Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Iam diximus in praeludio huiusce Disputationis, Spiritus nomen, quatenus Amorem spiratum significat, esse soli tertiae divinae Personae: proprium; remanet vero solvenda difficultas de tribus maxime vocabulis, quae ipsi tum a Scriptura, tum a Patribus tribuuntur, dum videlicet appellatur Sanctus, Donum Dei, et Charitas, ac Amor: an autem haec nomina sint ipsi propria, vel tantum appropriata, resolvendum est in praesentiarum. Quocirca

Notandum 1. Sanctum tribus modis usurpari: Primo quidem pro eo, quod est purum, et omni immunditia defaecatum; et sic sanctificatio dicitur emundatio a peccato per gratiam. Secundo, Sanctum idem est, quod cultui divino deputatum, et consecratum; et hoc modo dicitur Templum sanctificari, sicut et vasa quae in ministerium Templi deserviunt; sed multo magis rationalis creatura sancta dicitur, quando ad divinum obsequium applicatur. Tertio Sanctum idem est, quod firmum, seu in bono confirmatum. Certum est autem his tribus modis sanctitatem effective Spiritui sancto appropriari, ille enim per infusionem gratiae sanctificantis creaturam rationalem emundat ab omni inquinamento carnis, et spiritus, et eam a terrenorum affectuum colluvione defaecans, in Deum totius puritatis centrum evehit; ex qua evectione secundus sanctitatis radius erumpit, videlicet consecratio, et divino cultui mancipatio et applicatio: amor enim est principium ordinationis in Deum, et per eum maxime Deo dedicamur et consecramur; quo demum fit, ut anima in virtute firmetur ac roboretur, et quamdam immobilitatem in bono consequatur, quae totius est sanctitatis character. An autem praeter hanc sanctitatis effectivae appropriationem, etiam divina essentialis sanctitas Spiritui sancto peculiari titulo conveniat, hic determinandum est.

Notandum 2. Ex Aristotele lib. 4. Topicorum cap. 4. quod Donum alicuius, et alicui dicitur, et datio alicuius, et alicui dicitur: est autem datio genus Doni: nam Donum datio est irredibilis, idest, liberalis sine ulla spe retributionis: ex qua definitione colligitur tria reperiri in Dono: Primum rem ipsam, quae donatur; Secundum relationem rei datae ad donantem: Tertium denique respectus tum dantis, tum dati, ad ipsum cui fit datio. Non est autem necesse distinctionem realem intercedere inter donans, et datum, namque unum et idem, cum alteri dat seipsum, simul donans et datum est. Observandum insuper, quod quamquam ratio doni in divinis primario et per se connotet respectum rationis ad creaturas, nihilominus etiam secundario connotat processionem per modum libertatis: unde in illo connotato duo reperiuntur, scilicet emanatio, et modus emanationis, ita quod donatum in divinis primo debeat emanare ab eo, qui donat; secundo ita emanare, ut producatur libere, seu per voluntatem; in quibus duobus maxime fundatur relatio rationis doni, quae tantum in tempore terminatur ad creaturam, cui fit donatio.

Notandum 3. Dilectionem, seu Amorem in divinis usurpari trifariam: Primo quidem essentialiter, quatenus significat actum volitionis, et dilectionis, qui est communis tribus Personis, sicut enim Intelligere et Intellectio est essentialis Deo, ita Diligere et Amor est quid essentiale absolutum, et commune. Secundo sumitur interdum notionaliter, quatenus nempe significat actionem productivam termini producti per voluntatem; et sic Diligere idem est, ac Spirare, et terminus illius non est alius, quam ipsa Persona spirata, quae dicitur

Spiritus sanctus. Tertio denique usurpatur mixto quodam modo pro habitudine diligentis ad res dilectas: quod rursus duobus modis usurpari potest, nimirum principiative, et formaliter; quatenus nempe Pater, et Filius producunt Spiritum sanctum, qui est Amativus (si ita loqui liceat) seu amor omnis amabilis; dicuntur etiam principiative esse Amorem omnis amabilis: quatenus vero Spiritus sanctus per Amorem vi suae processionis sibi communicatum respicit quidquid est amabile, censetur esse amativus formaliter omnis amabilis: qua ratione habet duplicem respectum; unum realem ad principium sui productivum, alterum rationis ad res amatas, vel amabiles. Qualiter autem Amoris nomen ipsi proprie conveniat, infra resolvendum est; interim sit

Conclusio prima. — Sanctitas maxime appropriatur tertiae in divinis Personae. Haec est de fide, siquidem haec adoranda Persona, nedum Scripturae sacrae, sed et Conciliorum et Sanctorum Patrum Oraculis constanter Spiritus sanctus appellatur, quocirca S. Augustinus lib. 10. De Civitate cap. 24. eum appellat sanctitatem Patris et Filii, quam utique appellationem lib. 11. cap. 24. ita expendit:

Utrum boni Patris, et boni Filii Spiritus sanctus, quia communis ambobus est, recte bonitas dici possit amborum, non audeo temerariam praecipitare sententiam; Verumtamen amborum eum dicere sanctitatem, facilius ausus fuero, non amborum, quasi qualitatem, sed ipsum quoque substantiam, et tertiam in Trinitate Personam. Ad hoc enim me probabilius ducit, quod cum sit, et Pater spiritus, et Filius spiritus, et Pater sanctus, et Filius sanctus, proprie tamen ipse vocatur Spiritus sanctus, tamquam sanctitas substantialis, et consubstantialis amborum.

Ipsi praecinit S. Cyrillus lib. Dialogo 7. De Trinitate;

Sanctus est, inquit, Spiritus ipsius, non participatione, neque externa ad Filium habitudine, sed natura, et veritate: Nam ut stupidum, et insulsum est hominem appellari, revera quidem hominem, tamen aliud ab eo quiddam intelligi: ita stultum admodum est Spiritum quidem sanctum nominare Spiritum, et tamen ipsum excludere ab eo, ut natura sit sanctus, et absurde aliam in naturam excludere. Non enim gloriae, aut excellentiae modum aliquem nomen istud illi significabit, quemadmodum haec Principatus, et Thronus, et Dominatio, quae iis tribuuntur, quae ab illo sunt condita: sed substantialem potius qualitatem exprimet, veluti nomen illud Pater Patri, et Filius Filio, etc.

Quibus aperte dicere videtur sanctitatem nedum appropriatam, sed etiam veluti propriam esse Spiritui sancto, sicut Patri propria est Paternitas, et Filio Filiatio.

Quod utique etiam ratio suadet, si attendatur modus amoris, quo tertia illa divina persona procedit: omnis enim sanctitas, aut malitia ab amore et voluntate originem habet: unde etiam peculiari ratione ad illam tertiam divinam Personam spectat homines, et Angelos sanctificare; quare S. Cyrillus Alexandrinus lib. 18. Thesauri cap. 4. Sanctus, inquit, Spiritus dicitur, quia sanctus essentialiter dicitur, naturalis enim, et viva, et subsistens Dei operatio est, quae creaturas per suam participationem sanctificando perficit. Et paulo inferius: Ipsam sanctificandi virtutem, quae ex Patre naturaliter prodit, et creaturas sanctificat, atque perficit, Spiritum sanctum appellamus. Qualiter autem creaturarum sanctificatio ipsi approprietur, iam sufficienter dictum est in secundo Notabili.

Conclusio secunda. — Nomen, et ratio Doni Spiritui sancto maxime appropriatur. Hanc Conclusionem plurimis Scripturae textibus probat S. Augustinus lib. 15. De Trinitate, capite 19. maxime vero ex sequentibus Ioannis 4. Christus Samaritanam alloquens, ait: Mulier si scires Donum Dei, loquebatur autem Christus de aqua vitae, quam capite 7. Ioannes dicit esse Spiritum sanctum his verbis: Flumina de ventre eius fluent aquae vivae, hoc autem dicebat de Spiritu, quem accepturi erant credentes in eum: item Actorum 8. Pecunia tua tecum sit in perditionem, quia Donum Dei existimasti pecunia possideri. Hoc autem dixit S. Petrus, quando Simon Magus videns, quia per impositionem manuum Apostolorum daretur Spiritus sanctus obtulit ei pecuniam. Hoc ipsum probat S. Augustinus ex ratione ipsa originis sancti Spiritus, qui, inquit lib. 5. De Trinitate cap. 14., exiit non quomodo natus, sed quomodo datus, quia scilicet procedit ut amor, qui prima radix est gratuitae donationis. Ideo namque donamus gratis, quia volumus bonum personae accipienti, quapropter amor habet rationem primi doni, per quod omnia gratuita donantur; cum igitur Spiritus sanctus ex vi suae processionis formaliter procedat ut amor productus per voluntatem; consequens est ipsi ratione suae proprietatis Personalis convenire peculiarem aliquam rationem doni, quoniam ex vi sui originis formaliter procedit secundum primam radicem liberalitatis gratuitae.

Dices 1. Spiritus sanctus est ab aeterno: sed ab aeterno non potest habere rationem doni: ergo ratio doni ipsi non competit ratione proprietatis Personalis. Maior constat. Probatur minor: donum necessario duplicem respectum importat, unum ad personam a qua datur, et alium ad personam, cui datur: sed ab aeterno nulla fuit creatura, cui Spiritus sanctus donari posset: ergo nec potuit habere rationem doni.

Respondent aliqui Spiritum sanctum habere rationem Doni non solum respectu creaturarum, sed etiam respectu Patris, et Filii, est enim veluti donum, quod Pater donat Filio, vicissimque Filius Patri, quatenus unus alteri suum amorem impendit, atque rependit.

Respondeo 2. Donum non dici ex eo, quod actu detur, sed ex eo, quod habeat aptitudinem, ut possit dari: unde ab aeterno divina Persona dicitur donum, licet in tempore tantum donetur, ut explicat S. Augustinus De Trinitate cap. 15. Quia sic procedebat ut donabile, iam donum erat, et antequam esset cui daretur, aliter enim intelligitur cum dicitur donum, aliter cum dicitur donatum, nam donum potest esse et antequam detur, donatum autem, nisi datum fuerit nullo modo dici potest: et paucis interpositis: Sempiterne Spiritus donum, temporaliter autem donatur.

Dices 2. Spiritus sanctus non solum a Deo, sed etiam a creaturis datur, siquidem Actorum 8. legimus, quod per impositionem manuum Apostolorum daretur Spiritus sanctus: ergo non solum est donum Dei.

Respondet S. Bonaventura in 1. distinct. 14. artic. 2. quaest. 2. Spiritum sanctum dari posse quatuor modis: vel sicut a praeparante, seu ministrante Sacramenta; vel sicut ab annuntiante salutaria documenta; vel sicut ab impetrante per operationem, sive per bona opera; vel sicut a producente. Primo, et secundo modo, tam confertur a bonis, quam a malis: tertio modo tantum confertur a bonis: quarto modo tantum donatur a Deo, siquidem a solo Patre et Filio producitur, et donatur creaturis, tamquam donorum omnium maximum, et inexhausta bonorum omnium, quae in nos a Deo fluunt, origo. Nam, inquit sanctus Basilius in libro De Spiritu sancto:

Per Spiritum sanctum datur in Paradiso restitutio, in Regnum Caelorum reditus, in adoptionem Filiorum reversio: datur fiducia Deum appellandi Patrem, consortem fieri gratiae, Christum Filium lucis appellari, aeternae gloriae participem esse, et ut semel omnia dicam, esse in omnis benedictionis plenitudine:

siquidem, ut addit sanctus Chrysostomus homil. 2. De Spiritu sancto: ille est nostrae imaginis reformatio, mentis perfectio spiritualis, mentalium oculorum nostrorum sol, interni nostri hominis lumen, copula unionis nostrae cum Christo, animarum exultatio, cordis tripudium, mentis requies, sapientiae communicatio. Hoc Prophetae illustrantur, Reges inunguntur, Sacerdotes ordinantur, Doctores illuminantur, Ecclesiae sanctificantur, altaria fundantur, unguentum consecratur, aquae purgantur, daemones abiguntur, morbi curantur, peccatores Deo reconciliantur.

Conclusio tertia. — Spiritui sancto maxime convenit Nomen, et ratio divini Amoris. Haec pariter colligitur ex Scriptura sacra illis maxime locis, quibus charitas, et amor appellatur; sic ad Romanos 5. Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Quod ita expendit sanctus Augustinus lib. 15. De Trinitate, cap. 18. Dilectio, quae ex Deo est, et Deus est, proprie Spiritus sanctus est, per quem diffunditur in cordibus nostris Dei Charitas, per quam nos tota inhabitat Trinitas; et cap. 19. appellat Spiritum sanctum Charitatem, et Amorem amborum, nempe Patris et Filii: Et si Charitas, inquit, qua Pater diligit Filium, et Patrem diligit Filius ineffabiliter, communionem demonstrat Amborum, quid convenientius, quam ut ille Charitas dicatur proprie, qui Spiritus est communis Amborum? Licet autem affirmet charitatem proprie convenire Spiritui, non diffiteor illum proprie, pro appropriate usurpasse, nam subdit:

Sicut non solus est in illa Trinitate, vel Spiritus, vel Sanctus: sed Pater est Spiritus, et Filius Spiritus, et Pater sanctus, et Filius sanctus, quod non ambigit pietas, et tamen iste non frustra proprie dicitur Spiritus sanctus: quia enim est communis ambobus, id vocatur ipse proprie, quod ambo communiter.

Nihilominus non solum appropriate, sed etiam proprie Spiritus sanctus nominari potest Amor, tum ratione processionis, quia procedit per voluntatem, qua proprie spiratur amor; tum ex additione alicuius praedicati, si nempe dicatur amor productus, vel spiratus. Primum egregie explicat S. Petrus Damianus in Opusculo primo cap. 2. dicens:

Et haec summa illa Charitas est, qua genitus a gignente diligitur, suumque diligit genitorem: ideoque non amplius, quam tria sunt, et essentialiter indivisa, et tripartita proprietate distincta; unus diligens illum qui de illo est, unus diligens eum, a quo est; et ipsa dilectio, de qua dicitur, quia Deus Charitas est.

Secundum vero pluribus inculcat sanctus Augustinus locis laudatis.

Ceterum ita Charitas, vel amor, aut dilectio Patris, et Filii putandus est Spiritus sanctus, ut tamen non sit ipsa essentialis Charitas, qua divinae Personae se invicem diligunt, nam 1. Ioan. 4. Deus Charitas est; unde quidam, uti refert S. Augustinus libro De Fide, et symbolo cap. 9. ut Spiritum sanctum distinctam a Patre et Filio Personam negarent, usi sunt… ipsam communionem Patris et Filii, atque, ut ita dicam, Deitatem… Spiritum sanctum credere, etc.

Itaque Spiritus sanctus est amor appropriate, quia procedit per voluntatem, cuius est amare; et proprie, quia est terminus per amorem spiratus, seu amor productus; et effective, quia Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum. Quod ita expendit S. Bernardus Epistola 107.:

O geminum ipsum firmissimum erga nos amoris argumentum! Christus moritur; meretur amari: Spiritus afficit, et facit amari: ille facit cur ametur; ille ut ametur: ille multum dilectionem in nobis commendat, iste dat: in illo cernimus, quod amemus, ab isto sumimus, unde amemus: Charitas ergo ab illo occasio, ex isto affectio.

Insuper hic advertendum, quod cum Spiritus sanctus mutuus sit amor Patris et Filii, sive mutui amoris fructus ac terminus, non solum amborum unitas, et communio appellatur ab Augustino 6. De Trinit. cap. 5. sed, et osculum, amplexus, vinculum utriusque a nonnullis dicitur: sic S. Bernardus serm. 8. in Cantica, Si, inquit, recte Pater osculans, Filius osculatus accipitur; non erit abs re osculum Spiritum sanctum intelligi, utpote Filii, qui imperturbabilis pax sit, gluten firmum, individuus amor, individua unitas. Et serm. 1. in Octava Paschae: Spiritus est indissolubile vinculum Trinitatis, per quem sicut Pater et Filius unum sunt, sic et nos unum sumus in ipsis. Similiter Laurentius Iustinianus libro De Obedientia, Spiritum sanctum vocat Charitatis indissolubile vinculum, et pacis suavissimum osculum, mutuique amoris beatissimum amplexum.

Aliae sunt huiusce divini Spiritus appellationes, quarum aliquas ita expendit Seraphicus Bonaventura in compendio Theologico lib. 1. cap. 9. Dicitur enim 1. Fons vivus, quia septemplici rivo donorum (quae recenset Isaias 11.) in nos fluit. 2. Ignis, quia affectum nobis accendit. 3. Charitas, non solum quia est amor Patris et Filii, sed quia nos amantes facit. 4. Spiritualis unctio, quia omnes tribulationes mundanas suaves facit, et mundas, secundum illud prosae: in labore requies, in aestu temperies, in fletu solatium. 5. Dextrae Dei digitus, quia sicut corporales res digito demonstrantur, ita per Spiritum sanctum ostenduntur res spirituales oculo spirituali. 6. Paracletus, quia consolationes caelestes mentibus instillat. 7. Magistrorum optimus, quia intellectum ad Dei cognitionem, et sui ipsius illuminat.

Plures alios characteres ei tribuit divina Sapientia cap. 7. nam Spiritus intelligentiae dicitur Rectus, Quia (inquit Cornelius Mussius lib. 3. Historiae sacrae) prava vertit in directa, et aspera in vias planas: Bonus, Quo omnia mala pelluntur, vel cooperantur in bonum: Principalis, Quia principes nos facit, perturbationum Dominos, vitiorum triumphatores: Dulcis, Per quem amara omnia dulcescunt dum Charitas diffunditur in cordibus nostris: Sanctus, Quo peccata remittuntur, et peccatores sanctificantur: Mundus, Quo nihil mundius, qui facit mundos, cui non placent, nisi mundi: Simplex, Qui effugit fictos, et ndit omnem dolum: Subtilis, Ad illabendum, et ad scrutanda et examinanda iudicia profunda Dei: Modestus, Sancti pudoris, et verecundiae auctor: Disertus, Qui aperit ora mutorum, et linguas infantium facit esse disertas: Securus, Futuri et praesentis: Certus, Quia nec fallitur, nec fallit: Mobilis, Abrumpens omnes iniustas moras impii otii, negligentiae, et tarditatis impatiens: Humanus, Omnium hominum amans animas.