De gratia Redemptoris

Iustificatio (δικαίωσις) vi vocis est actio iustificandi; potest quoque terminative sive passive intelligi pro effectu quem illa actio in eo habet qui iustificatur.

Iustus (δίκαιος) dicitur de persona, re, actu, qui cum norma morum congruit¹. Iustitia (δικαιοσύνη) est illa qualitas seu condicio personae vel rei, qua conformis est normae morum, legi, voluntati divinae. Sensu restricto intelligitur de virtute, quae suum cuique tribuit. Iustitia Dei est vel illa qua ipse iustus est (Dei = genitivus possessivus), vel illa quae a Deo procedit, qua nos iustos facit (Dei = genet. originis). Iustificare (δικαιόω) ad analogiam aliorum verborum in — οω desinentium (τυφλόω = caecum facio) significare potest iustum facere; ita, ut ex arg. S. Scripturae patebit, in N. T. Hoc tamen sensu apud profanos non occurrit, id quod facile intelligitur; naturaliter enim homo alterum non potest iustum facere. Profanis ergo est iustificare dignis vel poenis vel praemiis afficere, punire vel remunerari; praeterea aliquid iustum existimare vel iudicare; apud LXX frequens est usus forensis pro actu, quo iudex aliquem criminis absolvit, iustum declarat, vel declarat, cui parti ius faveat.

Verba thesis ex sess. 6. cap. 7. concilii tridentini desumpta sunt. Novatores enim saec. 16. sensum catholicum iustificationis omnino everterunt². Secundum ipsos in iustificatione (per fidem) iustitia Christi fit iustitia nostra; sicuti peccatum originale alienum nobis est, ita etiam iustitia qua iustificamur: Christi iustitia nobis imputatur. Neque peccatum vere et perfecte in hac iustificatione in nobis deletur, sed transit reatu, manet actu, id est, quamvis simus vere peccatores et peccatum actu in nobis maneat, tamen Deus vult misericorditer nobis indulgere; vis peccati, quae est accusare, damnare, Deum iratum obicere, tollitur; aliis verbis: peccatum manet, sed non amplius imputatur: coram Deo Patre sancti et iusti reputamur. Ad hanc iustificationem non pertinet, sed ab ea distinguitur regeneratio, vivificatio, renovatio hominis; haec iustificationem fidei sequitur et est eius fructus, si fides est viva et non mortua.

Ex oppositione ad hos errores facile intelligitur doctrina thesi enuntiata. Homo peccator est iniustus et inimicus Dei. Iustificatio est vera et proprie dicta remissio peccatorum; vera remissio, non solum non imputatio peccati de facto remanentis, sed ipsum peccatum in homine cessat, vere deletur, amplius non adest. Peccata hoc loco intelliguntur ea, quibus homo vere iniustus constituitur, peccatum originale et peccata personalia mortalia. Haec ut patet non ita concipienda sunt ac si ipse actus peccati aliquando factus infectus efficeretur, sed culpa illo actu contracta et macula animae inducta penitus auferuntur. Iustificatio porro dicitur esse sanctificatio et renovatio interioris hominis; ergo homo non solum cessat esse peccator, sed positive in superiorem statum transfertur.

Sanctitas intelligitur interna sanctitas, qua homo non solum pro sancto et iusto habetur, sed intrinsecus sanctus constituitur, ea ut patet sanctitate, quae unice in praesenti ordine habetur; renovatio, id est transitus a priore statu ad novum meliorem, qui in eo est, quod homo sit vere iustus, amicus Dei, et heres secundum spem vitae aeternae, qui iure sperare potest et debet vitam aeternam sibi tamquam Dei amico promissam.

Utrumque et remissio peccati et renovatio interna in ipsa iustificatione habetur. Quaenam autem relatio inter illa exsistat, hoc loco nondum tractatur; de facto unum sine altero non habetur: peccatum non remittitur sine sanctificatione et renovatione, neque renovatio et sanctificatio peccatoris est sine remissione peccati. Neque hac thesi iam magis accurate determinatur, in quo illa sanctificatio et renovatio consistat.

Breviter ergo dici potest: Protestantes defendunt iustitiam imputatam, catholici iustitiam internam propriam, ipsi iustificato inhaerentem.

Proposita quoque est sententia quasi media: aliqui protestantes (Martinus Butzer) praeter iustitiam imputatam admiserunt aliquam iustitiam inhaerentem. Etiam aliqui catholici (Contarini, Pigge, Gropper, « Colonienses ») doctrinam aliquam « de duplici iustitia » proposuerunt. Invenitur haec in libro « Interim » (1541); in « Antididagmate » (Coloniae 1544, f. 13) sic enuntiatur: « Iustificamur a Deo iustitia duplici tamquam per causas formales et essentiales. Quarum una et prior est consummata Christi iustitia, non quidem quomodo extra nos in ipso est, sed sicut et quando eadem nobis (dum tamen fide apprehenditur) ad iustitiam imputatur. Haec ipsa ita nobis imputata iustitia Christi praecipua est et summa iustificationis nostrae causa, cui principaliter inniti et fidere debemus. Aliter vero iustificamur formaliter per iustitiam inhaerentem, quae remissione peccatorum simul cum renovatione Spiritus Sancti et diffusione caritatis in corda nostra secundum mensuram fidei uniuscuiusque nobis donatur, infunditur et fit propria. Cui tamen inhaerenti iustitiae (quod sit imperfecta) non innitimur principaliter ». In concilio tridentino quaestio de duplici iustitia, quam imprimis Seripando defendebat, hac forma discutienda proponitur:

« Utrum iustificatus, qui operatus est opera bona ex gratia et auxilio divino, a meritis D. N. Iesu Christi profecto, ita ut retinuerit inhaerentem iustitiam, praesentans se cum illa ante tribunal Christi, censendus sit satisfecisse divinae iustitiae ad meritum et acquisitionem vitae aeternae; an vero cum hac inhaerente iustitia opus insuper habeat misericordia et iustitia Christi, hoc est merito passionis eius, quo suppleantur defectus suae iustitiae, quae iustitia communicetur ex divina dispensatione secundum mensuram fidei et caritatis »³. Concilium doctrinam de duplici iustitia reprobavit; propterea postquam cap. 7 dixit: « unica formalis causa (iustificationis) est iustitia Dei, non qua ipse iustus est, sed qua nos iustos facit, qua... non modo reputamur, sed vere iusti nominamur et sumus, iustitiam in nobis recipientes unusquisque suam »⁴ docet cap. 16: « nihil ipsis iustificatis amplius deesse credendum est, quominus plene illis quidem operibus, quae in Deo sunt facta, divinae legi pro huius vitae statu satisfecisse et vitam aeternam, suo etiam tempore (si tamen in gratia decesserint) consequendam vere promeruisse censeantur... Ita neque propria nostra iustitia tamquam ex nobis propria statuitur, neque ignoratur aut repudiatur iustitia Dei; quae enim iustitia nostra dicitur, quia per eam nobis inhaerentem iustificamur, illa eadem Dei est, quia a Deo nobis infunditur per Christi meritum »⁵.

DOC. ECCLESIAE

Leo X damnavit sententiam Lutheri: « In puero post baptismum negare remanens peccatum, est Paulum simul et Christum conculcare »⁶.

Conc. Trid. sessione 6, hanc doctrinam definivit. Cap. 7: Iustificatio « non est sola peccatorum remissio, sed et sanctificatio et renovatio interioris hominis... unde homo ex iniusto fit iustus et ex inimico amicus, ut si heres secundum spem vitae aeternae... non modo reputamur, sed vere iusti nominamur et sumus, iustitiam in nobis recipientes unusquisque suam... in ipsa iustificatione cum remissione peccatorum haec omnia simul infusa accipit homo... »⁷.

Can. 11: « Si quis dixerit, homines iustificari vel sola imputatione iustitiae Christi, vel sola peccatorum remissione, exclusa gratia et caritate, quae in cordibus eorum per Spiritum Sanctum diffundatur atque illis inhaereat, aut etiam gratiam, qua iustificamur, esse tantum favorem Dei: A. S. »⁸.

Sessione 5. decreto super peccato originali iam statuerat: « Si quis per Iesu Christi Domini nostri gratiam, quae in baptismate confertur, reatum originalis peccati remitti negat, aut etiam asserit, non tolli totum id, quod veram et propriam peccati rationem habet, sed illud dicit tantum radi aut non imputari: A. S. in renatis enim nihil odit Deus... »⁹.

Pius V damnavit sententias Baii: 42. « Iustitia qua iustificatur per fidem impius, consistit formaliter in oboedientia mandatorum, quae est operum iustitia... » 43. « In hominibus poenitentibus ante sacramentum absolutionis et in cathechumenis ante baptismum est vera iustificatio, separata tamen a remissione peccatorum »¹⁰.

S. SCRIPTURA

Vera remissio peccatorum: Act 3, 19: « Poenitemini igitur, et convertimini, ut deleantur peccata vestra ». Ἐξαλείφειν significat extergere; adhibetur de scriptura delenda, Col 2, 14: delens... chirographum decreti; Apoc 3, 5: non delebo nomen eius de libro vitae. Cf. Is 43, 25; Ps 50, 3. — 1 Cor 6, 11: « Et haec (scl. peccatores) quidam fuistis; sed abluti estis (proprie: vos ipsos abluendos curavistis), sed sanctificati estis, sed iustificati estis ». Abluendo maculae removentur, non solum teguntur. — Rom 5, 19: « Sicut enim per inobedientiam unius hominis, peccatores constituti sunt multi: ita et per unius obeditionem, iusti constituentur multi ». Sicuti verum peccatum (id quod ipsi protestantes concedunt), ita et vera iustitia; ergo non iam peccatum. — Rom 8, 1: « Nihil ergo nunc damnationis est iis, qui sunt in Christo Iesu ». Cf. Eph 5, 25 ss.; ex VT 1 Par 21, 8; 2 Reg 12, 13; Ps 102, 12.

Renovantur: Baptismus est lavacrum regenerationis et renovationis: Tit 3, 5, De hac regeneratione Io 1, 3; 3, 6; 1 Io 2, 29; 3; 9; 4, 7; 5, 1. 4. 18; 1 Petr 1, 3. 23. (Vide thesim sequentem). Ante regenerationem est homo vetus (παλαιός, pristinus): Rom 6, 6; Eph 4, 22; Col 3, 9. Hac voce tum corruptio prioris status indicatur, tum novi aliquid ei succedere. Post regenerationem est homo novus: Rom 6, 4 novitas vitae (καινότης); induunt novum hominem Eph 4, 24 (καινός); Col 3, 9 (νέος); cf. Gal 3, 27 induere Christum; renovantur: Col 3, 10 (ἀνακαινούμενον); Eph 4, 23 (ἀνανεοῦσθαι). Et ita sermo est de nova creatura: Gal 6, 15 (καινὴ κτίσις); 2 Cor 5, 17: si quis est in Christo, nova creatura; cf. Iac 1, 18. Talis autem renovatio non potest intelligi nisi realis, vera mutatio in ipso homine. Haec autem habetur baptismo, lavacro renovationis.

Iustificantur: Rom 3, 24 « Iustificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem, quae est in Christo Iesu ». Rom 3, 28 iustificatio per fidem; cf. Gal 2, 16. 17; Rom 5, 1 ex fide; Rom 5, 9 in sanguine ipsius; Rom 5, 19 « iusti constituentur »; 1 Cor 6, 11: « iustificati estis in nomine Domini nostri Iesu Christi, et in Spiritu Dei nostri »; Tit 3, 7: « iustificati gratia ipsius ». Haec intelligi non possunt eo sensu, quod mere reputentur vel declarentur iusti, cum tamen de facto intrinsecus iusti non sint; nam 1) agitur de iustificatione ad quam cooperatur homo, et quae est effectus redemptionis; 2) Rom 5, 19 habetur parallelismus inter constituere peccatorem et constituere iustum; peccatores autem constituuntur realiter et non solum imputative; ergo idem dicendum de eo quod constituuntur iusti; 3) multo minus haec ita intelligi possunt, cum attenditur ad reliquam doctrinam s. Scripturae (peccata vere delentur, homo interne renovatur); 4) Deus verax non potest declarare vel reputare iustum eum qui vere iustus non est.

Iustitia vero quae sic communicatur, est iustitia Dei, quae scilicet ex Deo est, quae Deum habet auctorem, Phil 3, 9¹¹.

Amicus Dei: De hac amicitia inter Deum et iustum fusius agitur in tractatu de caritate.

Heres secundum spem vitae aeternae: Tit 3, 7.

PATRES

Textus plures ss. Patrum inveniuntur apud Rouet de Iournel, Ench. Patr., ser. 355, 356, 360, 361, ex quibus aliquos eligimus; cf. etiam quae in tractatu de Baptismo et de Poenitentia de hac re proponuntur.

Peccata delentur: S. IUSTINUS: « Si paenitentiam agant, omnes volentes assequi misericordiam a Deo possunt, et beatos illos Scriptura praedicat dicens: Beatus cui non imputavit Dominus peccatum. Hoc est, si peccatorum eum poeniteat, peccatorum a Deo accipit remissionem, sed non, sicut vosmetipsos decipitis et alii quidam in hoc vobis similes, qui dicunt, etsi peccatores sint, modo Deum noverint, non imputare illis Dominum peccatum »¹²

S. AUGUSTINUS: « Dicimus baptisma dare omnium indulgentiam peccatorum, et auferre crimina, non radere, nec ut omnium peccatorum radices in mala carne teneantur, quasi rasorum in capite capillorum, unde crescant iterum resecanda peccata »¹³. « Dixisse me affirmas, quod gratia non perfecte hominem novum faciat. Non hoc dico, attende quod dico. Gratia perfecte hominem novum facit; quandoquidem et ad corporis immortalitatem plenamque felicitatem ipsa perducit. Nunc etiam perfecte innovat hominem, quantum attinet ad liberationem ab omnibus omnino peccatis, non quantum ad liberationem attinet ab omnibus malis et ab omni corruptione mortalitatis, qua nunc corpus aggravat animam »¹⁴. « Tu autem, qui putas quod, si malum esset concupiscentia, careret ea qui baptizatur, multum erras. Omni peccato caret, non omni malo. Quod planius ita dicitur: omni reatu omnium malorum caret, non omnibus malis »¹⁵. S. GREGORIUS MAGNUS: « Qui ergo dicit peccata in baptismo funditus non dimitti, dicat in Mari Rubro Aegyptios non veraciter mortuos. Si autem fatetur Aegyptios veraciter mortuos, fateatur necesse est peccata in baptismo funditus mori, quia nimirum plus valet in absolutione nostra veritas quam umbra veritatis »¹⁶.

Homines renovantur: EPIST. BARNABAE: « Ubi igitur nos renovavit per remissionem peccatorum effecit, ut aliam formam haberemus, animam nempe puerorum instar, utpote qui nos reformavit »¹⁷. « Aedificabitur autem in nomine Domini: attendite, ut templum Domini magnifice aedificetur. Quomodo? Discite. Accepta remissione peccatorum et spe habita in nomen Domini facti sumus novi, iterum ab integro creati; ideo in nobis, in domicilio nostro, vere Deus habitat »¹⁸. S. CYRILLUS HIEROSOLYMITANUS: « Aqua exterius circumfunditur, Spiritus et interius animam abluit absque defectu. Et quid miraris? Sume exemplum corporeum, parvum quidem et humile, utile autem simplicioribus. Si ignis per crassitudinem ferri transiens intus tantam rem efficit ignem, et frigidum fit fervidum, et nigrum collucens; si ignis, qui corpus est, in corpus ferri penetrans sic absque impedimento operatur, quid miraris, si Spiritus Sanctus in intima anima ingreditur? »¹⁹. S. IOANNES CHRYSOSTOMUS: « Quemadmodum si quis auream statuam, tempore, fumo, pulvere, rubigine foedatam denuo conflaverit, eam nobis purissimam atque fulgentem restituit, sic et naturam nostram Deus, illa pulchritudine destitutam, quam ipsi ab initio indiderat, denuo conflavit, et in aquas ceu in conflatorium iniciens, et pro igne Spiritus gratiam immittens, hinc renovatos, cum solaribus radiis splendore decertantes educit, contrito vetere homine, novo autem splendidiore quam vetus erat condito »²⁰.

Heres regni caelestis: S. IOANNES CHRYSOSTOMUS: « Non enim tantum sunt liberi sed et sancti, non tantum sancti sed et iusti, non solum iusti sed et filii, non solum filii sed et heredes, non solum heredes sed et fratres Christi, nec tantum fratres Christi sed et coheredes, non solum coheredes sed et membra, non tantum membra sed et templum, non tantum templum sed et organa Spiritus. Vides quot sunt baptismatis largitates, et nonnulli deputant caelestem gratiam in peccatorum tantum remissione consistere; nos autem honores computavimus decem »²¹.

Amicus: S. IOANNES CHRYS.: « Si haec igitur fides te salvum fecit, hanc et nunc retine; quae enim tot tibi contulit bona, tibi procul dubio circa futura non mentietur. Ea enim quae mortuum, perditum, captivum et inimicum, amicum effecit, filium, liberum, iustum et coheredem ipsique tanta praebuit quanta numquam quis exspectavisset; quomodo, post tantam liberalitatem et benevolentiam, te in posterum non admittet? »²²

Obiectiones

1. Ps 31, 1. 2. « Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata; beatus vir cui non imputavit Dominus peccatum, nec est in spiritu eius dolus ». Idem citatur Rom 4, 7. 8. Ergo peccata solum teguntur, non imputantur. — Resp. Ex dictis in arg. ex s. Script. apud s. Paulum hunc sensum habere nequit. Neque in ipso Psalmo: coram Deo ita solum aliquid tegi, id est oculis subtrahi potest, ut non iam adsit; et quia peccatum non iam adest, Deus illud non amplius cogitat, id est non imputat.

2. 1 Petr 4, 8; « Caritas operit multitudinem peccatorum ». — Resp. Sensus est: caritas erga proximum facit, ut eorum peccata dissimulemus, non attendamus; non est sermo de remissione propriorum peccatorum per caritatem; cf. Prov 10, 12; 1 Cor 13, 7.

3. Iustificare significat declarare iustum. — Resp. Potest habere hunc sensum, conc.; semper eum habet, nego.

4. Rom 4, 3. 9 sermo est de iustitia Abrahae imputata. — Resp. Non est sermo de iustitia imputata, sed fides imputatur in iustitiam, id est iustitia Abrahae non est ex eius operibus, sed ex fide.

5. Iustificamur non iustitia nostra, sed iustitia Dei vel Christi (1 Cor 1, 30; 2 Cor 5, 21; Phil 3, 9); ergo Christi iustitia nobis imputatur. Resp. Non est iustitia nostra, quia non est ex nostro merito et operibus nostris, sed ex merito Christi et gratis nobis a Deo confertur, conc.; non est iustitia nostra, quia non sit nobis interna et propria, nego. Propter merita Christi gratis interne et vere iustificamur a Deo.

6. Si propria iustitia iustificaremur, possemus in nobis ipsis fiduciam ponere. — Resp. Si esset propria, id est, ex nostris solis meritis, conc.; si est propria, id est, nobis interna, sed ex meritis Christi, nego.

Plures obiectiones vide apud Beraza, De gratia Christi, nr. 715 ss.