De gratia Redemptoris

De natura iustificationis

Iustificatio (δικαίωσις) vi vocis est actio iustificandi; potest quoque terminative sive passive intelligi pro effectu quem illa actio in eo habet qui iustificatur.

Iustus (δίκαιος) dicitur de persona, re, actu, qui cum norma morum congruit¹. Iustitia (δικαιοσύνη) est illa qualitas seu condicio personae vel rei, qua conformis est normae morum, legi, voluntati divinae. Sensu restricto intelligitur de virtute, quae suum cuique tribuit. Iustitia Dei est vel illa qua ipse iustus est (Dei = genitivus possessivus), vel illa quae a Deo procedit, qua nos iustos facit (Dei = genet. originis). Iustificare (δικαιόω) ad analogiam aliorum verborum in — οω desinentium (τυφλόω = caecum facio) significare potest iustum facere; ita, ut ex arg. S. Scripturae patebit, in N. T. Hoc tamen sensu apud profanos non occurrit, id quod facile intelligitur; naturaliter enim homo alterum non potest iustum facere. Profanis ergo est iustificare dignis vel poenis vel praemiis afficere, punire vel remunerari; praeterea aliquid iustum existimare vel iudicare; apud LXX frequens est usus forensis pro actu, quo iudex aliquem criminis absolvit, iustum declarat, vel declarat, cui parti ius faveat.

Verba thesis ex sess. 6. cap. 7. concilii tridentini desumpta sunt. Novatores enim saec. 16. sensum catholicum iustificationis omnino everterunt². Secundum ipsos in iustificatione (per fidem) iustitia Christi fit iustitia nostra; sicuti peccatum originale alienum nobis est, ita etiam iustitia qua iustificamur: Christi iustitia nobis imputatur. Neque peccatum vere et perfecte in hac iustificatione in nobis deletur, sed transit reatu, manet actu, id est, quamvis simus vere peccatores et peccatum actu in nobis maneat, tamen Deus vult misericorditer nobis indulgere; vis peccati, quae est accusare, damnare, Deum iratum obicere, tollitur; aliis verbis: peccatum manet, sed non amplius imputatur: coram Deo Patre sancti et iusti reputamur. Ad hanc iustificationem non pertinet, sed ab ea distinguitur regeneratio, vivificatio, renovatio hominis; haec iustificationem fidei sequitur et est eius fructus, si fides est viva et non mortua.

Ex oppositione ad hos errores facile intelligitur doctrina thesi enuntiata. Homo peccator est iniustus et inimicus Dei. Iustificatio est vera et proprie dicta remissio peccatorum; vera remissio, non solum non imputatio peccati de facto remanentis, sed ipsum peccatum in homine cessat, vere deletur, amplius non adest. Peccata hoc loco intelliguntur ea, quibus homo vere iniustus constituitur, peccatum originale et peccata personalia mortalia. Haec ut patet non ita concipienda sunt ac si ipse actus peccati aliquando factus infectus efficeretur, sed culpa illo actu contracta et macula animae inducta penitus auferuntur. Iustificatio porro dicitur esse sanctificatio et renovatio interioris hominis; ergo homo non solum cessat esse peccator, sed positive in superiorem statum transfertur.

Sanctitas intelligitur interna sanctitas, qua homo non solum pro sancto et iusto habetur, sed intrinsecus sanctus constituitur, ea ut patet sanctitate, quae unice in praesenti ordine habetur; renovatio, id est transitus a priore statu ad novum meliorem, qui in eo est, quod homo sit vere iustus, amicus Dei, et heres secundum spem vitae aeternae, qui iure sperare potest et debet vitam aeternam sibi tamquam Dei amico promissam.

Utrumque et remissio peccati et renovatio interna in ipsa iustificatione habetur. Quaenam autem relatio inter illa exsistat, hoc loco nondum tractatur; de facto unum sine altero non habetur: peccatum non remittitur sine sanctificatione et renovatione, neque renovatio et sanctificatio peccatoris est sine remissione peccati. Neque hac thesi iam magis accurate determinatur, in quo illa sanctificatio et renovatio consistat.

Breviter ergo dici potest: Protestantes defendunt iustitiam imputatam, catholici iustitiam internam propriam, ipsi iustificato inhaerentem.

Proposita quoque est sententia quasi media: aliqui protestantes (Martinus Butzer) praeter iustitiam imputatam admiserunt aliquam iustitiam inhaerentem. Etiam aliqui catholici (Contarini, Pigge, Gropper, « Colonienses ») doctrinam aliquam « de duplici iustitia » proposuerunt. Invenitur haec in libro « Interim » (1541); in « Antididagmate » (Coloniae 1544, f. 13) sic enuntiatur: « Iustificamur a Deo iustitia duplici tamquam per causas formales et essentiales. Quarum una et prior est consummata Christi iustitia, non quidem quomodo extra nos in ipso est, sed sicut et quando eadem nobis (dum tamen fide apprehenditur) ad iustitiam imputatur. Haec ipsa ita nobis imputata iustitia Christi praecipua est et summa iustificationis nostrae causa, cui principaliter inniti et fidere debemus. Aliter vero iustificamur formaliter per iustitiam inhaerentem, quae remissione peccatorum simul cum renovatione Spiritus Sancti et diffusione caritatis in corda nostra secundum mensuram fidei uniuscuiusque nobis donatur, infunditur et fit propria. Cui tamen inhaerenti iustitiae (quod sit imperfecta) non innitimur principaliter ». In concilio tridentino quaestio de duplici iustitia, quam imprimis Seripando defendebat, hac forma discutienda proponitur:

« Utrum iustificatus, qui operatus est opera bona ex gratia et auxilio divino, a meritis D. N. Iesu Christi profecto, ita ut retinuerit inhaerentem iustitiam, praesentans se cum illa ante tribunal Christi, censendus sit satisfecisse divinae iustitiae ad meritum et acquisitionem vitae aeternae; an vero cum hac inhaerente iustitia opus insuper habeat misericordia et iustitia Christi, hoc est merito passionis eius, quo suppleantur defectus suae iustitiae, quae iustitia communicetur ex divina dispensatione secundum mensuram fidei et caritatis »³. Concilium doctrinam de duplici iustitia reprobavit; propterea postquam cap. 7 dixit: « unica formalis causa (iustificationis) est iustitia Dei, non qua ipse iustus est, sed qua nos iustos facit, qua... non modo reputamur, sed vere iusti nominamur et sumus, iustitiam in nobis recipientes unusquisque suam »⁴ docet cap. 16: « nihil ipsis iustificatis amplius deesse credendum est, quominus plene illis quidem operibus, quae in Deo sunt facta, divinae legi pro huius vitae statu satisfecisse et vitam aeternam, suo etiam tempore (si tamen in gratia decesserint) consequendam vere promeruisse censeantur... Ita neque propria nostra iustitia tamquam ex nobis propria statuitur, neque ignoratur aut repudiatur iustitia Dei; quae enim iustitia nostra dicitur, quia per eam nobis inhaerentem iustificamur, illa eadem Dei est, quia a Deo nobis infunditur per Christi meritum »⁵.

DOC. ECCLESIAE

Leo X damnavit sententiam Lutheri: « In puero post baptismum negare remanens peccatum, est Paulum simul et Christum conculcare »⁶.

Conc. Trid. sessione 6, hanc doctrinam definivit. Cap. 7: Iustificatio « non est sola peccatorum remissio, sed et sanctificatio et renovatio interioris hominis... unde homo ex iniusto fit iustus et ex inimico amicus, ut si heres secundum spem vitae aeternae... non modo reputamur, sed vere iusti nominamur et sumus, iustitiam in nobis recipientes unusquisque suam... in ipsa iustificatione cum remissione peccatorum haec omnia simul infusa accipit homo... »⁷.

Can. 11: « Si quis dixerit, homines iustificari vel sola imputatione iustitiae Christi, vel sola peccatorum remissione, exclusa gratia et caritate, quae in cordibus eorum per Spiritum Sanctum diffundatur atque illis inhaereat, aut etiam gratiam, qua iustificamur, esse tantum favorem Dei: A. S. »⁸.

Sessione 5. decreto super peccato originali iam statuerat: « Si quis per Iesu Christi Domini nostri gratiam, quae in baptismate confertur, reatum originalis peccati remitti negat, aut etiam asserit, non tolli totum id, quod veram et propriam peccati rationem habet, sed illud dicit tantum radi aut non imputari: A. S. in renatis enim nihil odit Deus... »⁹.

Pius V damnavit sententias Baii: 42. « Iustitia qua iustificatur per fidem impius, consistit formaliter in oboedientia mandatorum, quae est operum iustitia... » 43. « In hominibus poenitentibus ante sacramentum absolutionis et in cathechumenis ante baptismum est vera iustificatio, separata tamen a remissione peccatorum »¹⁰.

S. SCRIPTURA

Vera remissio peccatorum: Act 3, 19: « Poenitemini igitur, et convertimini, ut deleantur peccata vestra ». Ἐξαλείφειν significat extergere; adhibetur de scriptura delenda, Col 2, 14: delens... chirographum decreti; Apoc 3, 5: non delebo nomen eius de libro vitae. Cf. Is 43, 25; Ps 50, 3. — 1 Cor 6, 11: « Et haec (scl. peccatores) quidam fuistis; sed abluti estis (proprie: vos ipsos abluendos curavistis), sed sanctificati estis, sed iustificati estis ». Abluendo maculae removentur, non solum teguntur. — Rom 5, 19: « Sicut enim per inobedientiam unius hominis, peccatores constituti sunt multi: ita et per unius obeditionem, iusti constituentur multi ». Sicuti verum peccatum (id quod ipsi protestantes concedunt), ita et vera iustitia; ergo non iam peccatum. — Rom 8, 1: « Nihil ergo nunc damnationis est iis, qui sunt in Christo Iesu ». Cf. Eph 5, 25 ss.; ex VT 1 Par 21, 8; 2 Reg 12, 13; Ps 102, 12.

Renovantur: Baptismus est lavacrum regenerationis et renovationis: Tit 3, 5, De hac regeneratione Io 1, 3; 3, 6; 1 Io 2, 29; 3; 9; 4, 7; 5, 1. 4. 18; 1 Petr 1, 3. 23. (Vide thesim sequentem). Ante regenerationem est homo vetus (παλαιός, pristinus): Rom 6, 6; Eph 4, 22; Col 3, 9. Hac voce tum corruptio prioris status indicatur, tum novi aliquid ei succedere. Post regenerationem est homo novus: Rom 6, 4 novitas vitae (καινότης); induunt novum hominem Eph 4, 24 (καινός); Col 3, 9 (νέος); cf. Gal 3, 27 induere Christum; renovantur: Col 3, 10 (ἀνακαινούμενον); Eph 4, 23 (ἀνανεοῦσθαι). Et ita sermo est de nova creatura: Gal 6, 15 (καινὴ κτίσις); 2 Cor 5, 17: si quis est in Christo, nova creatura; cf. Iac 1, 18. Talis autem renovatio non potest intelligi nisi realis, vera mutatio in ipso homine. Haec autem habetur baptismo, lavacro renovationis.

Iustificantur: Rom 3, 24 « Iustificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem, quae est in Christo Iesu ». Rom 3, 28 iustificatio per fidem; cf. Gal 2, 16. 17; Rom 5, 1 ex fide; Rom 5, 9 in sanguine ipsius; Rom 5, 19 « iusti constituentur »; 1 Cor 6, 11: « iustificati estis in nomine Domini nostri Iesu Christi, et in Spiritu Dei nostri »; Tit 3, 7: « iustificati gratia ipsius ». Haec intelligi non possunt eo sensu, quod mere reputentur vel declarentur iusti, cum tamen de facto intrinsecus iusti non sint; nam 1) agitur de iustificatione ad quam cooperatur homo, et quae est effectus redemptionis; 2) Rom 5, 19 habetur parallelismus inter constituere peccatorem et constituere iustum; peccatores autem constituuntur realiter et non solum imputative; ergo idem dicendum de eo quod constituuntur iusti; 3) multo minus haec ita intelligi possunt, cum attenditur ad reliquam doctrinam s. Scripturae (peccata vere delentur, homo interne renovatur); 4) Deus verax non potest declarare vel reputare iustum eum qui vere iustus non est.

Iustitia vero quae sic communicatur, est iustitia Dei, quae scilicet ex Deo est, quae Deum habet auctorem, Phil 3, 9¹¹.

Amicus Dei: De hac amicitia inter Deum et iustum fusius agitur in tractatu de caritate.

Heres secundum spem vitae aeternae: Tit 3, 7.

PATRES

Textus plures ss. Patrum inveniuntur apud Rouet de Iournel, Ench. Patr., ser. 355, 356, 360, 361, ex quibus aliquos eligimus; cf. etiam quae in tractatu de Baptismo et de Poenitentia de hac re proponuntur.

Peccata delentur: S. IUSTINUS: « Si paenitentiam agant, omnes volentes assequi misericordiam a Deo possunt, et beatos illos Scriptura praedicat dicens: Beatus cui non imputavit Dominus peccatum. Hoc est, si peccatorum eum poeniteat, peccatorum a Deo accipit remissionem, sed non, sicut vosmetipsos decipitis et alii quidam in hoc vobis similes, qui dicunt, etsi peccatores sint, modo Deum noverint, non imputare illis Dominum peccatum »¹²

S. AUGUSTINUS: « Dicimus baptisma dare omnium indulgentiam peccatorum, et auferre crimina, non radere, nec ut omnium peccatorum radices in mala carne teneantur, quasi rasorum in capite capillorum, unde crescant iterum resecanda peccata »¹³. « Dixisse me affirmas, quod gratia non perfecte hominem novum faciat. Non hoc dico, attende quod dico. Gratia perfecte hominem novum facit; quandoquidem et ad corporis immortalitatem plenamque felicitatem ipsa perducit. Nunc etiam perfecte innovat hominem, quantum attinet ad liberationem ab omnibus omnino peccatis, non quantum ad liberationem attinet ab omnibus malis et ab omni corruptione mortalitatis, qua nunc corpus aggravat animam »¹⁴. « Tu autem, qui putas quod, si malum esset concupiscentia, careret ea qui baptizatur, multum erras. Omni peccato caret, non omni malo. Quod planius ita dicitur: omni reatu omnium malorum caret, non omnibus malis »¹⁵. S. GREGORIUS MAGNUS: « Qui ergo dicit peccata in baptismo funditus non dimitti, dicat in Mari Rubro Aegyptios non veraciter mortuos. Si autem fatetur Aegyptios veraciter mortuos, fateatur necesse est peccata in baptismo funditus mori, quia nimirum plus valet in absolutione nostra veritas quam umbra veritatis »¹⁶.

Homines renovantur: EPIST. BARNABAE: « Ubi igitur nos renovavit per remissionem peccatorum effecit, ut aliam formam haberemus, animam nempe puerorum instar, utpote qui nos reformavit »¹⁷. « Aedificabitur autem in nomine Domini: attendite, ut templum Domini magnifice aedificetur. Quomodo? Discite. Accepta remissione peccatorum et spe habita in nomen Domini facti sumus novi, iterum ab integro creati; ideo in nobis, in domicilio nostro, vere Deus habitat »¹⁸. S. CYRILLUS HIEROSOLYMITANUS: « Aqua exterius circumfunditur, Spiritus et interius animam abluit absque defectu. Et quid miraris? Sume exemplum corporeum, parvum quidem et humile, utile autem simplicioribus. Si ignis per crassitudinem ferri transiens intus tantam rem efficit ignem, et frigidum fit fervidum, et nigrum collucens; si ignis, qui corpus est, in corpus ferri penetrans sic absque impedimento operatur, quid miraris, si Spiritus Sanctus in intima anima ingreditur? »¹⁹. S. IOANNES CHRYSOSTOMUS: « Quemadmodum si quis auream statuam, tempore, fumo, pulvere, rubigine foedatam denuo conflaverit, eam nobis purissimam atque fulgentem restituit, sic et naturam nostram Deus, illa pulchritudine destitutam, quam ipsi ab initio indiderat, denuo conflavit, et in aquas ceu in conflatorium iniciens, et pro igne Spiritus gratiam immittens, hinc renovatos, cum solaribus radiis splendore decertantes educit, contrito vetere homine, novo autem splendidiore quam vetus erat condito »²⁰.

Heres regni caelestis: S. IOANNES CHRYSOSTOMUS: « Non enim tantum sunt liberi sed et sancti, non tantum sancti sed et iusti, non solum iusti sed et filii, non solum filii sed et heredes, non solum heredes sed et fratres Christi, nec tantum fratres Christi sed et coheredes, non solum coheredes sed et membra, non tantum membra sed et templum, non tantum templum sed et organa Spiritus. Vides quot sunt baptismatis largitates, et nonnulli deputant caelestem gratiam in peccatorum tantum remissione consistere; nos autem honores computavimus decem »²¹.

Amicus: S. IOANNES CHRYS.: « Si haec igitur fides te salvum fecit, hanc et nunc retine; quae enim tot tibi contulit bona, tibi procul dubio circa futura non mentietur. Ea enim quae mortuum, perditum, captivum et inimicum, amicum effecit, filium, liberum, iustum et coheredem ipsique tanta praebuit quanta numquam quis exspectavisset; quomodo, post tantam liberalitatem et benevolentiam, te in posterum non admittet? »²²

Obiectiones

1. Ps 31, 1. 2. « Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata; beatus vir cui non imputavit Dominus peccatum, nec est in spiritu eius dolus ». Idem citatur Rom 4, 7. 8. Ergo peccata solum teguntur, non imputantur. — Resp. Ex dictis in arg. ex s. Script. apud s. Paulum hunc sensum habere nequit. Neque in ipso Psalmo: coram Deo ita solum aliquid tegi, id est oculis subtrahi potest, ut non iam adsit; et quia peccatum non iam adest, Deus illud non amplius cogitat, id est non imputat.

2. 1 Petr 4, 8; « Caritas operit multitudinem peccatorum ». — Resp. Sensus est: caritas erga proximum facit, ut eorum peccata dissimulemus, non attendamus; non est sermo de remissione propriorum peccatorum per caritatem; cf. Prov 10, 12; 1 Cor 13, 7.

3. Iustificare significat declarare iustum. — Resp. Potest habere hunc sensum, conc.; semper eum habet, nego.

4. Rom 4, 3. 9 sermo est de iustitia Abrahae imputata. — Resp. Non est sermo de iustitia imputata, sed fides imputatur in iustitiam, id est iustitia Abrahae non est ex eius operibus, sed ex fide.

5. Iustificamur non iustitia nostra, sed iustitia Dei vel Christi (1 Cor 1, 30; 2 Cor 5, 21; Phil 3, 9); ergo Christi iustitia nobis imputatur. Resp. Non est iustitia nostra, quia non est ex nostro merito et operibus nostris, sed ex merito Christi et gratis nobis a Deo confertur, conc.; non est iustitia nostra, quia non sit nobis interna et propria, nego. Propter merita Christi gratis interne et vere iustificamur a Deo.

6. Si propria iustitia iustificaremur, possemus in nobis ipsis fiduciam ponere. — Resp. Si esset propria, id est, ex nostris solis meritis, conc.; si est propria, id est, nobis interna, sed ex meritis Christi, nego.

Plures obiectiones vide apud Beraza, De gratia Christi, nr. 715 ss.

Facto verae internae renovationis in iustificatione peccatoris stabilito, iam ulterius illa renovatio describenda est. Affirmamus in iustificatione peccatorem consortem fieri naturae divinae eumque filium Dei adoptivum constitui.

Consortium naturae divinae non illud intelligitur, quod ratione unionis hypostaticae, neque illud quod ratione sumptionis Eucharistiae habetur; quomodo autem positive concipiendum sit, hac thesi nondum explicari potest, sed sequentibus thesibus magis magisque patebit. Unum tamen hoc loco iam monendum est non haberi transformationem in Deum, uti ex damnatis propositionibus Ekardi et Molinos patet. Ekardus, prop. 10: « Nos transformamur totaliter in Deum et convertimur in eum; simili modo sicut in sacramento panis convertitur in corpus Christi: sic ego convertor in eum, quod ipse me operatur suum esse unum, non simile; per viventem Deum verum est, quod ibi nulla est distinctio ». Prop. 11: « Quidquid Pater dedit filio suo unigenito in humana natura, hoc totum dedit mihi: hic nihil excipio, nec unionem nec sanctitatem, sed totum dedit mihi sicut sibi ». Prop. 12: « Quidquid dicit sacra Scriptura de Christo, hoc etiam totum verificatur de omni bono et divino homine ». Prop. 13: « Quidquid proprium est divinae naturae, hoc totum proprium est homini iusto et divino; propter hoc iste homo operatur quidquid Deus operatur, et creavit una cum Deo caelum et terram, et est generator Verbi aeterni, et Deus sine tali homine nesciret quidquam facere »¹. Molinos, prop. 5: « Nihil operando anima se annihilat et ad suum principium redit et ad suam originem, quae est essentia Dei, in qua transformata remanet ac divinizata, et Deus tunc in se ipso remanet; quia tunc non sunt amplius duae res unitae, sed una tantum, et hac ratione Deus vivit et regnat in nobis, et anima se ipsam annihilat in esse operativo »².

Adoptio³ est personae extraneae ad iura filii naturalis (speciatim ad ius hereditatis) assumptio. Persona extranea ea est, quae non est filius naturalis. Cum per se nemini nisi filio naturali ista iura competant, assumptio adoptiva de se dicit aliquid adoptato non debitum, gratuitum. In iustificatione ergo peccatori a Deo gratuito communicatur ius ad hereditatem divinam, ita ut homo ille vere sit filius adoptivus; sed ille filius non in bona Patris defuncti succedit, sed suo tempore cum Patre in his bonis communicabit. Cum in adoptione, quae fit inter homines, adoptans et adoptatus eiusdem iam sint naturae, in adoptione divina Deus adoptans naturam suam communicat⁴. Attamen formaliter non idem dicit « communicare naturam divinam » et « adoptare ». Haberi potest, immo de facto in Christo homine habetur illa communicatio naturae divinae sine adoptione. Ubi autem adoptio divina habetur, ibi quoque natura divina communicatur. Ad quaestionem, utrum possit saltem in alio ordine inveniri adoptio divina sine communicatione naturae divinae, responderi potest, non apparere repugnantiam in eo, quod Deus homini viatori ius ad caelestem hereditatem conferre velit, quin ei iam in hac vita naturam divinam communicet; in altera tamen vita illud conferre debet, sine quo homo non posset intrare in hereditatem, id est, sine quo non posset Deum intuitive videre.

Thesis, quatenus speciale consortium divinae naturae et ipsam adoptionem affirmat, quamvis explicita de hac re definitio ratione sui non habeatur, dicenda est tam clare in s. Scriptura et Traditione doceri, ut sit simpliciter de fide.

Doc. ECCLESIAE

CONC. TRID. ses. 6, cap. 4 describitur iustificatio « translatio ab eo statu, in quo homo nascitur filius primi Adae in statum gratiae et adoptionis filiorum »⁵. Cap. 7: « ut sit heres secundum spem vitae aeternae »⁶. Sess. 5, can. 5: renati « Deo dilecti filii effecti sunt, heredes quidem Dei, coheredes autem Christi »⁷.

Pius V damnavit errorem Baii, 42: « Iustitia qua iustificatur per fidem impius... non (consistit) in gratia aliqua animae infusa, qua adoptatur homo in filium Dei et secundum interiorem hominem renovatur ac divinae naturae consors efficitur... »⁸

S. SCRIPTURA

Filiatio adoptiva: Usus solius vocis « filii » rem per se non evincit; immo ipse terminus « adoptio filiorum » Rom 9, 4 de populo israelitico adhibetur ibique explicandus est sensu theocratico. Sed de individuis adoptio non nisi sensu stricto dicitur; nam haec adoptio secundum s. Paulum includit ius hereditatis cum filio Dei naturali. Rom 8, 12-18: Christiani acceperunt « spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: Abba (Pater) » (v. 15). Huius filiationis ipse Spiritus testimonium reddit spiritui nostro (v. 16).

« Si autem filii, et heredes: heredes quidem Dei, coheredes autem Christi » (v. 17). Condicio autem actu acquirendi hanc hereditatem est: « si tamen compatimur (cum Christo), ut et conglorificemur (cum Christo) » (v. 17). Ad hanc conglorificationem speciali modo pertinet gloria corporis in resurrectione communicanda. Revelatio filiorum Dei adhuc exspectatur; ita et ipsi filii Dei adhuc exspectant id quod ad perfectum huius filiationis effectum pertinet, glorificationem corporis. Eo sensu Apostolus dicit: « Et nos ipsi primitias spiritus habentes: et ipsi intra nos gemimus adoptionem filiorum Dei exspectantes, redemptionem corporis nostri » (v. 23). — Simili modo eandem doctrinam exponit Gal 4, 4-7: « At ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos, qui sub lege erant, redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus. Quoniam autem estis filii, misit Deus Spiritum filii sui in corda vestra clamantem: Abba, Pater. Itaque iam non est servus, sed filius: quod si filius, et heres per Deum ». Cf. Eph 1, 5.

Generatio: Hi filii ex Deo generantur, nascuntur. Io 1, 12. 13: « dedit eis potestatem filios Dei fieri, his... qui ex Deo nati sunt ». Hoc s. Ioannes in prima sua epistula pluries repetit: 1 Io 2, 29; 3, 9; 4, 7; 5, 1. 18. Similiter 1 Petr 1, 3. 23; Iac 1, 18; baptismus est lavacrum regenerationis Tit 3, 5; cf. Io 3, 5. Idem continetur in usu vocis τέκνα θεοῦ, tum apud s. Ioannem (Io 1, 12; 1 Io 3, 1. 2; 5, 2), tum apud s. Paulum (Rom 8, 16. 17. 21; 9, 8; Eph 5, 1). Sic Christus est primogenitus in multis fratribus (Rom 8, 29). Ergo cum Deus homines filios suos facit, non solum iura quaedam eis confert, sed filios quos adoptat, generat, id est vitam novam iis communicat, speciali aliqua ratione naturam suam iis confert (nam hoc est generare), ita ut vitam iam divinam agant.

Consortium naturae divinae: Haec communicatio naturae divinae explicite docetur 2 Petr 1, 4: « per quem maxima, et pretiosa nobis promissa donavit: ut per haec efficiamini divinae consortes naturae ». Haec, si considerantur cum reliqua doctrina Novi Testamenti facile intelliguntur de communicatione naturae divinae iam his in terris viatoribus facta (non de aliqua adhuc futura), eaque physica et reali, non solum morali eo sensu, ut per actus bonos Deo conformes evadamus. Et ipse quoque textus in se hanc explicationem non solum admittit, sed omnino eam innuit et suadet.

PATRES

Filiatio adoptiva⁹: CLEMENS ALEXANDRINUS: « Baptizati illuminamur: illuminati in filios adoptamur; adoptati perficimur; perfecti immortales reddimur: Ego, inquit, dixi, dii estis et filii Excelsi omnes »¹⁰. S. ATHANASIUS: « Haec est Dei benignitas, quod, quorum effector est, horum etiam pater gratia, postea fiat, quod tunc contingit cum creati homines, ut ait Apostolus, Spiritum Filii eius clamantem: Abba, Pater in suis cordibus suscipiunt. Hi porro sunt qui, suscepto Verbo, potestatem ab eo accepere filios Dei fieri. Nec enim alio modo filii possunt fieri, cum ex natura sua sint creati, nisi Spiritum eius qui naturalis et verus est Filius acceperint. Quod ut fieret, Verbum caro factum est, ut hominem ad divinitatem recipiendam idoneum redderet »¹¹.

S. CYRILLUS HIEROSOLYMITANUS: « Si et tu habeas sinceram pietatem, descendit et in te Spiritus Sanctus, et vox paterna tibi desuper resonat: non, hic est Filius meus, sed: hic nunc factus est filius meus. Illi enim soli convenit est, quoniam in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum; illi convenit est, quia semper est Filius Dei, tibi autem nunc factus est, quoniam non per naturam habes sed per adoptionem appellationem filii accipis »¹². S. BASILIUS: « Per Spiritum Sanctum datur in paradisum restitutio, ad regnum caelorum ascensus, in adoptionem filiorum reditus »¹³. S. IOANNES CHRYSOSTOMUS: « Filius, et genuinus Filius Dei sine principio exsistentis se filium David audire passus est, ut te faceret Dei filium; passus est se patrem habere servum, ut tibi servo patrem faceret Dominum. Viden statim a principio quaenam sint evangelia? Quodsi de tuis dubitas, ab iis, quae ad ipsum spectant, haec ut credas inducaris. Longe enim difficilius est, quantum ad humanum intellectum pertinet, Deum hominem fieri, quam hominem Dei filium esse. Cum igitur audis Filium Dei filium esse Davidis et Abrahae, dubitare iam desine te, filium Adae, filium Dei futurum esse. Neque enim frustra et incassum se ipsum ita humiliasset, nisi nos exaltaturus esset. Natus est enim secundum carnem, ut tu nascereris secundum spiritum; natus est ex muliere, ut tu desineres esse filius mulieris »¹⁴

S. AMBROSIUS: « Numquid sic diligi possunt a Deo homines quemadmodum Filius, in quo complacuit Pater? Ille per se complacet, nos per ipsum; in quibus enim Deus Filium suum ad imaginem suam cernit, eos per Filium adsciscit in gratiam filiorum, ut, quemadmodum per imaginem ad imaginem sumus, sic per generationem Filii in adoptionem vocemur. Alius igitur naturae amor sempiternus, alius gratiae »¹⁵

S. AUGUSTINUS: « Haec est gratia novi testamenti, quod in vetere latuit, nec tamen figuris obumbrantibus prophetari praenuntiarique cessavit, ut intelligat anima Deum suum, et gratia eius renascatur illi. Haec quippe nativitas spiritalis est, ideo, non ex sanguinibus, non ex voluntate viri, sed ex Deo. Haec etiam adoptio vocatur. Eramus enim aliquid antequam essemus filii Dei, et accepimus beneficium, ut fieremus, quod non eramus: sicut qui adoptatur, antequam adoptaretur, nondum erat filius eius, a quo adoptatur, iam tamen erat qui adoptaretur. Et ab hac generatione gratiae discernitur ille Filius, qui, cum esset Filius Dei, venit ut fieret filius hominis, donaretque nobis, qui eramus filii hominis, filios Dei fieri »¹⁶. « Unicus natura Dei Filius propter nos misericordia factus est hominis filius, ut nos, natura filii hominis, filii Dei per illum gratia fieremus... Sicut enim per unum hominem peccantem in hoc tam grave malum devenimus; ita per unum hominem eundemque Deum iustificantem ad illud bonum tam sublime veniemus »¹⁷. « Manifestum est ergo, quia homines dixit deos, ex gratia sua deificatos, non de substantia sua natos. Ille enim iustificat, qui per semetipsum, non per alium iustus est; et ille deificat, qui per seipsum, non alterius participatione Deus est. Qui autem iustificat, ipse deificat, quia iustificando filios Dei facit. Dedit enim eis potestatem filios Dei fieri. Si filii Dei facti sumus, et dii facti sumus; sed hoc gratiae est adoptantis, non naturae generantis »¹⁸

S. CYRILLUS ALEXANDRINUS: « Igitur ascendimus ad supernaturalem dignitatem per Christum; non autem erimus filii Dei sicut ille, absque discrimine, sed per gratiam qua illum imitamur; est enim Filius ex patre exsistens genuinus, nos vero adoptivi ex benignitate, accipientes tamquam gratiam hoc: Ego dixi: dii estis et filii Excelsi omnes. Facta enim et serva creatura vocatur ad supernaturalia solo nutu ac voluntate Patris; Filius vero, Deus et Dominus, non decreto Dei et Patris, nec solum quia voluit, habet unde sit Deus et Filius, sed ex ipsa substantia Patris effulgens, proprium eius substantiae bonum secundum naturam accipit »¹⁹

Consortium naturae divinae. S. ATHANASIUS: « Omnes similiter per Spiritum Dei participes dicimur... Si porro Spiritus communicatione divinae naturae consortes efficimur, nemo certe nisi insanus dixerit Spiritum non Dei, sed creatae esse naturae »²⁰. S. AMBROSIUS: « Quis audeat dicere discretum a Deo Patre et Christo esse Spiritum Sanctum; cum per ipsum ad imaginem et similitudinem Dei esse mereamur, et per ipsum fiat, quemadmodum Petrus apostolus dixit, ut divinae simus consortes naturae »²¹. S. CYRILLUS ALEXANDRINUS: « Si (Spiritus) nec Deus est natura, nec ex Deo proprius eius Spiritus et ideo substantialiter in eo exsistens, sed ab eo diversus et a natura rerum factarum non remotus, quomodo nos, qui per ipsum nati sumus, ex Deo nati dicimur? Aut enim evangelistam plane mentiri fatebimur, aut, si verax est et ita habet et non aliter, Spiritus erit Deus et ex Deo secundum naturam; cuius participatione donati per fidem in Christum et efficimur divinae consortes naturae, et ex Deo nati esse dicimur, et propterea dii nuncupamur, non gratia tantum ad supernam gloriam evecti, sed iam habentes Deum in nobis inhabitantem atque commorantem, iuxta illud prophetae: Inhabitabo in illis et inambulabo »²². S. LEO MAGNUS: « Agnosce, o Christiane, dignitatem tuam: et divinae consors factus naturae, noli in veterem vilitatem degeneri conversatione redire »²³.

Addi possunt ex liturgia: In praefatione de Spiritu Sancto: « promissum Spiritum Sanctum in filios adoptionis effudit ». In Missa, cum aqua vino admiscetur: « da nobis per huius aquae et vini mysterium eius divinitatis esse consortes, qui humanitatis nostrae fieri dignatus est particeps ».

THEOLOGI

Theologos in re convenire, quae adeo clare in s. Scriptura et Traditione continetur patet. In ulteriore autem explicatione consortii divinae naturae et filiationis adoptivae non omnes perfecte idem sentiunt; sed haec, uti supra iam dictum est, postea (in sectione tertia) exponenda sunt. Ex iis autem quae ex s. Scriptura et ex ss. Patribus allata sunt, iam apparet communicationem naturae divinae reduci non posse ad meram metaphoram, vel moralem participationem, quae in eo solum consisteret, quod homo iustificatus bonis actibus conformem se reddere deberet Deo, qui natura sua non nisi bene et sancte operatur; sed sine dubio asserenda est physica participatio naturae divinae, quae saltem ex parte in speciali quadam assimilatione ad Deum, vel similitudine cum Deo consistit. Haec enim est idea apud ss. Patres in hac re adeo frequens eademque apud theologos iterum atque iterum recurrens, ut in explicanda participatione naturae divinae oblivioni dari non possit. Quaenam vero sit haec similitudo, sitque in illa sola tota participatio naturae divinae contenta, postea explicandum est.

De donis in iustificatione collatis

Iustificatio secundum dicta non est aliquid homini iustificato mere externum, sed vere internum: homo iustificatus intrinsecus iustus est. Iam quaeritur, quomodo in concreto haec interna peccatoris renovatio obtineatur, quaenam et qualia sint dona, quae in iustificatione peccatoris conferantur. In hac thesi affirmamus conferri donum aliquod creatum. Creatum dicitur hoc loco solum in oppositione ad increatum; ergo hac voce nihil in ipsa thesi dicimus de modo, quo illud ens oriatur, creatione proprie dicta, an eductione; sed solum: non increatum. Sed ita donum increatum in iustificatione dari nullo modo negamus, immo postea hoc explicite statuemus; hac thesi ergo solum positive affirmatur, donum creatum dari.

Opposita sententia tribuitur Petro Lombardo, qui caritatem non pro virtute creata infusa habuit, sed pro ipso Spiritu Sancto. Si idem praeterea docuit caritatem et « gratiam sanctificantem » esse identica, vel si id, quod ab aliis theologis illi enti creato, de quo in hac thesi sermo est, tribuitur, caritati, id est Spiritui Sancto, tribuit, habetur adversarius asserti nostri¹.

Hoc ens creatum dicimus esse physice permanens, id est non est donum actuale (e. g. actus caritatis), quod moraliter perseverat (simili modo quo post actum peccati homo permanet « peccator »); sed ipsum hoc ens in ordine physico permanet, sive adest operatio iustificati, sive non. Hoc ens est accidens et quidem de genere qualitatis; ita omnes nunc theologi tenent. Affirmant ergo in iustificatione a Deo infundi in animam peccatoris accidens physicum, qualitatem, quae cum hominem peccatorem sanctum faciat, gratia sanctificans vocatur, et cum concipiatur esse ad modum habitus, gratia quoque habitualis dicitur.

Morinus, historice inquirens in varias sententias de effectu absolutionis sacramentalis, dicit de ea sententia, « quae tribuit (absolutioni) gratiae habitualis infusionem omnium est novissima: Vix enim ante annum millesimum ducentesimum de habitibus gratiae coeptum est in Scholis disputari. Ideo antiquissimorum Scholasticorum, nullus nec cum de effectu Contritionis, nec cum de Sacramentorum virtute disputant, habituum infusorum diserte mentionem facit »². « Scholastici disputando tantum assecuti sunt gratiam qua peccator iustificatur habitum esse a Deo animae infusum. Multi doctores contra hos habitus reclamarunt, diuque aequo Marte pugnatum; sed tandem circa annum 1240 deferbuit tota illa disputatio, omnesque Doctores in habituum positionem consenserunt. Interea multi magnique viri quorum aliquos capite 7 referemus, in hunc usque diem contenderunt, licet reapse iustificatio impii per habitum infusum fieret, sine illo tamen fieri posse per actus a voluntate cum auxilio Spiritus S. sine novo habitu elicitos »³. Deinde cap. 7 ob oculos Lectoris ponit « celeberrimorum Scholasticorum in hac causa sententiam cui tuto acquiscere poterit ». Auctores quos affert sunt: Dominicus Soto, Melchior Cano, Bartholomaeus Medina, Ruardus Tapperus, Ioannes Vincentius, Thomas Stapletonus, Albertus Pighius, Ludovicus Molina, Gabriel Vázquez, qui saltem affirmant, rem non esse ab Ecclesia definitam.

Verum est, s. Scripturam de qualitatibus vel habitibus infusis explicite non loqui, neque ss. Patres illos terminos adhibere cum de iustificatione loquuntur. Scholastici vero ad hanc quoque materiam explicandam conceptus philosophicos applicaverunt, id quod tempore Patrum in aliis doctrinis iam factum erat (cf. tract. de Trinitate, de Verbo Incarnato). Ita tamen ipsa doctrina non mutatur, sed eadem doctrina alio modo exhibetur. De facto brevi tempore Scholastici in hoc convenerunt, quod in iustificatione adultis gratia et virtutes quoad habitum infunduntur. Adhuc tamen disputarunt, utrum idem dicendum sit etiam de iustificatione infantium. Postquam autem concilium viennense sententiam affirmativam tamquam probabiliorem elegit, videtur etiam haec disputatio cessasse⁴

Quousque autem a concilio tridentino in hac re aliquid definitum sit, disputatur. Ex ipsa historia concilii videretur dicendum, concilium intellexisse ens creatum physice permanens⁵; proinde dicenda esset thesis de fide definita. Tamen plures theologi vel negant definitionem vel de ea dubitant; sed saltem thesis dicenda est theologice certa. Ita autem non affirmatur eadem certitudine constare donum illud creatum physice permanens esse praecise « qualitatem » vel « habitum ».

Doc. ECCLESIAE

INNOCENTIUS III., ep. « Maiores » refert, non decidendo, duas sententias de effectu baptismi infantium, alteram, quae dicit culpam quidem remitti, non autem gratiam conferri, alteram quae utrumque affirmat⁶. Supponitur in adultis et culpam remitti et gratiam infundi, cum hoc ab aliquibus praecise ob hanc rationem parvulis negabatur, quia huic infusioni non consentirent.

CONC. VIENNENSE: « Verum quia quantum ad effectum baptismi in parvulis, reperiuntur doctores quidam theologi opiniones contrarias habuisse... Nos autem attendentes generalem efficaciam mortis Christi, quae per baptisma applicatur pariter omnibus baptizatis, opinionem secundam, quae dicit, tam parvulis quam adultis conferri in baptismo informantem gratiam et virtutes, tamquam probabiliorem, et dictis Sanctorum et doctorum modernorum theologiae magis consonam et concordem, sacro approbante Concilio duximus eligendam »⁷. Hic quoque aperte supponitur adultis gratiam infundi, cum inducatur ratio: efficacia mortis Christi pariter omnibus baptizatis (adultis et infantibus) per baptismum applicatur.

CONC. TRID. 1) Ens creatum: Sess. 6 cap. 7: « vere iusti nominamur et sumus, iustitiam in nobis recipientes unusquisque suam, secundum mensuram, quam Spiritus Sanctus partitur singulis prout vult, et secundum propriam cuiusque dispositionem et cooperationem »⁸. Can. 11: « Si quis dixerit, homines iustificari... exclusa gratia et caritate, quae in cordibus eorum per Spiritum Sanctum diffundatur atque illis inhaereat... A. S. »⁹. Ergo aliquid distinctum ab ipso Spiritu Sancto. 2) Ens physice permanens: Hoc habetur ex historia concilii et usu termini inhaerere, ut in concilio intellegebatur (cap. 7 et can. 11)¹⁰.

Pius V damnavit prop. 42 Baii: « Iustitia ... non (consistit) in gratia aliqua animae infusa... »¹¹.

S. SCRIPTURA

1. Ens physice permanens. Ex iis quae hucusque ex s. Scriptura allata sunt, patet homines in iustificatione regenerari, iis communicari novam vitam, novam naturam, unde sint filii Dei, eos esse novam creaturam; atqui haec omnia non possunt significare mere novam habitudinem moralem, neque solum actum physicum transeuntem, sed principium physicum permanens in ipso homine iusto.

2. Ens creatum. Haec nova natura non est ipse Spiritus Sanctus. Nam s. Paulus eam ut effectum Spiritus Sancti vocat spiritum (πνεῦμα), eamque distinguit ab ipso Spiritu Sancto, Rom. 8, 16¹². Huc quoque referri potest Eph 1, 13: « in quo et credentes signati estis Spiritu promissionis sancto »; Eph 4, 30: « Et nolite contristare Spiritum sanctum Dei: in quo signati estis in diem redemptionis ».

PATRES

S. IRENAEUS: « Et rursus qui infructuosi sunt a iustitia et velut sentibus obvoluti homines, si diligentiam percipiant, et velut insertionem accipientes verbum Dei, in pristinam veniunt hominis naturam, eam quae secundum imaginem et similitudinem facta est Dei. Sed quemadmodum oleaster inserta substantiam quidem ligni non amittit, qualitatem autem fructus immutat et aliud percipit vocabulum, iam non oleaster, sed fructifera oliva exsistens edicitur: sic et homo per fidem insertus et assumens Spiritum Dei, substantiam quidem carnis non amittit, qualitatem autem fructus operum immutat et aliud accipit vocabulum, significans eam quae in melius est transmutationem; iam non caro et sanguis, sed homo spiritualis exsistens dicitur »¹³. ORIGENES: « Sed et cum de Spiritu Sancto multi sancti participant, non utique corpus aliquid intellegi potest Spiritus Sanctus, quod divisum in partes corporales percipiat unusquisque sanctorum, sed virtus profecto sanctificans est; cuius participium habere dicuntur omnes, qui per eius gratiam sanctificari meruerunt »¹⁴. S. CYPRIANUS: « Eme tibi albam vestem, ut, qui secundum Adam nudus fueras et horrebas ante deformis, indumento Christi candido vestiaris »¹⁵. S. AMBROSIUS: « Signati ergo Spiritu a Deo sumus. Sicut enim in Christo morimur, ut renascamur, ita etiam Spiritu signamur ut splendorem atque imaginem eius et gratiam tenere possimus; quod est utique spiritale signaculum. Nam etsi specie signemur in corpore, veritate tamen in corde signamur, ut Spiritus Sanctus exprimat in nobis imaginis caelestis effigiem »¹⁶. « Utrum igitur secundum corpus, an secundum animam iustificatio tibi conferri videatur, quaeso, respondeas. Sed dubitare non potes, cum iustitia, unde iustificatio derivata est, mentis utique non corporis sit. Pictus es ergo, o homo, pictus a Domino Deo tuo. Bonum habes artificem atque pictorem. Noli bonam delere picturam, non fuco sed veritate fulgentem, non cera expressa sed gratia »¹⁷. S. AUGUSTINUS: « Iustitia Dei manifestata est; non dixit: iustitia hominis, vel iustitia propriae voluntatis; sed: iustitia Dei, non qua Deus iustus est, sed qua induit hominem, cum iustificat impium »¹⁸. « Nec moveat quod naturaliter eos dixit quae legis sunt facere, non spiritu Dei, non fide, non gratia. Hoc enim agit spiritus gratiae, ut imaginem Dei, in qua naturaliter facti sumus, instauret in nobis »¹⁹. S. CYRILLUS ALEXANDRINUS: « Condemnatum est igitur peccatum, mortificatum primum in Christo, mortificandum et in nobis, quando illum in propriis animabus recipimus per fidem et communicationem Spiritus, qui nos ad formam Christi perficit, per sanctificationis videlicet qualitatem. Spiritus enim salvatoris nostri Christi est quasi forma eius, divinam figurationem in nobis imprimens quodammodo per seipsum »²⁰. « Si Spiritu Sancto sigillati ad Deum reformamur, quomodo erit creatum id, per quod nobis divinae substantiae imago imprimitur et increatae naturae signa inhaerent? Non enim, pictoris instar, Spiritus divinam substantiam in nobis depingit, quasi ipse alienus ab ea esset; neque hoc modo ad similitudinem Dei nos ducit; sed ipse, qui Deus est et ex Deo procedit, in cordibus se recipientium, tamquam in cera, sigilli instar, invisibiliter imprimitur, per sui communicationem et similitudinem naturam ad exemplaris pulchritudinem repingens, et Dei imaginem homini restituens »²¹. « Formatur in nobis Christus, inferente nobis Spiritu Sancto divinam aliquam formam per sanctificationem et iustitiam. Ita enim, ita in animabus nostris lucet character substantiae Dei et Patris, reformante nos, ut dixi, Spiritu Sancto per sanctificationem in ipsum »²²

THEOLOGI

Uti iam dictum est theologi in hac re omnino conveniunt quoad factum; disputant de qualificatione thesis, vel etiam de iis quae absolute fieri possent. S. Thomas rem exponit 1, 2 q. 110 a. 1 (Utrum gratia ponat aliquid in anima), et a. 2 (Utrum gratia sit qualitas) et ad utrumque affirmative respondet.

Si quaeritur utrum hoc ens creatum physice permanens, gratia sanctificans, realiter sit distincta ab anima, respondendum est affirmative; et ita quasi omnes theologi, paucissimis exceptis²³. Licet forte necessarium non sit affirmare omnem realem mutationem accidentalem alicuius substantiae exigere accidens realiter a substantia distinctum²⁴, attamen hoc negari nequit, si realis mutatio talis est, quae secum ferat novam maiorem perfectionem. In praesenti autem res non ita est, ac si eadem perfectio antea exsistens solum alio modo se habeat, sed vere nova, maior perfectio accedit, id quod argumenta positiva evincunt. Ergo omnino dicenda est gratia sanctificans realiter distincta ab anima. Opposita sententia inde fortasse explicanda est, quod accidens concipit ad modum substantiae tenuissimae; sed recte s. Thomas: « Sicut dicit Boetius, accidentis esse est inesse; unde omne accidens non dicitur ens, quasi ipsum esse habeat, sed quia eo aliquid est; unde et magis dicitur esse entis, quam ens, ut dicitur in 7. Metaph ». Et in iis quae sequuntur tangit quaestionem quomodo gratia oriatur: « et quia eius est fieri vel corrumpi cuius est esse, ideo, proprie loquendo, nullum accidens neque fit neque corrumpitur; sed dicitur fieri vel corrumpi, secundum quod subiectum incipit vel desinit esse in actu secundum illud accidens: et secundum hoc etiam gratia dicitur creari ex eo, quod homines secundum ipsam creantur, id est in novo esse constituuntur ex nihilo, id est non ex meritis, secundum illud ad Ephes 2.: Creati in Christo Iesu in operibus bonis »²⁵. Et alio loco: « Gratia, cum non sit forma subsistens, nec esse nec fieri ei proprie per se competit: unde non proprie creatur per modum illum quo substantiae per se subsistentes creantur. Infusio tamen gratiae accedit ad rationem creationis in quantum gratia non habet causam in subiecto, nec efficientem, nec talem materialem in qua sit hoc modo in potentia, quod per agens naturale educi possit in actum, sicut est de aliis formis naturalibus »²⁶.

Obiectiones contra thesim vide apud Beraza nr. 730 ss.; et 743 s., quae tamen facile solvuntur attendendo 1) nos non negare etiam Spiritum Sanctum dari; 2) non quaeri, quid absolute sit possibile, vel quid Deus fortasse facere potuisset, sed quid in praesenti ordine de facto sit.

In iustificatione praeter gratiam sanctificantem virtutes fidei, spei et caritatis infunduntur. Hae virtutes sunt sicut gratia sanctificans entia physice permanentia, qualitates, « habitus infusi ». Cum autem habitus naturales acquisiti posse supponant et subiecto inclinationem ad actum et facilius posse conferant, virtutes infusae, habitus a Deo infusi, ipsum posse dant simul cum aliqua inclinatione ad actum¹. Hi habitus immediate subiectantur in potentiis animae, fides in intellectu, spes et caritas in voluntate. Fides et spes possunt remanere in homine post peccatum, in quo non iam est gratia sanctificans, unde patet eos a gratia sanctificante esse realiter distinctos. Gratia autem sanctificans et caritas simul aut adsunt aut absunt; numquam ita separantur, ut una sine altera adsit in anima. Hinc iure quaeritur, utrum gratia sanctificans et caritas sint realiter identica. De hac re inter theologos controvertitur. Realem distinctionem negant Scotus et Scotistae, Durandus, Catharinus, Lainez, Salmerón, Bellarmino, Lessius; eam affirmant s. Thomas, Suárez, Gregorius de Valentia, Tanner, Ripalda, estque haec sententia nunc omnino communior. Omnes tamen concedunt, sententiam suam non excedere probabilitatem.

Si gratia et caritas identica sunt, gratia pro immediato subiecto habet voluntatem, perficit ergo immediate voluntatem, et est proinde habitus proxime operativus. Qui autem realiter distincta esse gratiam et caritatem dicunt, immediatum subiectum gratiae habent ipsam substantiam animae, et gratia non est habitus immediate operativus, sed, uti dici solet, habitus entitativus, vel habitus substantivus, immediate perficiens ipsam substantiam animae, naturam animae. Sicut in ordine naturalis generationis communicatur natura et potentiae, quibus subiectum aptum sit, elicere actus in ordine huic naturae correspondente, ita in hac sententia, in regeneratione communicatur natura, ipsa gratia sanctificans, et potentiae ad actus ordini huius novae naturae correspondentes, virtutes infusae. Ex quo apparet quaestionem hanc non ab iis solum poni posse, qui potentias animae ab eius substantia realiter distinctas esse tenent, sed etiam ab iis, qui talem distinctionem negarent. Nam si gratia et caritas sunt identica, eandem perfectionem animae tribuunt; si vero sunt realiter distincta, gratia et caritas aliam et aliam perfectionem conferunt.

Quaestio decidi nequit ex s. Scriptura neque ex Patribus neque ex conciliis². Sed ratio s. Thomae³ sententiam affirmantem realem distinctionem omnino magis probabilem reddit, et accedit quod haec sententia nunc sit magis communis.

Rationem hanc Pesch⁴ ita exponit: « Prius est natura quam habitus naturam perficientes; prius est principium, quo quis in esse constituitur, quam quo quis proxime disponitur ad agendum. Atqui caritas est habitus operativus disponens hominem ad Deum supernaturaliter amandum. Ergo ipsa supponit iam naturam altiorem, quae datur per gratiam sanctificantem. Non est quidem oblivioni dandum nomina habituum et naturae ad ordinem naturalem et supernaturalem non univoce sed analogice applicanda esse; nam et gratia, quae dat naturam altiorem, est accidens perficiens naturalem essentiam, et habitus supernaturales sunt alia accidentia, quae non dant facilitatem sed potentiam supernaturaliter agendi; unde etiam fieri potest, ut accidentia operativa sint in subiecto, in quo deest gratia, ut constat de fide et spe, quia non sunt in gratia sanctificante ut in subiecto sed in potentiis naturalibus. Neque igitur argumentum ita concipiendum est, quasi ex physica rerum natura non minus habitus supernaturales praerequirant gratiam, quam potentiae et habitus naturales praerequirunt naturam. Vis argumenti potius moralis est, quia non decet sapientiam divinam infundere accidentia operativa supernaturalia, priusquam homini dederit naturam supernaturalem, si ita loqui licet. Prius enim homo debet esse amicus Dei, quam agat ut amicus Dei ».

Donum increatum est ipse Deus, ens a se. Thesis ergo affirmat Deum se ipsum in iustificatione peccatoris donare et in eo permanere, inhabitare. Deus ergo novo et speciali modo in iustificato praesens est. Si Deus praesens fit alicubi ita, ut antea praesens non erat, mutatio quaedam facta esse debet, quae cum non possit esse in Deo, in creatura inveniri debet. Haec mutatio in nostro casu est infusio gratiae sanctificantis. Illa ergo est fundamentum relationis praesentiae Dei in anima. Haec praesentia modo speciali praedicatur de ipso Spiritu Sancto. In tractatu de Trinitate ostenditur secundum communiorem sententiam, contra Petavium, agi de appropriatione¹. Ergo tres personae divinae dono se dant in iustificatione. Hoc « praesens fieri » in anima iusti ex parte omnium trium personarum est « venire », Pater, Filius et Spiritus Sanctus « veniunt » in animam iusti; ex parte secundae et tertiae personae habet etiam rationem missionis (missio invisibilis).

Inhabitatio Dei in iusto est unio quaedam Dei cum iusto. Terminus huius unionis non est unum substantiale, et hinc ipsa unio dicenda est accidentalis; termini autem, qui ita accidentaliter uniuntur, sunt substantiae. Ergo non agitur de praesentia Dei mere dynamica, praesentia virtutis, sed ipsa substantia divina est praesens, et hoc sensu ipsa praesentia Dei in iusto est substantialis.

Si Patres, maxime in controversia cum Nestorianis speciali modo urgent, unionem naturae divinae et humanae in Christo esse physicam, non solum secundum habitudinem, uti in iustis, in quibus Deus ut in suo templo habitat, non volebant negare unionem Dei cum iustis esse realem, obiective exsistere in ordine ontologico, ut ex eorum dictis clare apparet². Est ergo haec unio non moralis tantum eo sensu, quod iustus voluntatem suam divinae voluntati conformem reddat, vel quod Deus speciali amore eum diligat, sed est unio ontologica, realis, quae suo modo etiam dici posset physica.

Thesis de iis agit quae accidunt in iustificatione peccatoris; ergo non de illa collatione Spiritus Sancti quae est effectus proprius aliquorum sacramentorum vivorum, neque per se de secunda iustificatione, id est de augmento iustitiae.

Ipsum solum factum, Deum in iusto modo quodam praesentem esse quo non est praesens in peccatore, tam clare in fontibus revelationis continetur, ut dicendum sit de fide; neque de hac re, saltem si iusti novi testamenti considerantur, est controversia. Petavius vero³ hanc inhabitationem restringere voluit ad solos iustos novi testamenti, ita ut in iustis veteris testamenti Spiritus Sanctus non habitaverit substantialiter, unde in sua sententia de causa formali adoptionis negare debuit, iustos veteris testamenti vere fuisse filios Dei adoptivos. Haec autem sententia ab omnibus fere theologis reicitur et quidem iure, « quia adoptio et iustificatio sunt inseparabiliter nexae, et quia, cum iusti veteris testamenti habuerint gratiam sanctificantem et amici Dei fuerint, nihil deerat, quod ad inhabitationem requiritur. Quare Leo XIII in Encycl. « Divinum illud » ait: « Certum est in ipsis etiam hominibus iustis, qui ante Christum fuerunt, insedisse per gratiam Spiritum Sanctum » (Acta S. Sedis XXIX, 1897; 651). Sub triplici tamen respectu inhabitatio pertinet ad novum testamentum magis quam ad vetus: a) Vetus testamentum, ut praecise intellegitur lex mosaica, erat gratiae praefigurativum, non collativum. Gratia autem omnis, quae in vetere testamento concedebatur, dabatur intuitu meritorum Christi. Quatenus igitur gratia sanctificans etiam veteris testamenti erat effectus quodammodo praeoccupatus mortis Christi, eatenus omnis sanctificatio pertinet ad novum testamentum; et quia sanctificatio est inhabitatio, etiam haec est proprietas novae legis, non oeconomiae sinaiticae. b) In vetere testamento gratia non tanta largitate dabatur, quanta in novo testamento... c) Numquam ante diem Pentecostes missus est Spiritus Sanctus cum tanto apparatu signorum externorum et maximorum miraculorum... »⁴. Singularem sententiam proposuit J. H. Oswald, affirmans « substantialem inhabitationem Spiritus Sancti non haberi nisi per confirmationem, per baptismum solum inhabitationem dynamicam »⁵.

De quaestione valde difficili, quomodo inhabitatio Dei in iusto explicanda et concipienda sit, variae sunt theologorum opiniones: Optime notat Galtier, in tractanda hac re ab iis procedendum esse et illa pro fundamento habenda, quae fontes positive tradunt. Praeterea disputant theologi de relatione inter gratiam creatam et increatam, et quid in iustificatione creatae, quid increatae gratiae tribuendum sit. De hac autem quaestione in tertia sectione dicendum est.

DOC. ECCLESIAE

Doc. eccl. non adeo multa sunt, in quibus haec veritas directe et ratione sui enuntietur; plerumque ipsa supponitur.

Symbolum Ephiphani: « Credimus et in Spiritum Sanctum, qui locutus est in lege, et per prophetas praedicavit, et ad Iordanem descendit, in apostolis locutus est, et in sanctis habitat »⁶.

Conc. Trid., sess. 6, cap. 7: « signans et ungens Spiritu promissionis Sancto, qui est pignus hereditatis nostrae »⁷. Sess. 14, cap. 4 docet contritionem imperfectam « donum Dei esse et Spiritus Sancti impulsum, non adhuc quidem inhabitantis, sed tantum moventis »⁸. Cap. 8. de satisfactionis necessitate et fructu: « Sane et divinae iustitiae ratio exigere videtur, ut aliter ab eo in gratiam recipiantur, qui ante baptismum per ignorantiam deliquerint; aliter vero, qui semel a peccati et daemonis servitute liberati, et accepto Spiritus Sancti dono, scientes templum Dei violare et Spiritum Sanctum contristare non formidaverint »⁹. S. Pius V. damnavit prop. Baii 13: « Opera bona a filiis adoptionis facta, non accipiunt rationem meriti ex eo, quod fiunt per spiritum adoptionis inhabitantem corda filiorum Dei, sed... ». Prop. 15: « Ratio meriti non consistit in eo, quod, qui bene operatur, habeat gratiam et inhabitantem Spiritum Sanctum, sed in eo solum, quod oboedit divinae legi »¹⁰.

Leo XIII in encyclica « Divinum illud » 9 Maii 1897 fuse hanc materiam tractat. « Huius regenerationis et renovationis initia sunt homini per baptisma: in quo sacramento, spiritu immundo ab anima depulso, illabitur primum Spiritus Sanctus, eamque similem sibi facit: « Quod natum est ex Spiritu, spiritus est »¹¹. Uberiusque per sacram confirmationem, ad constantiam et robur christianae vitae, sese dono dat idem Spiritus; a quo nimirum fuit victoria martyrum et virginum de illecebris corruptelarum triumphus. Sese, inquimus, dono dat Spiritus Sanctus; Caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum, qui datus est nobis¹². Ipse enimvero non modo affert nobis divina munera, sed eorumdem est auctor, atque etiam munus ipse est supremum; qui a mutuo Patris Filiique amore procedens, iure habetur et nuncupatur altissimi donum Dei. — Cuius doni natura et vis quo illustrius pateat, revocare oportet ea quae in divinis litteris tradita sacri doctores explicaverunt, Deum videlicet adesse rebus omnibus in eisque esse, per potentiam, in quantum omnia eius potestati subduntur; per praesentiam, in quantum omnia nuda sunt et aperta oculis eius; per essentiam, in quantum adest omnibus ut causa essendi¹³. At vero in homine est Deus non tantummodo ut in rebus, sed eo amplius cognoscitur ab ipso et diligitur; cum vel duce natura bonum sponte amemus, cupiamus, conquiramus. Praeterea Deus ex gratia insidet animae iustae tamquam in templo, modo penitus intimo et singulari; ex quo etiam sequitur ea necessitudo caritatis, qua Deo adhaeret anima coniunctissime, plus quam amico amicus possit benevolenti maxime et dilecto, eoque plene suaviterque fruitur. — Haec autem mira coniunctio, quae suo nomine inhabitatio dicitur, condicione tantum seu statu ab ea discrepans qua caelites Deus beando complectitur, tametsi verissime efficitur praesenti totius Trinitatis numine, ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus¹⁴, attamen de Spiritu Sancto tamquam peculiaris praedicatur. Siquidem divinae et potentiae et sapientiae vel in homine improbo apparent vestigia; caritatis, quae propria Spiritus veluti nota est, alius nemo nisi iustus est particeps. Atque illud cum re cohaeret, eundem Spiritum nominari Sanctum, ideo etiam quod ipse, primus summusque Amor, animos moveat agatque ad sanctitatem, quae demum amore in Deum continetur. Quapropter Apostolus cum iustos appellat templum Dei, tales non expresse Patris aut Filii appellat, sed Spiritus Sancti: An nescitis, quoniam membra vestra templum sunt Spiritus Sancti, qui in vobis est, quem habetis a Deo?¹⁵ — Inhabitantem in animis piis Spiritum Sanctum ubertas munerum caelestium multis modis consequitur »¹⁶.

S. SCRIPTURA

Io 14, 23: « Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus ». — Rom 5, 5: « Caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum, qui datus est nobis ». 8, 9 ss.: « Vos autem in carne non estis, sed in spiritu: si tamen Spiritus Dei habitat in vobis. Si quis autem Spiritum Christi non habet: hic non est eius. Si autem Christus in vobis est: corpus quidem mortuum est propter peccatum, spiritus vero vivit propter iustificationem. Quod si Spiritus eius, qui suscitavit Iesum a mortuis, habitat in vobis: qui suscitavit Iesum Christum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra propter inhabitantem Spiritum eius in vobis ». — 1 Cor 3, 16 s.: « Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis? Si quis autem templum Dei violaverit, disperdet illum Deus. Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos ». 6, 19: « An nescitis quoniam membra vestra templum sunt Spiritus Sancti, qui in vobis est, quem habetis a Deo, et non estis vestri? Empti enim estis pretio magno. Glorificate et portate Deum in corpore vestro ». — 2 Cor 1, 21 s.: « Qui autem confirmat nos vobiscum in Christo, et qui unxit nos Deus: qui et signavit nos et dedit pignus Spiritus in cordibus nostris ». 6, 16: « Qui autem consensus templo Dei cum idolis? Vos enim estis templum Dei vivi ». — Gal 4, 6: « Quoniam autem estis filii, misit Deus Spiritum filii sui in corda vestra clamantem: Abba, Pater ». — Eph 1, 13 ss.: « In quo et vos, cum audissetis verbum veritatis (Evangelium salutis vestrae), in quo et credentes signati estis Spiritu promissionis sancto, qui est pignus hereditatis nostrae, in redemptionem acquisitionis, in laudem gloriae ipsius ». 4, 30 « Et nolite contristare Spiritum sanctum Dei: in quo signati estis in diem redemptionis ». 5, 18: « Et nolite inebriari vino, in quo est luxuria: sed implemini Spiritu sancto ». — 1 Thess 4, 8: « qui (Deus) etiam dedit Spiritum suum sanctum in nobis ».

PATRES

Multa iam inveniuntur in iis, quae prioribus thesibus allata sunt¹⁷. EPISTULA BARNABAE: « Aedificabitur autem in nomine Domini: attendite, ut templum Domini magnifice aedificetur. Quomodo? Discite. Accepta remissione peccatorum et spe habita in nomen Domini facti sumus novi, iterum ab integro creati; ideo in nobis, in domicilio nostro, vere Deus habitat »¹⁸. S. IRENAEUS: « Hunc (Spiritum Sanctum) enim promisit per prophetas effundere in novissimis temporibus super servos et ancillas, ut prophetent; unde et in Filium Dei, filium hominis factum, descendit, cum ipso assuescens habitare in genere humano, et requiescere in hominibus, et habitare in plasmate Dei, voluntatem Patris operans in ipsis, et renovans eos a vetustate in novitatem Christi »¹⁹. « Perfecti igitur, qui et Spiritum in se perseverantem habuerint Dei et animas et corpora sine querela servaverint; Dei, id est illam quae ad Deum est fidem servantes, et eam quae ad proximum est iustitiam custodientes. Unde et templum Dei plasma esse ait: Nescitis, dicens, quoniam templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis? Si quis templum Dei violaverit, disperdet illum Deus. Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos; manifeste corpus templum dicens, in quo habitat Spiritus »²⁰. NOVATIANUS: « Hic est (Spiritus Sanctus) qui operatur ex aquis secundam nativitatem, semen quoddam divini generis, et consecrator caelestis nativitatis, pignus promissae hereditatis et quasi chirographum quoddam aeternae salutis; qui nos Dei faciat templum et nos eius efficiat domum; qui interpellat divinas aures pro nobis gemitibus ineloquacibus, advocationis implens officia et defensionis exhibens munera; inhabitator corporibus nostris datus et sanctitatis effector »²¹. DIDYMUS ALEXANDRINUS: « Creatura nequit ita participari substantialiter anima rationali ut in hac inhabitet; solius enim Dei proprium est ita participari. Sanctus autem Spiritus participabilis substantialiter exsistit ut Pater et Filius, sicut in primo sermone dictum est. Nam etiam simulac Pater inhabitat in iis qui sunt digni, quid est necesse, nisi, per unitatem divinae naturae et plenitudinem in nos, congrediantur et concurrant et Filius et Sanctus Spiritus? Sane nemo unquam vellet dicere multitudinem quodammodo deorum habitare in nobis, sed unum in unitate divinitatis exsistere tres personas »²².

S. AUGUSTINUS: « Verum illud est multo mirabilius, quod cum Deus ubique sit totus, non tamen in omnibus habitat. Non enim omnibus dici potest quod ait Apostolus, vel quod iam dixi²³, vel etiam illud: Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis?²⁴ Unde et e contrario de quibusdam dicit: Quisquis autem Spiritum Christi non habet, hic non est eius²⁵. Quis porro audeat opinari, nisi quisquis inseparabilitatem penitus Trinitatis ignorat, quod in aliquo habitare possit Pater aut Filius, in quo non habitet Spiritus Sanctus, aut in aliquo Spiritus sanctus, in quo non et Pater et Filius? Unde fatendum est ubique esse Deum per divinitatis praesentiam, sed non ubique per habitationis gratiam. Propter hanc enim habitationem, ubi procul dubio gratia dilectionis eius agnoscitur, non dicimus, Pater noster qui es ubique, cum et hoc verum sit, sed, Pater noster qui es in caelis²⁶, ut templum eius potius in oratione commemoremus, quod et nos ipsi esse debemus, et in quantum sumus, in tantum ad eius societatem et adoptionis familiam pertinemus... Cum igitur qui ubique est, non in omnibus habitet; etiam in quibus habitat non aequaliter habitat. Nam unde est illud quod Elisaeus poposcit, ut dupliciter in eo fieret Spiritus Dei, qui erat in Elia?²⁷ Et unde in omnibus sanctis sunt alii sanctiores, nisi abundantius habendo habitatorem Deum? »²⁸. « Et ideo multum mirabilis res est quemadmodum quorundam nondum cognoscentium Deum sit inhabitator Deus, et quorundam cognoscentium non sit. Nec illi enim ad templum Dei pertinent, qui cognoscentes Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt; et ad templum Dei pertinent parvuli sanctificati sacramento Christi, regenerati Spiritu Sancto, qui certe per aetatem nondum possunt cognoscere Deum: unde quem potuerunt illi nosse nec habere, isti potuerunt habere antequam nosse. Beatissimi autem sunt, quibus hoc est Deum habere quod nosse: ipsa quippe notitia plenissima, verissima, felicissima est »²⁹. « Dicimus ergo in baptizatis parvulis, quamvis id nesciant, habitare Spiritum sanctum. Sic enim eum nesciunt quamvis sit in eis, quemadmodum nesciunt et mentem suam; cuius in eis ratio, qua uti nondum possunt, velut quaedam scintilla sopita est, excitanda aetatis accessu. Neque hoc in parvulis mirum debet videri, cum Apostolus quibusdam etiam maioribus dicat, Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis?³⁰ De qualibus paulo ante dixerat, Animalis autem homo non percipit quae sunt Spiritus Dei; quos etiam parvulos vocat, non carnis aetate sed mentis³¹. Non itaque percipiebant cognitione Spiritum sanctum qui habitabat in eis; et habitante in se Spiritu sancto adhuc animales, nondum spirituales erant, quia nondum poterant habitatorem suum Spiritum cognitione percipere. Habitare autem ideo et in talibus dicitur, quia in eis occulte agit, ut sint templum eius; idque in proficientibus et proficiendo perseverantibus perficit »³². « Dilectio igitur quae ex Deo est et Deus est, proprie Spiritus sanctus est, per quem diffunditur in cordibus nostris Dei caritas, per quam nos tota inhabitat Trinitas. Quocirca rectissime Spiritus sanctus, cum sit Deus, vocatur etiam Donum Dei. Quod donum proprie quid nisi caritas intelligenda est, quae perducit ad Deum, et sine qua quodlibet aliud donum Dei non perducit ad Deum? »³³

S. CYRILLUS ALEXANDRINUS: « Templa autem Dei, adeoque dii quam ob rem vocamur et sumus? Interroga adversarios, utrum simus reipsa nudae et subsistentia carentis gratiae participes. At res ita non est: nullo modo. Templa enim sumus exsistentis et subsistentis Spiritus: vocati autem sumus propter ipsum etiam dii, praesertim cum divinae eius et ineffabilis naturae simus participes. Quod si revera alienus, et a natura divina substantialiter dissitus est Spiritus, qui nos per se ipsum deificat, spe excidimus, inani gloria nescio quomodo praefulgentes. Quo pacto enim dii demum et templa Dei sumus, ut Scripturae loquuntur, propter Spiritum qui in nobis est? Quod enim Deus non est, quomodo deitatem aliis indat? Atqui templa sumus et dii; neque vero acquiescendum est in errore versantibus. Non est ergo diversae a Deo substantiae Spiritus eius »³⁴

THEOLOGI

Theologi, ut supra dictum est, in facto conveniunt, sed diverso modo conantur illud explicare.

S. Scriptura loquitur de aliquo « manere » Dei in iis, qui eum diligunt, facit mansionem apud illos; iusti sunt templum Dei, id quod speciatim dicitur etiam de corpore eiusque membris. Spiritu Dei signati sumus, ille est pignus hereditatis nostrae. Breviter ergo videtur dici posse: est inhabitatio ad nos sanctificandos. Similia habentur apud sanctos Patres: Spiritus in nobis habitans operatur in nobis voluntatem Patris, renovat nos, interpellat pro nobis, est advocatus et defensor, sanctitatis effector. Eius participatione coniungimur Deo, facit nos spirituales, vivificat nos, infundit gratiam, facit nos Deo similes, deos. Augustinus distinguit praesentiam Dei per divinitatis praesentiam, qua est ubique, et praesentiam per inhabitationis gratiam; haec non est aequalis in omnibus, sed secundum varios gradus sanctitatis habet diversos gradus. Aliqui cognitionem Dei habent, in quibus non habitat, alii cognitionem non habent, in quibus tamen habitat (infantes baptizati), et hoc habitare significat: occulte in ipsis operatur, ut sint templum eius, et hoc perficit in proficientibus et perseverantibus. Quae omnia iterum ita videntur complecti posse: habitat in nobis nos sanctificans et ad vitam aeternam perducens.

In explicanda inhabitatione theologi plerique in eo conveniunt, specialem Dei praesentiam haberi non posse nisi ratione specialis effectus in creatura, et ille effectus est ipsa infusio gratiae vel caritatis. Quod solum ratione gratiae gratum facientis processio Spiritus sancti in homines attendatur s. Thomas³⁵ inde explicat quod haec processio attendatur « in quantum est ratio redeundi in finem; et est secundum illa dona tantum, quae proxime coniungunt nos fini ultimo, scilicet Deo, quae sunt gratia gratum faciens et gloria ». Sed quia haec processio includit in se dationem Spiritus sancti, « non sufficit quod sit nova relatio qualiscumque est, creaturae ad Deum, sed oportet quod referatur in ipsum sicut ad habitum; quia quod datur alicui habetur aliquo modo ab illo. Persona autem divina non potest haberi a nobis nisi vel ad fructum perfectum, et sic habetur per donum gloriae; aut secundum fructum imperfectum, et sic habetur per donum gratiae gratum facientis; vel potius sicut id per quod fruibili coniungimur, in quantum ipsae personae divinae quadam sui sigillatione in animabus nostris relinquunt quaedam dona quibus formaliter fruimur, scilicet amore et sapientia; propter quod Spiritus sanctus dicitur esse pignus hereditatis nostrae ».

In Summa contra gentiles³⁶: « Necesse est ut ubicumque est aliquis effectus Dei, ibi sit et ipse Deus effector. Unde cum caritas qua Deum diligimus, sit in nobis per Spiritum sanctum, oportet quod ipse etiam Spiritus sanctus in nobis sit, quamdiu caritas in nobis est ». In 1 ad Cor. cap. 3, lect. 3: « Est autem considerandum quod Deus est in omnibus creaturis, in quibus est per essentiam, potentiam et praesentiam, implens omnia bonitatibus suis, secundum illud Hier. 23: Caelum et terram ego impleo. Sed spiritualiter dicitur Deus inhabitare tamquam in familiari domo in sanctis, quorum mens capax est Dei per cognitionem et amorem, etiamsi ipsi in actu non cognoscant et diligant, dummodo habeant per gratiam habitum fidei et caritatis, sicut patet de pueris baptizatis. Et cognitio sine dilectione non sufficit ad inhabitationem Dei, secundum illud 1 Io 4: Qui manet in caritate, in Deo manet et Deus in eo. Inde est quod multi cognoscunt Deum, vel per naturalem cognitionem, vel per fidem informem, quos tamen non inhabitat Spiritus Dei ». In 2 ad Cor. cap. 6 lect. 3: « Inhabitabo in eis, scilicet in sanctis per gratiam excolens eos; licet autem Deus in omnibus rebus dicatur esse per praesentiam, potentiam et essentiam, non tamen dicitur in eis inhabitare, sed in solis sanctis per gratiam. Cuius ratio est, quia Deus est in omnibus rebus per suam actionem in quantum coniungit se eis ut dans esse et conservans in esse. In sanctis autem est per ipsorum sanctorum operationem qua attingunt ad Deum, et quodam modo comprehendunt ipsum, quae est diligere et cognoscere. Nam diligens et cognoscens dicitur in se habere cognita et dilecta ».

Summa Theol. 1 q. 43 a. 3 quaerit: « Utrum missio invisibilis divinae personae sit solum secundum donum gratiae gratum facientis » et respondet: « Divinae personae convenit mitti, secundum quod novo modo exsistit in aliquo; dari autem, secundum quod habetur ab aliquo; neutrum autem horum est nisi secundum gratiam gratum facientem. Est enim unus communis modus quo Deus est in omnibus rebus per essentiam, potentiam et praesentiam, sicut causa in effectibus participantibus bonitatem ipsius. Super istum modum autem communem est unus specialis, qui convenit creaturae rationali, in qua Deus dicitur esse sicut cognitum in cognoscente et amatum in amante. Et quia cognoscendo et amando creatura rationalis sua operatione attingit ad ipsum Deum, secundum istum specialem modum Deus non solum dicitur esse in creatura rationali, sed etiam habitare in ea sicut in templo suo. Sic igitur nullus alius effectus potest esse ratio, quod divina persona sit novo modo in rationali creatura, nisi gratia gratum faciens. Unde secundum solam gratiam gratum facientem mittitur et procedit temporaliter persona divina. Similiter illud solum habere dicimur, quo libere possumus uti vel frui. Habere autem potestatem fruendi divina persona est solum secundum gratiam gratum facientem. Sed tamen in ipso dono gratiae gratum facientis Spiritus sanctus habetur, et inhabitat hominem. Unde ipsemet Spiritus sanctus datur et mittitur ».

Ex his verbis s. Thomae aliqui inhabitationem Dei praecise ex eo explicare conati sunt, quod Deus sit in iusto sicut cognitum in cognoscente et amatum in amato³⁷.

Fatendum videtur talem explicationem vix fundari in iis quae Scriptura et Patres de inhabitatione dicunt. Secundum eos enim inhabitatio eo ipso habetur, quod homo regeneratur, quod ei natura divina communicatur, quod sanctificatur, consecratur: id est ipsa infusione gratiae sanctificantis. Neque apparet, quomodo cognitum ut tale in cognoscente, amatum ut tale in amante substantialiter praesens sit³⁸. Praeterea Deus habitat etiam in iis qui non eum cognoscunt (infantes baptizati), neque provocari posse videtur ad habitualem cognitionem et amorem per habitus infusos fidei et caritatis; nam his habitibus non habetur habitualis cognitio et amor, sicut in habitu acquisito; sed habitus infusi conferunt ipsum posse. Eo autem quod alicui facultas cognoscendi communicatur, nondum obiectum huius cognitionis ei praesens dici potest.

Et ita Leo XIII verbis supra citatis distinguit praesentiam Dei in homine per cognitionem et amorem ab ea quae est per gratiam et quae proprie inhabitatio dicitur.

Suárez ita rem explicat: « Videtur igitur mihi satis probabiliter et pie sentire, qui dicunt, talia esse dona gratiae gratum facientis, ut vi sua, vel quasi conaturali iure postulent intimam, realem ac personalem praesentiam Dei in anima per talia dona sanctificata. Quod per hanc conditionalem optime declaratur. Quia si per impossibile fingamus Spiritum sanctum non esse alias realiter praesentem intra animam, eo ipso quod anima talibus donis afficeretur ipsemet Spiritus sanctus veniret ad illam per praesentiam personalem et in ea esset et maneret, quamdiu gratia in illa duraret. Atque hac ratione, licet nunc alias habeat illam praesentiam ratione suae immensitatis et potentiae, merito dicitur nunc habere illam speciali titulo ratione gratiae et caritatis, et ideo merito dicitur venire vel mitti ad animam mediantibus his donis». Et haec ulterius explicat: «Nam per gratiam et caritatem perfectissima quaedam amicitia inter Deum et hominem constituitur. Amicitia vero ex se petit unionem inter amicos, non solum per conformitatem affectuum, sed etiam per inseparabilem praesentiam, et coniunctionem quoad fieri potest. Unde amicitia perfectissima et maxime spiritualis ac divina suo iure ac debito postulat intimam Dei praesentiam in homine, quem sibi hoc modo amicum constituit, per realem exsistentiam intra ipsum ex vi talis amicitiae, ita ut, quamvis alio titulo ibi non esset, hoc sufficeret. Quia vero haec unio ita est amicitiae, ut tamen non sit inter omnino aequales, sed cum debita proportione, ideo ex vi illius manet Deus in homine ut protector et rector eius, cuius Deus curam gerit, non solum titulo generalis providentiae suae, sed peculiari titulo amicitiae. Denique, quia in hac amicitia semper habenda est ratio divinae maiestatis, ideo ita ex vi illius manet Spiritus sanctus in homine ut in amico, cui intime unitur, ut simul maneat ibi tamquam amicus summa reverentia et veneratione colendus, ideoque manet etiam ibi praesens tamquam in templo vivo, quod ipse sibi ornat et praeparat per dona creata, ut in illo et ab illo adoretur. Atque hunc certe praesentiae et inhabitationis modum indicant sacrae litterae in locis citatis »³⁹. Ita statuitur aliqua praesentia Dei non solum ut obiectum cognitionis et amoris (quae ut patet non negatur), sed realis, substantialis praesentia antecedenter et independenter a cognitione et amore hominis, ex ipsa infusione gratiae sanctificantis. Deus seipsum ut amicum homini donat eo quod infundendo gratiam sanctificantem hominem suum facit amicum. Haec explicatio, quae a sat multis theologis acceptatur⁴⁰, videtur aliquomodo contineri in verbis Leonis XIII supra relatis, et de ea dici potest quod idem affirmat: « condicione tantum seu statu ab ea discrepat, qua caelites Deus beando complectitur ».

Hanc tamen sententiam Vázquez iudicat non sufficere ad explicandam specialem praesentiam Dei in homine iusto. Nam « haec dona praeter communem rationem effectus divinae potentiae hoc habent, ut Deo nos coniungant secundum affectum et tamquam regulae cui dicimur iusti, vel tamquam amico cui dicimur dilecti et ideo sancti et immaculati: hic autem effectus, qui totus est in affectu, vel per respectum ad ipsum, inter absentes secundum substantiam esse potest ut manifestum est »⁴¹. Posset quis respondere et dicere, ex eo quod amicitia esse possit etiam inter absentes non sequi, ut Deus in constituenda hac amicitia non se donet substantialiter; sed eo ipso iam videtur concedi infusionem gratiae, quatenus ea constituitur amicitia cum Deo, non posse dare ultimam explicationem specialis inhabitationis. De praesentia Dei ut cogniti in cognoscente Vázquez dicit: « De hoc modo exsistendi fere nulla est inter doctores controversia; talis autem naturae est, ut non sufficeret, Deum in rebus constituere per essentiam, si alias ipse immensitate sua in illis non esset: hic enim modus sola cognitione, affectu, operatione, aut habitu hominem cum Deo coniungit». Propriam suam sententiam ita enuntiat: « Quamvis negari non possit personam Spiritus sancti ratione charismatum nobis donari et ad nos mitti et totam Trinitatem ad nos venire... id tamen non dicitur, quia propter solam donorum largitatem secundum substantiam in nobis esset, etiamsi alioqui immensitate sua non exsisteret, sed quia cum alias in nobis sit, novo effectu gratiae in nobis apparere dignatur; cumque Spiritui sancto haec dona approprientur, ipse quoque donari et ad nos mitti dicitur, et cum eo tota Trinitas venire ». Attamen si in eo solo sistitur, nondum videtur explicatio data specialis illius praesentiae, quae in inhabitatione invenitur.

Hinc Galtier⁴² conatus est ostendere in sanctificatione hominis non haberi operationem divinam, sicuti in aliis effectibus Dei, sed operationem specialem plane sui generis, ratione cuius correspondens quoque praesentia Dei sui omnino generis asserenda esset. In omni quidem effectu invenitur aliqua similitudo cum sua causa, et ita etiam in rebus creatis similitudo quaedam cum Deo, licet valde imperfecta, habetur. Nunc autem productio gratiae tendit praecise in similitudinem non qualemcumque, sed specialem, ad Deum; est enim communicatio naturae divinae, est generatio, quae natura sua est in similitudinem generantis. Haec assimilatio ad Deum omnem « assimilationem », quae in creatione naturae et omnibus effectibus naturalibus habetur, tantum transcendit, quantum supernaturale transcendit naturale. Consequenter operatio, quae tendit in hanc assimilationem specialem, similiter omnino specialis dicenda est. Et ratione huius operationis plane singularis asserenda est etiam correspondens praesentia Dei in anima, et haec est ipsa inhabitatio. Haec est explicatio, quae ex una parte vere iis correspondet, quae Patres de inhabitatione dicunt, et quae ex altera parte ostendit realem et specialem praesentiam Dei in omnibus et in solis iustis, de qua iure dici potest: etiamsi Deus praesens non esset ratione immensitatis vel alterius tituli, ratione huius tamen operationis esset praesens. Nititur haec explicatio in principio generatim admisso, Deum « venire » in aliquam creaturam et in ea praesentem esse ratione operationis divinae, qua in creatura ponitur mutatio, quae est fundamentum relationis praesentiae Dei. Sic videtur haec explicatio inter eas, quae hucusque in difficili et obscura hac materia propositae sunt, praeferenda⁴³.

Nota: In fine huius sectionis dicendum adhuc esset de supernaturalitate donorum, quae in iustificatione conferuntur; sed cum haec fuse iam proposita sint tum in tractatu De Deo uno, tum in tractatu De Deo elevante, hoc loco omittenda videntur. Ibi ostenditur ex natura donorum (participatio naturae divinae, filiatio adoptiva, hereditas vitae aeternae) illa dona esse absolute supernaturalia, et ipsum finem, ad quem in hoc ordine homo destinatur, qui est ipsa hereditas filii Dei adoptivi, visionem Dei intuitivam, esse absolute supernaturalem.

De causis iustificationis

Cap. 7 sess. 6 concilium tridentinum enumerat causas iustificationis¹. Causa finalis est « gloria Dei et Christi ac vita aeterna». Quod gloria Dei sit causa finalis patet; hoc enim valet de omni opere Dei ad extra, ergo maxime de hoc opere praecipuo, quod est iustificatio et sanctificatio hominis; similiter patet homines iustificari praecise ut ita perducantur ad vitam aeternam. De relatione utriusque finis inter se idem dicendum, quod in tractatu de creatione dicitur de gloria Dei et bono creaturae tamquam fine creationis². Quod autem gloria Christi sit causa finalis iustificationis nostrae aliqui praelati non voluerunt dici in decreto, cum Christi gloria potius sit iustificationis nostrae causa exemplaris quam finalis. Sed longe maior pars hanc additionem retinendam esse censuit; causam finalem primariam quidem esse gloriam Dei, sed etiam gloriam Christi, cum Christum Deus super omnes exaltaverit et gloria Christi ex iustificatione de facto inducatur; omnis iustificatio nostra est propter Christum, ut ipse glorificetur; hoc clare doceri a s. Paulo Rom 5. Et ita in definitiva forma decreti « gloria Christi » retenta est³.

Causa « efficiens vero misericors Deus, qui gratuito abluit et sanctificat signans et ungens Spiritu promissionis Sancto, qui est pignus hereditatis nostrae ». Mentio facta non est Christi hominis, cum inter theologos disputetur, an Christus ut homo aliter fecerit iustificationem nostram quam merendo illam et satisfaciendo⁴.

Causa « meritoria autem dilectissimus Unigenitus suus, Dominus noster Iesus Christus, qui cum essemus inimici, propter nimiam caritatem qua dilexit nos, sua sanctissima passione in ligno crucis nobis iustificationem meruit, et pro nobis Deo Patri satisfecit »⁵ De hac re proprie dicitur in tractatu de redemptione.

« Instrumentalis item sacramentum baptismi, quod est sacramentum fidei, sine qua nulli unquam contigit iustificatio ». Solus baptismus nominatur, quia hoc loco agitur de prima iustificatione; consequenter dicendum, in tertia iustificatione causam instrumentalem esse sacramentum paenitentiae; in secunda vero iustificatione, id est in augmento gratiae sanctificantis, in quantum intercedit causa instrumentalis, sacramenta vivorum.

« Demum unica formalis causa est iustitia Dei, non qua ipse iustus est, sed qua nos iustos facit, qua videlicet ab eo donati renovamur spiritu mentis nostrae, et non modo reputamur, sed vere iusti nominamur et sumus, iustitiam in nobis recipientes unusquisque suam ». Aliqui volebant hoc loco nominari etiam fidem, id quod acceptatum non est⁶. Ut antea ostensum est his verbis contra errorem novatorum de iustitia mere imputata⁷ docetur iustitia interna et propria. Sola ergo iustitia nobis interna est causa formalis iustificationis, cum exclusione iustitiae imputatae. De hac causa formali quaedam remanent dicenda.

In prima sectione probatum est in iustificatione peccatorem regenerari, ei communicari naturam divinam, eum constitui filium Dei adoptivum; in secunda sectione expositum est in iustificatione conferri et dona creata et donum increatum, Spiritum sanctum inhabitantem. Hinc inter theologos catholicos mota est quaestio, quomodo se habeant dona creata et donum increatum relate ad iustitiam, communicationem naturae divinae, filiationem adoptivam.

Lessius gratiam iustificationis ex una parte et communicationem naturae divinae et adoptionem ex altera parte distinguit tamquam duplicem quodammodo gratiam. Per donum creatum homo formaliter iustificatur; participatio autem naturae divinae et adoptio formaliter habetur per donum increatum, Spiritum sanctum inhabitantem, cum quo homo coniungitur per donum creatum. Quod autem gratia iustificationis hominem cum Spiritu sancto ita coniungit, non est ex ipsa physica natura huius entis creati, sed ex libera ordinatione divina. Per se ergo hoc donum creatum, gratia sanctificans, esse posset sine ordinatione ad inhabitationem Spiritus sancti et communicationem naturae divinae. Si vero gratia sanctificans consideratur simul cum illa ordinatione divina, secundum quam nos coniungit cum Spiritu sancto, de ipsa quoque aliquo sensu dici potest quod nos faciat filios Dei. « Tertius modus unionis (cum Deo) est per gratiam iustificationis: per hanc enim ita nobis communicatur et unitur Spiritus sanctus, seu ipsa divinitas, ut ex hac unione efficiamur filii Dei, tamquam participes effecti divinae naturae. Quod enim gratia iustificationis nos efficiat filios Dei, non habet ex nuda sua physica perfectione; haec enim etiam cum peccato mortifero absolute consistere posset, si Deus illam conservare vellet; sed ex eo, quod uniat nobis Spiritum sanctum, seu divinam naturam, cuius est veluti vinculum. Filius enim quis constituitur non ex collatione doni alicuius, sed ex communione eiusdem naturae ab altero acceptae. Unde sicut Verbum divinum est filius quia accepit divinam naturam a Patre per aeternam generationem; et humanitas Christi, vel (ut magis proprie loquar) ille homo qui dicitur Christus est Filius Dei, quia accepit naturam divinam, per unionem hypostaticam, ita homo iustus dicitur filius, quia naturam eandem accepit per unionem gratiae. In modo tamen habendi illam naturam est maximum discrimen: nam Verbum divinum ita illam accepit, ut sit illi unita essentialiter et per identitatem; humanitas vero eam accipit ut uniatur ei substantialiter per coniunctionem in eadem hypostasi; iustis vero solum per accidens quoddam coniungitur, nempe per unionem gratiae iustificantis. Unde gratia iustificans secundum suam physicam rationem nude considerata constituit nos filios Dei non ut forma principalis a qua dicamur filii (haec enim est ipsa divinitas nobis communicata), sed ut vinculum et unio illius formae: quo modo ab unione hypostatica ille homo dicitur Filius Dei. Sicut enim ibi unio hypostatica se habet instar vinculi non formae principalis, ita hic gratia iustificationis. Habet autem gratia iustificationis hanc vim non ex nuda sua entitate physica, sed ex ordinatione divina rerum naturis consentanea. Nulla enim erat qualitas creata magis conveniens ad hunc effectum: unde Deus illam ad hoc assumpsit, eique suo decreto hanc vim stabiliter annexuit. Differunt enim hae duae rationes formales, esse iustum et esse filium Dei. Esse enim iustum est denominatio intrinseca a iustitia inhaerente, per quam quis fit conformis legi divinae; quae iustitia est donum creatum animam interius renovans, sive hoc donum distinguant a caritate sive non. Habet enim hoc donum ex natura sua praecise quod animam iustam seu legi conformem faciat. Esse autem filium est denominatio partim intrinseca ab eodem dono iustitiae, partim extrinseca a divinitate nobis communicata et inhabitante, quae per hoc donum nobis unitur. Filius enim Dei est cui Spiritus Dei communicatur, ut colligitur ex apostolo ad Rom 8., et multis aliis Scripturae locis. Communicatur autem per caritatem nobis intrinsecam. Itaque quod caritas faciat filium Dei habet partim ex natura sua, quatenus filiatio supponit iustitiam; partim ex divina ordinatione, quatenus ulterius nobis unit ipsam divinitatem, ut in nobis sit, et nos ex illa vivamus vita spirituali, et illa tamquam anima quaedam supernaturalis nos in omnibus motibus nostris regat. Itaque est unio motoris et mobilis »⁸.

Paucis annis post « De Summo Bono » edidit opus « De perfectionibus moribusque divinis » in quo⁹ eandem quaestionem simili modo tractat. Scripserat autem hunc tractatum, exceptis libris 13 et 14, iam 13 vel 14 annis ante eius editionem, hinc ante editionem operis « De Summo Bono ». Capiti 11 addidit appendicem; nam: « Circa ea quae cap. 11. lib. 12 dicta sunt de adoptione desiderarunt nonnulli maiorem explicationem propter quosdam qui mentem meam non satis intellexerunt ». Ibi in fine sententiam suam ita complectitur: « His positis tamquam partim certis, partim valde probabilibus, sequitur primo, donum gratiae habitualis dupliciter spectari posse; primo praecise secundum suam entitatem physicam absque ulla ratione reali vel morali interveniente; secundo quatenus est vinculum Spiritus divini. Si priori modo consideretur, etsi hoc donum sit sufficiens ad conferendum effectum positivum formalem iustitiae, non tamen est sufficiens ad delendum peccatum aut ad constituendum absolute filium Dei, ut satis supra declaratum est. Si vero consideretur secundo modo, sic hoc donum aliunde ad utrumque effectum sufficit, imo utrumque necessario per modum causae formalis ita praestat, ut nec per potentiam Dei absolutam fieri aliter possit, nempe ut vel peccatum non deleatur, vel ut ille, qui hoc donum accipit, non constituatur filius Dei adoptivus et heres regni. Unde hic modus explicandi formam iustificantem, prout se habet in hoc statu, videtur maxime conveniens et Deo dignissimus. Primo quia Scripturis maxime consentaneus, quae adoptionem filiorum passim per donationem Spiritus sancti explicant, ut supra ostensum; secundo quia sic ad rationem formae iustificantis ut effectum suum formalem integre conferat, non requiritur ullus favor interveniens aut acceptatio gratuita; nam gratia habitualis prout simul est vinculum uniens nobis singulari modo Spiritum divinum, absque ullo ulteriore gratuito favore necessario delet peccatum, renovat interius mentem et constituit filium Dei, ita ut nec per potentiam Dei absolutam aliter fieri possit. Etsi enim aliquis favor videatur requiri, ut Spiritus divinus infallibiliter et inseparabiliter sit connexus illi dono, tamen semel posita hac connexione, quam istud donum naturaliter postulat, absque ullo favore novo plane sufficiens est ad illos effectus ita ponendos ut nullo modo possint impediri. Et hoc modo favor vel acceptatio non est quasi pars formae iustificantis, sicut in altera sententia. Sequitur secundo in forma constituente filium Dei includi Spiritum divinum, non quidem in recto ut dici solet, sed in obliquo. Quia ut quis sit filius Dei, non debet esse Spiritus divinus, aut illo tamquam forma informari; sed debet illum habere inhabitantem et per gratiam habitualem quodammodo unitum, ita ut ratio formalis in recto constituens rationem filii adoptivi sit habere seu possidere tali modo, nempe per gratiam habitualem, spiritum Dei inhabitantem, seu habere gratiam habitualem tamquam formam intrinsecam unientem nobis Spiritum divinum. Ita non sunt duae formae intrinsecae et in recto, sed una tantum, quae tamen includit ordinem ad extrinsecam; sicut cum quis dicitur dives a divitiis et a possessione divitiarum, non sunt duae formae intrinsecae, sed una tantum dicens ordinem ad extrinsecam; utraque tamen est essentialiter necessaria ad rationem filii adoptivi prout nunc de facto et maxime consentanee rerum naturae constituitur».

Clare ergo hoc loco Lessius tribuit gratiae sanctificanti quod sit causa formalis adoptionis; sed alia ratione causa formalis iustificationis, alia ratione adoptionis. Prius per physicam suam entitatem, posterius quatenus secundum ordinationem divinam cum Spiritu sancto nos coniungit; ergo hoc quoque loco docet gratiam non per physicum suum esse causam formalem esse communicationis naturae divinae et adoptionis.

Hanc sententiam Lessii ex parte secuti sunt Petavius¹⁰, Thomassinus¹¹, et nostris temporibus Hurter¹².

Licet haec opinio nullo modo sit contra definitionem concilii tridentini¹³, non tamen videtur admittenda, et ita theologi communissime censent. Fontes enim revelationis nullam statuunt differentiam inter iustificationem et regenerationem, communicationem naturae divinae, adoptionem. In praesenti ordine iustus non est, nisi qui regeneratione participet naturam divinam et sit filius Dei adoptivus. Si ergo gratia, ut Lessius vult, tamquam ens creatum formaliter hominem iustificat, eam tribuit iustitiam, quae unice in praesenti ordine habetur, scl. quae identice est communicatio naturae divinae, regeneratio. Et quae de hac re sancti Patres dicunt¹⁴, ita videntur intelligenda, quod Deus animam per illud ipsum deificat, quod in ea operatur, in ea producit. Verum quidem est, quod Lessius dicit, collationem scl. alicuius doni per se non esse regenerationem; sed ita non excluditur, collationem alicuius doni posse esse regenerationem; hoc enim a natura istius doni dependet, et gratia sanctificans est praecise donum aliquod, cuius infusio est regeneratio. Sed non videtur verum, accidentalem coniunctionem cum Deo iam esse formaliter regenerationem; nam ad generationem necessaria videtur communicatio perfectionis internae in ipsa natura. Neque ea, quae Lessius ad explicandum inducit ex unione hypostatica rem evincunt. Unio enim hypostatica non est generatio ex Deo, id quod inde iam apparet, quod uti theologi docent, si Pater vel Spiritus sanctus incarnatus esset, ille homo non esset filius Dei naturalis. Hic homo vero Christus, Verbum incarnatum, Filius Dei naturalis est non formaliter per unionem hypostaticam, sed aeterna generatione ex Patre; neque ob unionem hypostaticam communius admittitur in eo filiatio quaedam late dicta.

Ergo cum longe communiore sententia theologorum dicendum est, gratiam sanctificantem esse causam formalem participationis naturae divinae, deificationis, non formaliter eo quod sit fundamentum relationis ad Spiritum sanctum inhabitantem, sed ut tale ens physicum animae inhaerens eamque perficiens.

Hinc iam ulterius quaeritur: Quomodo intelligendum est communicatione huius entis haberi participationem naturae divinae, deificationem hominis? Thesi secunda iam notatum est, non agi de univoca participatione naturae divinae; ex altera tamen parte ea quae fontes dicunt non permittere, ut haec participatio pro sola metaphora habeatur, neque ut ea concipiatur mere ut moralis participatio; sed agi de participatione physica, quae secundum Patrum et theologorum doctrinam in speciali assimilatione cum Deo consistat. Quaenam ergo est haec assimilatio?

Omne ens creatum aliquo sensu similitudinem cum Deo dicit; possibilitas enim rerum in eo fundatur, quod Deus tali ente imitabilis sit. Hinc in omnibus creaturis invenitur « vestigium » Dei; hoc iam valet de rebus materialibus. Sed similitudo in iis est maxime imperfecta, cum perfectiones materiales in Deo formaliter inveniri non possint. Speciali autem ratione homo Deo similis est, quatenus est spiritualis, intelligens et volens. Spirituales enim perfectiones in Deo formaliter, licet in Deo et homine non univoce sed analogice inveniuntur. Hinc de homine dictum est: « Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram... Et creavit Deus hominem ad imaginem suam, ad imaginem Dei creavit illum »¹⁵. Propter maiorem immaterialitatem et perfectiorem intellectualitatem angeli natura sua perfectiore modo Deo similes sunt¹⁶.

Si ergo maior et minor similitudo cum Deo secundum magis vel minus perfectam immaterialitatem, intellectualitatem, attenditur, illa assimilatio cum Deo, quae est communicatio naturae divinae, generatio ex Deo, reponenda est in eo, quod hominem analogice et accidentaliter in illum ordinem intellectualitatis elevet, qui Deo ut Deo proprius est; aliis verbis: hominem Deo ita assimilat, ut homo sit in statu, cui connaturale est intelligere ad eum modum, qui Deo proprius est, scilicet intuitive videre ipsum esse increatum in se.

Gratia sanctificans ergo est accidens physicum talis perfectionis, ut sui communicatione hanc similitudinem cum Deo tribuat: formalis eius effectus est haec communicatio naturae divinae. In hac terra haec communicatio naturae divinae non manifestatur, neque in se neque in suis actibus. « Nondum apparuit quid erimus »¹⁷. Actum intellectualem huic statui intellectualitatis connaturalem et proprium, id est actum visionis Dei, in hac vita nondum habemus; regeneratus quoque in hac vita nondum operatur ad modum Dei, sed ad modum creaturae. Attamen hoc non impedit, quominus nunc iam vere participet naturam divinam. « Sicut enim in ordine naturali homo est imago Dei, non solum quatenus Deum actu cognoscit, sed etiam quatenus habet naturalem aptitudinem ad Deum cognoscendum, ita in ordine supernaturali perfectum consortium vitae divinae aderit per visionem beatificam, sed aptitudo ad vitam divinam datur per gratiam sanctificantem. Cum igitur id, per quod aliquid in determinata specie entis primum constituitur, dicatur natura eius, gratia sanctificans, qua primum homo in hac specie intellectualitatis, si ita loqui licet, constituitur recte vocatur consortium naturae divinae »¹⁸

Possibile esse, naturam divinam, quae infinita substantia est, accidentaliter et finito modo communicari, sola ratione ignoramus et sola revelatione cognoscimus; post revelationem vero positive hanc possibilitatem non intelligimus, sed ad summum ostendi potest, non probari repugnantiam. In hac re idem valet, quod de possibilitate intuitivae Dei visionis dictum est; sicuti illa est mysterium stricte dictum, ita etiam communicatio naturae divinae per gratiam sanctificantem.

Sententia proposita est Suarezii, quem multi in hac re sequuntur. Ipse eam ita reddit: « Vera ergo excellentia gratiae habitualis, propter quam dicitur esse singularis participatio divinae naturae est, quam in fine libri praecedentis explicui, nimirum, quia, cum natura divina sit quaedam intellectualis natura altioris ordinis, gradus intellectualitatis, qui est in divina natura, divino quodam et supernaturali modo participatur per habitualem gratiam, quo quidem modo a nulla substantia creata per se ipsam, vel per potentiam sibi naturalem participari potest. Quod ex primario obiecto divini intellectus declaratur... Divina enim essentia in ratione obiecti intelligibilis in se et per visionem intuitivam ad ipsam Dei essentiam immediate terminatam, adeo est elevata et excellens ratione purissimae actualitatis et immaterialitatis suae, ut a nulla substantia intellectuali possit connaturaliter videri nisi a seipsa. Per gratiam vero et dona supernaturalia elevatur natura creata intellectualis ad participationem illius gradus intellectualitatis divinae, in quo possit obiectum illud intelligibile divinae essentiae in se intueri. Et ad hunc finem per se primo dantur dona habitualis gratiae et consequenter ad alios actus eiusdem ordinis illi fini consentaneos... Quia vero necesse est omnem participationem divinitatis infinite ab illa distare in modo essendi et subsistendi, ideo non oportet, ut gratia participet illum gradum divinae naturae quatenus est in Deo cum summa actualitate per essentiam, vel cum summa simplicitate, infinitate et similibus proprietatibus incommunicabilibus creaturae; sed satis est, ut gradum ipsum intellectualis naturae potentis obiectum supreme intelligibile in se ipso attingere, participet »¹⁹.

Cum hac natura homo accipit etiam potentias vel facultates, virtutes infusas, ad eliciendos actus, qui huic naturae et statui hominis deificati, filii Dei adoptivi, sed in hac terra adhuc in statu viae degentis, conveniunt.

Gonet cum aliis censet per gratiam participari naturam divinam ut est actus purus, ens infinitum, esse imparticipatum. Sed haec sententia non videtur admittenda; nam ut recte notat Suárez: « eo ipso quod divinum esse participatur, non participatur, ut imparticipatum est »²⁰.

Ripalda²¹ putat participationem naturae divinae consistere in assimilatione ad Deum ut est sanctus. De facto haec assimilatio habetur. Si enim effectus formalis gratiae sanctificantis est communicatio naturae divinae, eius infusione homo eo ipso fit iustus ea iustitia quae unice in praesenti ordine habetur: Deo eiusque voluntati conformis et ad ipsum finem ultimum visione possidendum, ad vitam aeternam ordinatus. Eo ipso quoque constituitur homo sanctus, tum quia segregatur a profano, Deo eiusque cultui designatur, consecratur; tum etiam quia secundum hanc naturam et facultatibus cum illa collatis, virtutibus infusis, non nisi sancte operatur. Ita revera habetur assimilatio ad Deum, qui est ipsa sanctitas, et haec omnino pertinet ad illam assimilationem cum Deo, quae gratia confertur. Sed in illa non videtur exclusive reponenda participatio naturae divinae, sed in assimilatione ad intellectualitatem divinam, ut supra dictum est. Et ita etiam longe communius theologi rem concipiunt.

Estne etiam adoptio divina effectus formalis gratiae sanctificantis?²² Adoptio formaliter dicit relationem iuridicam inter adoptantem et adoptatum; inter homines eandem naturam humanam supponit, et propterea in ea non habetur communicatio naturae. Deus autem illi, quem vult facere filium suum adoptivum, divinam suam naturam communicat, idque generando, ita ut haec adoptio aliquam generationem includat. Sicuti communicatio naturae per generationem facta eum qui generatur filium generantis facit, ita hic quoque dicendum: communicatione naturae divinae per generationem ex Deo homo constituitur Dei filius adoptivus. Communicatio naturae, vel ipsa natura divina communicata est fundamentum reale relationis filiationis iusti ad Deum. Hinc ipsa filiatio adoptiva dicenda est effectus formalis gratiae sanctificantis. Patet autem hanc relationem filiationis adoptivae oriri non posse, si subiectum cui gratia sanctificante natura divina communicatur, incapax est huius relationis. Hoc habetur in Christo homine, cuius humanitas ornata quidem est gratia sanctificante, qui autem tamquam Filius Dei naturalis non potest esse filius adoptivus; adoptio enim est personae extraneae in iura filii naturalis assumptio.

Estne gratia sanctificans causa formalis remissionis peccatorum? Quomodo inter sese habent infusio gratiae et peccatum? Imprimis patet per se possibilem esse infusionem gratiae sine remissione peccatorum, si in subiecto peccatum non invenitur, uti in Christo homine, in protoparentibus, in angelis. Praeterea patet Deum in alio ordine potuisse remittere peccatum sine infusione gratiae. Hoc autem in praesenti ordine fieri non potest; nam conversio ad Deum finem ultimum in praesenti ordine sine gratia sanctificante non habetur; defectus huius gratiae non est mera carentia, sed vera privatio, deordinatio; nam ita homo aversus est a Deo fine suo ultimo. Privatio gratiae sanctificantis in praesenti ordine essentialiter ad peccatum pertinet²³. Remissio peccati ergo necessario postulat, ut haec privatio tollatur, ut gratia infundatur. Porro in eodem subiecto non simul inveniuntur peccatum et gratia sanctificans; hinc in peccatore infusio gratiae non est sine remissione peccatorum. Sed inde nondum necessario sequitur, ut remissio peccati formaliter sit per ipsam gratiam. Hefner²⁴ notat, concilium tridentinum hanc formam: « iustificatio... non est sola peccatorum remissio, sed et sanctificatio... » elegisse, quia non voluerit decidere quaestionem disputatam, utrum infusionem gratiae actus Dei iuridicus antecedat, quo peccata remittantur, an remissio peccati per ipsam infusionem gratiae habeatur; et ita concilium solum docere, de facto peccata non remitti sine infusione gratiae. Nunc autem theologi docent recte dici per infusionem gratiae deleri peccatum.

Sed quaeritur utrum sit ex natura gratiae, quod peccatum a subiecto in quo est excludat. Scotistae et aliqui nominales concedunt quidem gratiam sanctificantem esse causam formalem remissionis peccati et iustificationis, sed non adaequatam; accedere scl. debet ordinatio Dei qua vult remittere peccatum ubi infunditur gratia. Gratia et peccatum non se excludunt physice, sed moraliter tantum ob dignitatem gratiae, et hanc dignitatem gratia habet ex ordinatione divina²⁵. Attamen haec sententia non videtur admittenda. Nam gratia est formaliter communicatio naturae divinae et hominem facit filium adoptivum Dei; haec autem natura sua, id est sine speciali ordinatione divina, talem videtur includere dignitatem moralem, ut peccatum a subiecto excludatur. Qui est filius Dei adoptivus, est amicus Dei et non potest simul esse Dei inimicus, peccator; id quod formaliter hominem reddit amicum Dei, formaliter excludit eum esse inimicum Dei. Considerandum enim est gratiam sanctificantem non esse accidens physicum qualecumque, sed ens plane sui generis, communicationem naturae divinae, qua homo ad ordinem stricte supernaturalem, id est ordinem divinum elevatur. Et hinc iam solvitur ratio sententiae oppositae: Deus per ens creatum non potest necessitari ad amorem. Est enim gratia sanctificans ens, quod hominem filium Dei facit, et ubi Deus ex sua liberalitate in homine tale ens producit, hominem illum ut suum amicum et filium diligit. Ceterum difficile intelligitur, quomodo gratia causa formalis iustificationis sit, si ad hoc ut peccatum deleat, accedere adhuc debet specialis favor Dei; nam ad causam formalem pertinere videtur quod ipsa sui communicatione effectum formalem producat.

Sed etiam supposito, quod gratia physica sua natura, sine novo speciali favore, peccatum expellat, adhuc quaeritur, utrum hoc sit gratiae connaturale solum an essentiale; si ultimum, metaphysice repugnaret, et ne per potentiam quidem Dei absolutam possibile esset, gratiam infundi et remanere peccatum; si autem connaturale tantum, per potentiam Dei absolutam remanere posset peccatum in anima gratia sanctificante ornata. Metaphysicam oppositionem inter gratiam et peccatum docent Gonet, Salmanticenses, Billuart, Vázquez, Mazzella, Pesch, Schiffini, Lange; physicam: Suárez, Tanner, Mendive, Villada, Beraza.

Praeferenda videtur prior sententia, quae statuit oppositionem metaphysicam, et quidem ob easdem rationes quae supra contra Scotistas inductae sunt. Si enim gratia revera est tale ens, cuius infusione homo generatur ex Deo, terminus huius infusionis sive generationis est filius Dei adoptivus, amicus Dei; videtur autem metaphysice repugnare quod Deus infusione gratiae sanctificantis hominem faciat filium suum et amicum, et simul eundem hominem odio habeat, ut suum inimicum. Similiter metaphysice repugnare videtur quod Deus infusione gratiae hominem faciat heredem vitae aeternae, et simul velit eundem hominem esse obnoxium poenae aeternae. Homo gratia sanctus constituitur, recte ordinatus ad Deum finem ultimum; ergo eo quo formaliter ordinatus constituitur, excluditur formaliter inordinatio relate ad eundem finem; sive: metaphysice repugnat, hominem simul relate ad eundem terminum actu esse ordinatum et non ordinatum.

Si autem ad has et similes rationes dicatur, haec omnia valere de gratia non in suo nudo esse physico spectata, sed simul considerata eius dignitate morali, sive de gratia considerata in suo esse physico-morali, respondendum videtur, gratiam in fontibus exhiberi ut ens adeo sublime, ut dicendum sit eam natura sua illam dignitatem includere, ita ut id, quod cum hac dignitate pugnet, cum ipsa gratia pugnet. Si enim hoc non admitteretur, dicendum esset, illam perfectionem, qua gratia hominem amicum et filium Dei facit, qua metaphysice peccatum ab homine excludit, non esse aliquid ipsi gratiae essentiale, sed aliquid quod adesse et abesse potest. Adest ergo, si et inquantum Deus adesse vult; et ita est periculum incidendi in sententiam Mastrii.

Ergo dicendum: gratia sanctificans essentia sua est ens tantae perfectionis, ut natura sua sit causa formalis remissionis peccatorum, iustificationis, communicationis naturae divinae, adoptionis.

Tandem adhuc quaeri potest: estne in iustificatione gratia creata eo sensu unica causa formalis, ut nullo modo ipse Deus, Spiritus sanctus dici possit causa formalis? Ad hoc dicendum est: sensu stricto Deus ipse non potest esse causa formalis alicuius perfectionis creaturae; sed causa formalis dicitur etiam sensu quodam latiore. In iustificatione datur donum increatum, ipse Deus inhabitans, et gratia est fundamentum relationis ad Deum inhabitantem. Terminus huius relationis est Spiritus sanctus; terminus autem relationis recte dici potest forma externa, assistens, subiecti relationis. Et hinc omnino dici potest Spiritum sanctum in iustificatione se habere ad modum formae assistentis et analogiae. « Haec natura altior, quae homini datur: (scl. in iustificatione) non solum se habet per modum formae absolutae, quae homini inhaerentem splendorem et perfectionem confert, sed etiam per modum formae relativae, qua homo ineffabili modo coniungitur cum Spiritu sancto, et cum tota SS. Trinitate, Deumque ut proprium suum bonum in se habet: quae quidem inhabitatio Spiritus sancti est quodammodo fastigium et nobilissimum elementum huius deificationis »²⁶.