1) hoc mysterium Deus nullibi revelavit, sed est figmentum huius systematis; mysteria autem credimus Deo revelanti, non theologo vel philosopho opinanti; 2) non videtur esse mysterium, sed potius contradictio; nam: relate ad idem in eodem signo esse determinatum et indeterminatum sunt contradictoria.

Ergo licet quaedam in hoc systemate explicentur, quia tamen contra plures veritates, de quibus certo constat, videatur offendere, admittendum non est; ergo efficacia gratiae non est explicanda per praedeterminationem physicam.