Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Ingentem revera difficultatis Oceanum enavigandum hoc in Articulo suscipimus. Quis enim capiat, qualiter in Deo Processiones sint, et nullus motus: fluxu quodam aeterno et omnino immutabiles; semper antiqua, semper nova; semper compleantur, semper incipiant: producant terminum, non vero causent effectum. Quis aperiet qualiter Filius et Spiritus sanctus a principio procedant, nec ipsi sint posteriores? Non sint ex subiecto, nec tamen sint ex nihilo: ab alio sint, et non dependeant: in alio, et non recipiantur: ad aliud, et in se subsistant? Quomodo tandem sine corruptione sit foecunditas; sine divisione pluralitas; sine inferioritate unius ab alio emanatio? Unde merito sanctus Ambrosius libro 1. De Fide; Si Paulus ea, quae audivit raptus in tertium coelum, ineffabilia dicit; quomodo nos exprimere possumus paternae generationis arcanum, quam nec sentire potuimus, nec audire? Quocirca huius mysterii curiosum indagatorem merito ita carpit Nazianzenus Oratione 5. De Theologia: Quae ergo est haec processio, inquies? Dic tu, quo Patris ingenitura sit, et ego tibi generationem et Spiritus processionem explicare aggrediar, ut ambo mentis vesania praecipites agamur in Dei mysteria oculos iniicientes. Nihilominus quoniam doctrinae Theologicae ratio postulat, ut qui de pluralitate divinarum personarum hactenus disseruimus, etiam et modum, quo illae multiplicantur per productionem et processionem aperire debeamus: idcirco quatuor sequentes Quaestiones proponimus ventilandas 1. An sit admittenda vera et realis in Deo processio unius personae ab alia. 2. Quotuplex sit. 3. Quid et qualis, 1. Qualiter invicem discrepent processiones Verbi et Spiritus sancti.

Notandum 1. Processionis nomen in creaturis usurpari praecipue ad significandam originem, seu emanationem unius ab alio, tamquam a principio, vel causa: inde duplex emanatio, seu processio distinguitur, nimirum immanens et transiens. Prior est cuius terminus intra principium suum, vel causam permanet, qualis est productio verbi mentalis residentis in intellectu producente: transiens vero est cuius terminus exit extra suum principium, vel causam, a qua producitur, qualis est processio caloris ab igne in aquam. In divinis autem Processionis vocabulum significat veram et realem emanationem unius personae ab alia, quae non exeat extra Deum in creaturas, sed maneat intra entitatem divinae substantiae et velut in sinu personae producentis aeternum subsistat, de quo illud Ioannis 1. Unigenitus, qui est in sinu Patris.

Notandum 2. Quod etsi ad explicandum ineffabile mysterium unius divinae personae ab alia procedentis, Theologi indiscriminatim usurpent nomina productionis, processionis, originis, seu emanationis: nihilominus Productionis vocabulum proprie significat velut actionem personae aliam producentis: caetera vero unius personae ab alia exitum, vel emanationem rectius exprimunt: unde duplicem distinguunt processionem, non secus ac ipsam originem, nimirum activam et passivam. Processio activa est ipsa actio personae producentis: passiva autem est emanatio personae productae. Advertendum insuper, quod licet Processio ex usu Ecclesiae significet emanationem Spiritus sancti, qui in Symbolo S. Athanasii dicitur, Non genitus, sed procedens: eius tamen significatio latius patet apud Theologos; illo namque vocabulo utuntur solito ad exprimendam utriusque divinae Personae emanantis originem.

Notandum 3. Actionem productivam in creaturis variam, sed maxime triplicem habere imperfectionem adiunctam; siquidem efficit in effectu dependentiam, contingentiam et entitatis diversitatem a principio producente. Dependentiam, inquam, quia cum effectus qui producitur transeat a non esse ad esse, certo certius est, quod ante sui productionem erat nihil; ideoque totum esse quod obtinet debet causae producenti, et consequenter ab ea pendet, quantum ad suam entitatem, quam nonnisi ex causae producentis foecunditate mutuatur. Insuper contingentiam importat; cum enim ante sui productionem fuerit nihil, evidens est, quod non habeat necessitatem essendi, nec proinde sit ens necessarium, sed tantum contingens. Denique diversam numero saltem habet essentiam a suo principio, quia ens creatum propter suam finitatem communicari nequit absque sui divisione. Unde si detur aliqua actio productiva, in qua res producta ita sit simpliciter necessaria, ut non possit concipi non esse, habeatque eamdem numero essentiam cum principio producente, certo constabit eam esse ab his imperfectionibus liberam. An autem in Deo sit aliqua actio huiusmodi, absque ulla imperfectione, productiva divinarum personarum: an vero divina Essentia ex se determinetur ad tres personas, sicut ad primam absque ulla productione, ut volunt quidam haeretici, qui idcirco dicti sunt Αὐτόθεοι, quod omnes divinas Personas a seipsis et non ab aliis esse assererent, haec in Quaestione est determinandum.

Conclusio prima. — Fide sanctitum est esse in divinis realem processionem ad intra, secundum quam una persona procedit et producitur ab alia.

Colligitur primo ex variis Scripturae textibus, quibus Verbum divinum dicitur a Patre procedere; maxime vero ex Ioannis 8. Ego ex Deo processi; et capite 7. Ego scio eum, quia ab ipso sum. Quos contextus etsi Origenes, Euthymius et Theophilactus explicent de processione temporaria, seu de missione temporali Filii a Patre, ut veniret in mundum; inde tamen etiam probatur intentum, quia missio unius personae ab alia non fit nisi ratione processionis ab ea, a qua mittitur, ut probabitur infra. — Deinde Eccli. 24. Verbum divinum, seu divina Sapientia dicitur, Ex ore Altissimi, hoc est ex intellectu Patris, prodisse primogenita ante omnem creaturam. Et Sapientiae 7. vocatur Emanatio quaedam claritatis omnipotentis Dei sincera. Et Micheae 5. dicitur: Egressus eius ab initio, a diebus aeternitatis. — Denique hoc ipsum probant ea omnia oracula, quibus Filius dicitur accepisse a Patre 1. Vitam; sic Ioannis 5. Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso. 2. Potestatem, Ioannis 17. Sicut dedisti ei potestatem omnis carnis. 3. Auctoritatem, Matthaei 11. Omnia mihi tradita sunt a Patre meo, etc. Cum enim Essentia divina has omnes divinas perfectiones realiter contineat et ab eis sit indistincta, consequens est Patrem dedisse essentiam, cui praedictas perfectiones contulit. — Idipsum de Spiritu sancto eadem sacra Scriptura testatur, nam Ioannis 15. legimus: Cum venerit Paraclitus, quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis, qui a Patre procedit: et cap. 16. Ille me clarificabit, quia de meo accipiet et annuntiabit vobis. Accipit itaque Spiritus sanctus scientiam a Filio, et consequenter essentiam et alia attributa. Ponitur autem Verbum accipiet in futuro, quia effectum eiusdem Spiritus sancti in fideles futurum indicat; neque id repugnat processioni, quae cum sit aeterna, omnia tempora complectitur. Insuper Spiritus sanctus ad Romanos 8. dicitur Spiritus Christi: Actor. 6. Spiritus Iesu: ad Galat. I. Spiritus Filii: non potest autem una persona dici alterius, nisi quia ab ea procedit. Constat ergo ex Scriptura sacra duas esse in Deo ab aeterno processiones divinarum personarum productivas.

Secundo: Haec eadem veritas definita fuit in variis Conciliis, maxime vero Nicaeno, Constantinopolitano, Lateranensi et Florentino, habeturque in omnibus fidei Symbolis ab Ecclesia probatis, praesertim Nicaeno, ubi de Filio dicitur: Deus de Deo, lumen de Lumine, Deus verus de Deo vero, genitus non factus. De Spiritu sancto autem: Qui ex Patre, Filioque procedit: et in Constantinopolitano haec adduntur: Credimus in Spiritum sanctum Dominum et vivificantem, et ex Patre procedentem, et cum Patre et Filio adorandum. His concinit sanctus Athanasius in suo Symbolo, in quo legitur: Filius a Patre solo est, non factus, nec creatus, sed genitus: Spiritus sanctus a Patre et Filio, non factus, nec creatus, nec genitus, sed procedens. Adstipulatur et praeclare cuncta edocet ac complectitur Concilium Toletanum 11. celebratum anno 675. in expositione fidei, in qua legimus: Confitemur et credimus sanctam, atque ineffabilem Trinitatem Patrem, Filium et Spiritum unum Deum naturaliter esse... Et Patrem quidem non genitum, non creatum, sed ingenitum profitemur; ipse enim a nullo originem ducit, ex quo et Filius nativitatem, et Spiritus sanctus processionem accepit, etc.

Tertio: Hanc ipsam veritatem sancti Patres unanimi calculo probant et confirmant; idque maxime ex illo Ioannis 5. Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso. Quem locum hic expendit sanctus Ambrosius lib. 4. De Fide cap. 5. Quis non advertat, inquit, ad unitatem vitae, quod eadem Patris et Filii vita sit esse referendum? Sicut enim Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso, dedit per unitatem. Ipsi concinit S. Hilarius lib. De Synodis ad Canonem 4. Orientalium, ubi eumdem textum explicans ait: Quod in utroque vita est, in utroque significatur essentia... Non enim aliud habet, quam dedit; et sicut vitam habet, ita habendam dedit vitam. Ipsis adstipulatur S. Augustinus lib. 15. De Trinitate capite 26. eumdem locum tractans, Sicut Filio, inquit, praestat essentiam sine initio temporis, sine ulla mutabilitate natura de Patre generatio; ita Spiritui sancto praestat essentiam, sine initio temporis, sine ulla mutabilitate naturae de utroque processio. Probant similiter ex eo, quod Essentia divina communicetur per Patrem Filio et Spiritui sancto: sic Cyrillus lib. 2. Thesauri cap. 1. Divina, inquit, substantia ineffabili quadam, supremaque natura constituta, Filium ex Patris hypostasi genuit: non enim potest esse perfecta Deitas, nisi Filium habeat et fructum ex se pariat. Unde S. Athanasius in 3. sermone Gestorum Concilii Nicaeni reprehendit Arianos, quia dicebant, sterilem et infructuosam esse naturam paternam. Concinit S. Hilarius lib. De Synodis circa medium, Naturam, inquit, Filii dedit ex impassibili non nata substantia perfecta nativitas. Plura his similia ubertim proferemus in sequentibus.

Probatur quarto ratione eaque multiplici a Theologis. Quarum prima colligitur ex sanctis Patribus, qui idcirco tres personas non esse tres Deos, sed unum Deum colligunt, quia Filius et Spiritus sanctus procedunt ab unico principio, videlicet Patre, qui suam eamdem essentiam Filio et Spiritui sancto communicat per originem, quam sublata sequeretur Filium esse debere alterius essentiae: ita namque ratiocinatur Nazianzenus Orat. 37. Nobis, inquit, unus Deus est, quoniam una Deitas, atque ad unum ea, quae ex eo sunt, referuntur: similiter S. Hilarius eodem modo colligit unicam esse personam improductam, alias vero duas productas: Cum ergo (inquit lib. De Synodis, circa medium) unus Deus sit, dum innascibiles esse non possunt: cum idcirco Deus unus sit, cum Pater Deus sit et Filius Dei Deus sit; quoniam innascibilitas sola penes unum est. Subscribit S. Fulgentius ad quintam obiectionem Arianorum: Dum quippe, inquit, ingeniti non possunt unam habere naturam, ubi nec unus in uno rerum ex se generationem invenit; nec unus ex uno vere in se substantiam nativitatis cognoscit. — Secunda ratio: de fide est dari tres personas realiter invicem distinctas in unitate essentiae: sed realis personarum in unitate essentiae non potest esse distinctio, sine reali productione et processione unius personae ab alia: ergo revera est admittenda. Probatur minor: cessante processione cessat oppositio: sed ubi non est oppositio, ibi nequit esse personarum distinctio: ergo, etc. Minor est evidens: siquidem natura divina propter suam infinitatem identificat sibi omnia, cum quibus non habet oppositionem. Probatur maior: essentia divina non potest habere oppositionem, nisi propter relationes oppositas; omnia enim in divinis sunt idem, ubi non obstat relationis oppositio: sed non est in Deo ulla relationis oppositio, nisi propter processionem: quod sic probo: omnis relatio fundatur vel in mensura, vel in unitate, vel in productione: sed in ente infinito locum habere non potest ratio mensurae; infinitum enim est immensurabile, quia est interminabile; similiter relatio unitatis in Deo reperiri nequit, quia summa unitas naturae divinae omnem omnino distinctionem naturae excludit: ergo sola relatio originis in Deo reperiri potest. — Tertio: hanc eamdem veritatem probat Doctor in 1. dist. 2. quaest. 7.: quidquid de ratione sua formali est principium productivum sufficiens, in quocumque est a se, in eo revera est principium perfecte productivum: sed intellectus, habens obiectum actu intelligibile sibi praesens et debite proportionatum, ex ratione sua formali est principium productivum notitiae genitae: ergo ubicumque erit, producet notitiam genitam, idque secundum proportionem suae perfectionis. Subsumit; sed in Deo est intellectus habens obiectum actu intelligibile sibi praesens et proportionatum, nempe essentiam divinam: ergo et in Deo intellectus est principium productivum notitiae genitae, non qualiscumque, sed sibi adaequatae; omne enim principium perfectum potest producere terminum sibi adaequatum; et consequenter, cum intellectus divinus sit infinitus, est productivus notitiae genitae infinitae. Insuper, cum nullum infinitum possit existere in alio; notitia illa genita necessario erit per se subsistens. Rursus, cum extra Deum nihil sit per se subsistens infinitum, consequens est, quod intellectus divinus debeat producere notitiam genitam subsistentem, quae revera sit Deus. — Idem argumentum formari potest de voluntate divina:

Voluntas, habens obiectum amabile sibi proportionatum, est productiva amoris sibi proportionati: sed voluntas divina infinita habet essentiam divinam sibi adaequate proportionatam: ergo poterit producere amorem infinitum: amor autem infinitus est persona divina producta: ergo, etc. Quamquam autem hoc argumentum non sufficiat ad probandum mysterium Trinitatis demonstrari et cognosci posse naturaliter, ut diximus Quaestione 3. praecedentis Articuli, nihilominus efficax est, ut praevio fidei lumine evincatur necessario admittendas esse reales in Deo productiones ad intra — Simili ratione eamdem veritatem probat S. Augustinus lib. 9. De Trinitate, cap. 11. Loquendo tenendum est, inquit, quod omnis res quamcumque cognoscimus, congenerat in nobis notitiam sui: ab utroque enim notitia paritur, a cognoscente et cognito. Itaque mens cum seipsam cognoscit, sola parens est notitiae suae; et cognitum enim et cognitor ipsa est. Unde concludit: Est quaedam imago Trinitatis ipsa mens et notitia eius, quod est proles eius, ac de seipsa Verbum eius, amor tertius; et haec tria unum, atque una substantia, nec minor proles, dum tantam se norit mens quanta est: nec minor amor, dum tantum se diligit, quantum norit et quanta est. Ut autem praefata ratio efficacior appareat ex eius impugnationum solutione, sic eam Doctor impugnat.

Impugnat 1. Tunc solum intellectus est productivus notitiae genitae, quando debet per illam notitiam genitam intelligere, aut per eam debet perfici: sed intellectus divinus non potest perfici, neque intelligere per notitiam aliquam distinctam a se realiter: ergo licet habeat obiectum sibi adaequate proportionatum, inde non sequitur, quod sit productivus notitiae genitae. Confirmatur 1. Deus per notitiam ingenitam sufficienter intelligit omnia intelligibilia et per eam perficitur: ergo ad id prorsus esset frustranea notitia genita. Confirmatur 2. Notitia ingenita est adaequata intellectui divino: ergo non potest habere aliam notitiam genitam. Patet consequentia: idcirco enim dicimus Verbum divinum non esse productivum alterius Verbi, quia divinus intellectus habet terminum adaequatum in productione unius tantum Verbi. Confirmatur 3. Intellectus, cum sit potentia activa non vero factiva, non potest aliquid producere, nisi in se: sed notitia genita, si quae esset, non esset producta in intellectu: ergo non potest producere per ipsum: et consequenter intellectus non est productivus notitiae genitae. — Negat maiorem. Doctor, quia ratio activi non dependet per se a ratione passivi, seu perfectibilis; sed est per accidens, quod intellectus creatus sit productivus notitiae, qua intelligit et perficitur: cum enim non possit intelligere per aliquam notitiam ingenitam, opus est, ut producat notitiam genitam, per quam intelligat et perficiatur; ideoque illam producit ex indigentia. Unde duplex in eo est distinguenda ratio: una quidem quatenus est receptivus notitiae genitae; altera quatenus est eiusdem productivus: prior imperfectionem denotat, quia involvit potentialitatem et perfectibilitatem; altera vero nullam imperfectionem importat, immo summam dicit perfectionem, nempe fecunditatem et activitatem. Idcirco prior non reperitur in intellectu divino, sed tantum posterior. Unde sequitur, quod intellectus divinus potest producere intellectionem, quamvis non possit eam recipere, et consequenter non solum memoria foecunda potest producere notitiam genitam, quando potest per eam intelligere et perfici, sed etiam quando nec per eam intelligit, nec perficitur. — Ad primam confirmationem negat consequentiam: falsum enim est, quod omne agens idcirco agat, ut per suam productionem perficiatur: imo plura sunt agentia quae operantur ex plenitudine perfectionis et foecunditatis; et ideo ab Avicenna 6. Metaphysicorum cap. ultimo, dicuntur Agentia ex liberalitate. — Ad secundam confirmationem distinguit antecedens: notitia ingenita est adaequata in ratione notitiae ingenitae et quasi productae, concedit antecedens: adaequata in ratione notitiae revera genitae et productae, negat antecedens et consequentiam. Imo ex hoc retorquet argumentum: non habet intellectus divinus omnem notitiam adaequatam correspondentem sibi absque notitia genita: ergo habet notitiam genitam. — Ad tertiam confirmationem negat activum et factivum esse differentias potentiae accidentales, cum possit eadem potentia esse activa et factiva, ut constat de intellectu Angelico. Quod autem omnis intellectus creatus requirat subiectum in quod agat vel efficiat intellectionem, hoc fit ex imperfectione creatae intellectionis, quae cum sit accidens, ideo requirit subiectum cui insit, seu in quo recipiatur connaturaliter: unde cum in divinis notitia producta sit per se subsistens, revera potest intelligi esse producta, absque eo quod intelligatur esse recepta in ipsomet intellectu.

Rursus obici potest adversus praefatam rationem: si haec ratio quidquam concluderet, sequeretur quod Filius et Spiritus sanctus etiam producere possent notitiam genitam et amorem productum, et sic darentur plures personae divinae, quam tres: hoc autem fidei repugnat: ergo praefata probatio nulla est. Probatur sequela maioris: Filius enim et Spiritus sanctus tam habent intellectum et voluntatem divinam cum Essentia divina adaequate proportionata, in ratione intelligibilis et amabilis, quam Pater: ergo si hac ratione possit Pater producere notitiam genitam et amorem productum, idem poterunt Filius et Spiritus sanctus. — Nego sequelam et consequentiam. Probationis siquidem non eadem est ratio de Patre, ac de Filio et Spiritu sancto: Doctor enim in maiori sua posuit: ubicumque est principium productivum sufficiens a se, hoc est, non ab alio, poterit producere: quae ratio non potest applicari Filio et Spiritui sancto; non enim habent principium productivum a se; ipsi enim habent suum esse a Patre. Adde quod non sit eadem ratio de Patre, ac de aliis personis, quia Pater cum sit a se, non praesupponit notitiam genitam adaequatam memoriae suae foecundae; imo ipsi praesupponitur, et idcirco ipsi non repugnat productio talis notitiae: Filius autem, cum sit ipsamet notitia genita adaequata, tam intensive quam extensive, principio productivo, idcirco non potest aliam notitiam genitam producere: similiter Spiritus sanctus, cum habeat esse a Patre et Filio, praesupponit utrumque, et consequenter nequit producere notitiam genitam.

Obicies 1. Contra veritatem conclusionis: ens a se non potest habere originem ab alio: sed quaelibet divina persona est ens a se, alias non esset Deus: ergo originem habere non potest. Maior constat, habere enim originem, est esse ab alio. — Distinguo maiorem. Ens a se non potest habere originem ab alio, ut a causa extrinseca et principio diversae naturae, concedo: ut a principio eiusdem naturae et omnem dependentiam, causalitatem et contingentiam excludente, nego: ens enim a se dupliciter sumi potest: primo, ut excludit principium extraneum et alterius naturae; et sic revera omnes divinae personae sunt a se: secundo, ut excludit reale principium, quod sit eiusdem naturae, et sic solus Pater divinus est a se.

Instabis. Quod ab alio procedit, debet habere distinctum esse, diversamque saltem numero naturam ab eo a quo procedit: sed personae divinae in eadem numero natura subsistunt, suntque unus Deus, ut probavimus: ergo una non potest ab alia procedere. — Distinguo maiorem. Quod procedit ab alio processione finita, corporea et materiali, debet aliam habere diversam ab eo naturam, concedo maiorem: processione infinita, intellectuali et spirituali; nego maiorem. Cum enim infinitas omnia sibi identificet, quae oppositionem non habent; cumque nulla sit oppositio inter naturam, quae est in Patre et Filio et Spiritu S., idcirco licet Filius et Spiritus S. a Patre procedant, non propterea debent esse numero distinctae naturae divinae.

Obicies 2. Quod procedit ab alio, recipit aliquid ab eo, a quo procedit; adeoque est indigentis et imperfectioris naturae; indigentis quidem, nisi enim indigeret non reciperet: imperfectioris vero, quia iuxta illud Act. 20. Beatius est magis dare quam accipere: sed inter divinas personas, cum summa sit aequalitas, nulla reperiri potest indigentia et inferioritas: ergo nec processio. — Distinguo maiorem. Produci ab alio libere et contingenter, non per communicationem diversae naturae, est esse indigentis et inferioris naturae, concedo: produci ab alio summe necessario et per communicationem eiusdem naturae infinitae, est indigere et esse inferioris naturae, nego: priori modo, beatius est magis dare quam accipere; non vero posteriori, ut diserte explicat S. Aug. lib. 3. Contra Maximinum c. 14. post medium: Beatius est magis dare quam accipere, inquit, sed in hac vita, ubi est inopia, qua utique melior est copia; melior est enim habere, quam egere; et melius est donare, quam accipere; erogare, quam mendicare. Ubi autem, qui dedit, vivendo dedit, et qui accepit, nascendo accepit, non inopi subventum est, ipsa copia generata est. Nec potest, qui accepit, ei qui dedit, esse inaequalis, quia et hoc accepit, ut esset aequalis.

Obicies 3. Nullum productum est ex se necessarium: sed omnis persona divina est ex se ens necessarium, utpote cum sit Deus: ergo nulla est producta. Probat maiorem Doctor in 1. dist. 2. qu. 7. num. 1.: quod est ex se necessarium, est necessarium secluso quocumque alio: sed quod est necessarium ab alio, non est necessarium eo circumscripto: ergo nequit esse necessarium ex se et esse ab alio. Probat secundo: omne productum est possibile produci, seu habet potentiam receptivam ipsius esse, quod accipit, alias non posset produci, nec consequenter esset productum, aut sequeretur, quod impossibile produceretur; sed quod est possibile produci, non est ens necessarium: ergo etc. Probat tertio: per productionem Essentia divina habet productum, quod non haberet sine productione: ergo per productionem revera mutatur, quia de non habente productum, fit habens, et consequenter non est ens necessarium. Probat quarto: productio per intellectum esset vera generatio: ergo si una ex divinis personis produceretur per intellectum, vere generaretur: sed omnis generatio est essentialiter mutatio: ergo revera in divinis esset mutatio, si daretur productio: at omnis mutatio in Deo implicat: ergo implicat pariter in Deo omnis productio. — Respondet Doct. ibid. n. 9. negando maiorem, ad cuius primam probationem distinguit maiorem: nihil potest esse necessarium ex se formaliter, et simul esse formaliter necessarium ab alio, concedit: nihil potest esse formaliter ex se necessarium, et simul esse necessarium ab alio efficienter, seu productive, negat. Nam in sententia veterum Philosophorum, qui censebant creaturas produci a Deo necessario, opus erat, ut assererent illas creaturas habere entitatem, qua formaliter essent necessariae, licet illam entitatem acciperent a causa necessario producente: unde patet in eorum sententia Philosophorum aliquid posse simul esse in se necessarium formaliter, et simul necessarium ab alio productive. Maior tamen est necessitas essendi, tam formaliter, quam productive in Filio divino, v. g. quam esset in creaturis si producerentur necessario; quia creaturae acciperent diversam essentiam a causa producente; Filius autem habet eamdem omnino essentiam cum principio, a quo producitur: unde concludit Doctor: Si Pater creaturam naturaliter produceret et necessario, produceret eam formaliter necessariam: tamen non esset tunc necessaria tanta necessitate, quanta est Filius necessarius. Vel brevius distinguo maiorem: quod est ex se necessarium, per exclusionem, tam contingentiae, quam productionis, esset necessarium secluso quocumque alio, concedo: quod est ex se necessarium tantummodo per exclusionem contingentiae, non vero per exclusionem principii producentis, esset necessarium quocumque circumscripto, seu secluso illo principio productivo, maxime ubi habet eamdem omnino entitatem cum ipso principio producente, uti habent Filius et Spiritus sanctus cum Patre divino, nego. — Ad secundam probationem distinguit maiorem Doctor n. 10.: Omne productum est possibile produci, vel possibilitate logica, quae dicit tantum non repugnantiam, ut aliquid producatur, ita ut illi termini possibile et produci possint absque contradictione invicem componi per conceptum intellectus; vel possibilitate physica et reali, qua dicit aptitudinem, vel ad recipiendum aliquod accidens, vel ad accipiendam entitatem diversam a principio productivo, concedit: est tantum possibile produci possibilitate physica, negat. Minorem similiter distinguit; quod est simpliciter necessarium non habet potentiam, ut producatur, physicam et realem, concedit; logicam et intentionalem, negat. Itaque Persona divina non potest habere potentiam physicam ad esse, quia oporteret eam esse prius in potentia, quam esset in actu, quod repugnat enti summe necessario. Potest vero habere potentiam logicam, quia cum de facto producatur, non repugnat eam posse produci. Vel brevius et clarius: quod necessarium est, non habet potentiam ad recipiendum esse, distinguo: si illud esse quod accipit per productionem non sit summe necessarium et idem essentialiter cum principio producente, concedo; si recipiat esse quod sit summe necessarium et idem omnino essentialiter cum principio producente, nego: personae autem productae in divinis habent idem omnino esse essentialiter et summe necessarium cum principio producente; unde licet sint ab alio, non minus sunt ens necessarium. — Ad tertiam probationem negat consequentiam, quia ad mutationem non sufficit, quod aliquid ita habeat esse mediante aliquo, ut sine eo revera non esset; sed ultra requiritur, quod illud esse potuerit non habere, et insuper quod illud accipere potuerit ab alio, quam ab eo, a quo accipit; Essentia autem divina numquam fuit sine productione, nec sine Persona, quam mediante productione habuit, nec potuit esse sine utraque ex illis, et consequenter non fit de non habente habens, ideoque non mutatur. — Ad quartum denique probationem negat minorem; licet enim generatio in creaturis duo importet, nempe productionem et mutationem, nihilominus essentialiter est productio, et tantum per accidens mutationem involvit: unde potest esse vera generatio, ubi est vera productio in similitudinem naturae, etsi mutationem non importet, ut fit in divinis.

Obicies 4. Omnis productio importat dependentiam producti a producente: sed in divinis nulla potest esse dependentia; omnia namque summe sunt aequalia: ergo nec productio. Probatur maior: si productum non dependeret a producente, utrumque ex aequo haberet naturam, et consequenter productum non exigeret, ut producens prius haberet naturam, quatenus illam ab eo acciperet; quod est contra rationem formalem productionis: ergo, etc. — Negat maiorem. Doctor ibidem n. 12., et illius probationem distinguit: si persona producta non dependeret a producente, utraque ex aequo haberet naturam, hoc est, haberet absque ulla dependentia reali unius ab alia, concedit: haberet utraque a seipsa, non vero una ab alia, negat: quamvis enim una Persona divina non dependeat ab altera, nihilominus exigit ut persona producens prius habeat naturam divinam ad se determinatam prioritate originis, quam determinetur ad productam: haec autem praeexigentia magis est praesuppositio unius personae ad aliam, quam dependentia unius ab alia, ut fusius explicabimus agendo de consubstantialitate et aequalitate divinarum Personarum.

Obicies 5. Plures mutationes, quae tantam imperfectionem non involvunt, quantam involvit generatio, nequeunt esse in divinis: ergo multo magis in divinis nequit esse generatio: sed si nulla sit generatio in divinis, nulla etiam poterit esse spiratio: ergo in divinis nulla erit productio. Probatur antecedens: nec latio, seu mutatio localis, nec alteratio, hoc est mutatio ad qualitatem, possunt esse in divinis: sed hae mutationes non tantam involvunt imperfectionem, quantam generatio importat, ut patet ex eo quod plura entia perfecta, v. g. Coeli et Angeli moveri possunt localiter, quae tamen non possunt generari. — Distinguit consequens. Doctor ibidem: non potest esse generatio in divinis, quatenus dicit imperfectionem, concedit: quatenus dicit productionem, negat: generatio enim considerari potest, ut iam diximus, vel secundum rationem mutationis, qua connotat transitum a non esse ad esse, vel secundum rationem productionis, quae connotat substantiam productam: priori modo aeque repugnat in divinis, ac caeterae mutationes; non vero posteriori, quia persona producta non transit a non esse ad esse, sed per sui productionem accipit idem omnino esse cum principio producente.

Obicies denique sanctos Patres; primo quidem sanctum Epiphanium haeresi 69. qui Filium vocat Αὐτοθέον, quod haeretici Autotheani interpretantur a seipso essentiam habere. Deinde S. August. in Ps. 109. et Cyrillus lib. 6. De Trin. dicunt Patrem et Filium esse unum principium, ex quo videtur sequi Filium carere principio, ac proinde non a Patre, sed a seipso esse. Tertio, Filius dicitur Iehoua, sicut Pater: hoc autem nomen significat ipsum esse fontem essendi: ergo a seipso habet essentiam, et consequenter non producitur. — Nego consequentiam. Et ad primam probationem dico, S. Epiphanium tantum intendere, quod Filius Dei sit vere et proprie Deus; non vero supposititius, nec fictitius, nec habet Divinitatem quasi alienam et indebitam, sed propriam et debitam sibi, non minus quam Patri, qui eam communicavit; nam αυτό, sive in compositione, sive extra, aliud fere nihil notat, quam proprie et per se, quemadmodum ex Platone et Aristotele notat Genebrardus lib. 1. De Trinitate, ut observat Ruiz Disp. 1. Sect. 2. num. 4. — Ad secundum dico, quod cum sancti Patres Filium Dei principium appellant, intelligendi sunt comparative et respective, vel ad Spiritum sanctum, vel ad creaturas; ita quod cum Patre sit unicum principium Spiritus sancti ad intra; et cum Patre et Spiritu sancto sit unicum principium creaturarum ad extra. Simili modo solvitur Tertia instantia: Filius enim dicitur fons essendi, quia scilicet per foecunditatem amoris communicat esse divinum Spiritui sancto, et per foecunditatem potentiae tribuit esse creatum omnibus entibus ad extra.

Notandum 1. Quaestionem procedere de Processionibus, tum eiusdem rationis, tum diversae; num videlicet plures sint in Deo processiones numero et specie distinctae. Quamquam enim iuxta Doctorem in 1. dist. 17. n. 3. in divinis non sit proprie genus, nec species, nec differentia specifica; quia haec partem et compositionem, adeoque imperfectionem redolent; unde proprie inter divina non est assignanda distinctio specifica; nihilominus in Deo sunt aliqua, quae cum plusquam numero distinguantur et diversas habeant rationes formales, idcirco dici possunt quasi specie distincta; plus enim differunt, v. g. generatio et spiratio activa, quam differant duae generationes et duae spirationes activae, si totidem darentur. Resolvendum itaque, an divinae Processiones plures sint specie diversae, pluresque eiusdem rationis solo numero distinctae.

Notandum 2. Singulas Processiones distingui a Theologis in activas et passivas, unde invicem comparari possunt quadrifariam: Primo quidem Processiones activae conferri possunt inter se, puta generatio cum spiratione: Secundo, una Processio passiva cum alia, ut generari cum spirari: Tertio, activa conferri potest cum passiva sibi correspondente, ut generare cum generari: Quarto, denique activa comparari potest cum passiva sibi disparata, ut generare cum spirari. Certum est autem Processiones passivas inter se realiter distingui, hoc enim necessarium est ad instituendam realem Personarum divinarum distinctionem et constitutionem, ut patebit Disputatione sequenti. Certum pariter spirationem activam distingui a passiva sibi correspondente; inde namque colligitur distinctio realis inter personam producentem et productam; necnon a passiva disparata, ut patebit dum probabimus, quod etiamsi Spiritus sanctus a Filio non procederet, non minus ab eo distingueretur realiter; unde remanet in praesentiarum solvenda difficultas, qualiter Processiones activae invicem distinguantur.

Notandum 3. Distinctionem rerum concipi posse duobus modis, nempe, vel quoad nos, vel quoad se. Res dicuntur differre quoad nos, dum earum distinctionem coniicimus ex quibusdam rationibus tantum extrinsecis; cum aliunde nos lateat intrinseca ratio, ex qua repeti posset illarum discrepantia; dicuntur vero differre quoad se, dum ex propriis et formalibus rationibus intrinsecis differre cognoscuntur. Idque iterum duobus modis, videlicet adaequate, seu primo; et inadaequate, seu non primo. Priori modo invicem discrepant, quae se totis differunt, ut differentiae individuales. Posteriori modo illa differre dicuntur, quae in aliquo principio intrinseco conveniunt, et per aliud sibi intrinsecum discrepant, ut species et individua, quae in ratione generica, vel specifica invicem conveniunt; discrepant autem per differentiam specificam, aut individualem.

His praemissis, triplex est solvenda difficultas; prima quidem num revera duae sint et non plures duabus processiones formaliter et quasi specie distinctae. Secunda, an eiusdem rationis, seu numero plures processiones esse repugnet. Tertia, ex quibus principiis repetenda sit earum processionum diversitas et distinctio. Prima resolutio militabit adversus Raymundum Lullium, qui, si qua Eymerico fides habenda sit, non sibi constans, modo unicam, modo plures et innumeras prope divinas Processiones affirmavit: unicam quidem, nam pluries asseruit intra Deum tantum unum esse actum bonificandi, id est, communicandi bonitatem et essentiam divinam, quia, inquit, si essent plures actus, quilibet eorum esset finitus et limitatus, hoc autem enti undequaque infinito summe repugnat. Plures vero itidem divinas processiones admisit, nam lib. 1. Sentent. q. 2. sic loquitur: In divinis essentia non est otiosa, sed essentia et natura naturificat, bonitas bonificat, et infinitas infinitificat, et aeternitas aeternificat, etc. Quod autem praedictis verbis non intellexerit solummodo constitutionem formalem et denominationem attributorum, sed revera etiam voluerit esse varias operationes ad intra, uti sunt intelligere et amare, colligitur ex eodem: Sicut Deus, inquit, naturale habet intelligere et amare intrinsece, ita intrinsece habet naturale bonificare, aeternificare, possificare et virtuficare; ut loquitur lib. De Centum Dei Nominibus. Secunda vero difficultas solvenda erit adversus Theologos, qui invicem non consentiunt in assignandis principiis unde repetenda sit divinarum Processionum distinctio.

Conclusio prima. — Revera duae sunt et non plures duabus processiones formaliter et quasi specifice invicem distinctae.

Prima pars iam satis superque probata manet ex dictis hactenus, et patebit evidentius ex dicendis in Articulo sequenti, in quo probabitur ulterius intellectum et voluntatem divinam in Deo esse duo distincta principia divinarum Personarum procedentium; unde solum incumbit probanda

Secunda pars, quam sic probat Doctor in 1. dist. 2. q. 7. n. 18.: Tot sunt et non plures Processiones in divinis diversae rationis, quot sunt principia productiva distincta: sed haec duo tantum sunt, nempe memoria foecunda et voluntas foecunda, quarum una productiva est per modum naturae; alia vero per modum libertatis, seu voluntatis: ergo tantum sunt duae Processiones diversae rationis. Maior patet; cum enim Processiones sint a principiis productivis, consequens est, quod earum diversitas et multiplicitas ab his principiis sit repetenda. Probatur minor quoad primam partem, nempe quod illa duo principia productiva sint distincta: principium agendi naturaliter, et principium agendi libere, habent oppositum modum agendi: ergo non potest dari unum principium, cui hic diversus agendi modus unice conveniat; vel enim, inquit Doctor, illud principium productivum ageret ex se determinate, et sic per modum naturae, vel ageret non ex se determinate, sed libere, et ita per modum voluntarii. At hi modi agendi cum invicem directe opponantur, in unicum principium refundi non possunt: ergo, etc. Neque etiam reduci possunt ad aliquod tertium, quia oporteret quod tertium istud principium haberet etiam illos diversos modos agendi, nempe per modum naturae et per modum voluntarii: insuper etiam unum illorum ad alium reduci non potest: tum propter eamdem rationem, tum quia cum illa principia sint aeque perfecte productiva, non esset potior ratio, cur unum reduceretur ad aliud, quam illud ad alterum: tum denique, quia nihil reducitur ad aliud, nisi minus perfectum ad perfectius; in Deo autem non reperitur perfectionis inaequalitas; ergo si in Deo necessario sint duo principia productiva et non plura, etiam duae tantum sunt processiones.

Obicies 1. Doctor: diversus modus principiandi refundi potest in unicum principium: ergo quamvis principiare per modum voluntatis et per modum naturae sint oppositi modi principiandi, inde non licet inferre duo esse principia distincta; nec consequenter duas processiones, neque duos procedentes. Patet antecedens; nam principiare necessario et principiare contingenter sunt oppositi modi principiandi: sed illi competunt eidem principio, nempe voluntati divinae, respectu diversarum productionum; nam respectu productionis ad intra principiat necessario; respectu vero productionis ad extra principiat contingenter: ergo diversus modus principiandi refundi potest in unicum principium. — Respondet Doctor supra laudatus, n. 23. distinguendo antecedens; diversus modus principiandi refundi potest in unicum principium, quando duo illi modi nullam important imperfectionem, negat: quando aliquis eorum imperfectionem, vel minorem perfectionem connotat, concedit. Necesse est enim quod omne imperfectum ad perfectum reducatur; unde cum modus principiandi contingenter imperfectionem connotet, quia omnis contingentia mutabilitatem et defectibilitatem importat; hinc reduci debet ad principium necessarium. At modi principiandi per modum naturae, et per modum voluntatis nullam admixtam habent imperfectionem, adeoque neuter eorum debet ad alium reduci. — Vel distinguo consequens. Ex diverso modo operandi quomodocumque non licet colligere principiorum diversitatem, concedo; ex diverso modo operandi, qualem habet memoria foecunda, et voluntas divina, nego consequentiam. Evidens enim est, quod intellectus divinus non habeat eumdem modum operandi, quem habet voluntas; ille namque agit naturaliter, haec vero voluntarie; evidens pariter est, quod nulla alia in Deo sit potentia, cui hic uterque oppositus modus operandi convenire possit: ergo ex illis diversis modis operandi recte colligitur diversitas principiorum productivorum in Deo; et consequenter etiam rite infertur divinarum processionum diversitas et distinctio.

Obicies 2. Natura divina, in quantum natura, non minus est principium productivum, quam intellectus et voluntas; ergo si ex diversitate principiorum iuste colligatur processionum diversitas, tres necessario sunt admittendae; quippe cum tria sint in divinis principia productiva, nempe natura, intellectus et voluntas. — Respondet Doctor ibidem, distinguendo antecedens: natura divina est principium productivum seorsim ab intellectu et voluntate considerata, negat; coniunctim cum utraque divina facultate, concedit; memoria enim foecunda, quae est principium adaequatum et totale productionis Filii, v. g., includit intellectum et essentiam divinam, quorum quodlibet partialiter concurrit ad illam productionem. Idem dicendum de voluntate respectu productionis Spiritus sancti. Unde natura divina cum intellectu et voluntate constituit duo principia integra et adaequata divinarum productionum, cuius rationem profert Doctor, quod notitiae intellectivae et amoris principium adaequatum non sit obiectum solum, sed obiectum cum potentia intelligendi et volendi: unde cum natura divina concurrat ad generationem Filii, et processionem Spiritus sancti tamquam obiectum ad dictionem Verbi mentalis, et expressionem amoris subsistentis; hinc est, quod essentia, seu natura divina constituat duo solum productionis principia adaequata, non vero sit aliquod principium adaequatum ab eis distinctum.

Obicies 3. Doctor: potentiae distinguuntur per actus: ergo cum ex duplici potentia essentiali in Deo, sint duo actus essentiales, nempe intelligere et velle essentiale, non possunt illis assignari alii duo actus notionales, nempe generatio et spiratio; et consequenter ex duabus illis potentiis divinis non recte infertur dualitas divinarum processio-num. Patet sequela, quoniam ab eodem distinctivo nequeunt distinctiones diversarum rationum repeti: distinctio autem actuum notionalium et distinctio actuum essentialium sunt distinctiones diversarum rationum: ergo illa utrorumque diversitas a duobus illis eisdem principiis repeti nequit. — Negat sequelam. Doctor ibidem n. 22.; necnon et consequentiam probationis eius; quamvis enim una potentia non possit habere plures actus adaequatos distinctae rationis, eodem modo se habendo circa illos actus, ita quod quemlibet habeat productum, aut quemlibet improductum; tamen habere potest plures actus diversae rationis, se habendo diversimode circa illos; ita quod se habeat ad unum per modum principii operativi, seu emanativi; ad alterum vero se habeat per modum principii productivi: sic autem se habet memoria foecunda, v. g. ad notitiam essentialem improductam et ad notitiam genitam, quia ad primam se habet per modum principii operativi, non vero productivi, ad secundam autem se habet per modum principii productivi, non operativi.

Obicies 1. Non solum potentia est principium processionis divinae, sed etiam obiectum, nempe essentia divina: atqui licet in divinis dentur plures potentiae, non tamen dantur plura obiecta; est enim unicum intellectus et voluntatis obiectum, nempe essentia divina: ergo licet sint duae potentiae, non tamen inde sequitur quod sint duae diversae processiones et productiones. — Distinguo minorem. In divinis non sunt distincta obiecta, quasi materialia, concedo: formalia, nego. Eadem enim essentia divina, cum sit intelligibilis et amabilis, habet diversam formalitatem; adeoque distinctam rationem obiecti formalis, qua diversimode attingitur ab intellectu in ratione intelligibilis et a voluntate in ratione amabilis.

Obicies 5. In divinis est unica tantum actio: ergo et unica processio. Patet consequentia: processio enim, vel est activa, et sic est synonyma actioni; vel passiva, et sic est correlativa actionis, adeoque iuxta eius multiplicationem tantum multiplicari potest. Probatur antecedens; activa enim spiratio et activa generatio in Patre divino identificatur realiter, ut infra probabimus: ergo sunt unica actio realiter. — Nego antecedens. Et ad eius probationem dico, equidem spirationem et generationem esse quidem unam rem, non vero unam actionem: si enim non obstante identificatione reali relationum cum essentia divina, non minus sunt plures relationes diversae et distinctae, quidni pariter non obstante identificatione reali spirationis et generationis poterunt esse diversae actiones? Adde, quod si identificatio realis officeret multitudini productionum, seu processionum, Filius et Spiritus sanctus non essent plures, aut distincti, quia nimirum intellectus et voluntas, a quibus procedunt, non distinguuntur realiter.

Instabis. In divinis nihil est distinctum ab alio, nisi secundum originem et relationem, seu quatenus unum procedit ab alio: sed una processio, vel productio, non procedit ab altera: ergo nec ab ea distinguitur. — Distinguo hanc maiorem. Si aliunde non habeat principia, quibus distinguatur, quam per rationem originis ab alio, a quo distinguitur, concedo: si habeat, nego. Probabimus enim infra, quod etiamsi Spiritus sanctus a Filio non procederet, non minus ab eo distingueretur realiter; quia spiratio passiva, per quam constituitur, est distinctum principium constitutivum et distinctivum a filiatione, seu generatione passiva, qua Filius constituitur; ergo a pari licet una processio ab alia non oriatur, non minus ab ea distinguitur, ex eo quod sint diversi modi operandi, nempe procedere naturaliter et voluntarie, procedantque a distinctis et diversis principiis, nimirum intellectu et voluntate, quae sufficiunt ad distinguendas illas processiones.

Obicies 6. Pater divinus producendo Filium, vel totam et totaliter vim et foecunditatem suam impendit, vel non; si primum, non potest aliam personam producere, nam ultra totum nihil est; si non, sequitur terminum per ipsam productum non esse infinitum: ideo enim creaturae non sunt infinitae, quia licet Deus in earum productione totam vim suam impendat, virtus enim illius non habet partes, quarum unam occupare possit, aliam vero reservare, sed omnino indivisibiliter, ideoque illam totam impendit, quando occupat: creaturae, inquam, non sunt infinitae, quia Deus non totaliter occupat vim suam in illis. — Respondeo. Deum, dum Filium generat, occupare totam vim suam et totaliter, quantum scilicet illam occupare potest per unam potentiam, nimirum per intellectum: ita namque intellectus divini foecunditatem impendit Pater in productione Filii, ut non possit alterum Filium producere, sicut patebit in Conclusione sequenti: hoc autem non impedit, quominus simul exire possit in actum, etiam totaliter per voluntatem, quia est quasi alterius speciei terminus productiva et per productionem quasi specie distinctam a productione, qua fit per intellectum. Unde in forma: Pater divinus totam et totaliter vim suam impendit in productione Filii, ita quod illa productio adaequet et velut exhauriat omnimodam foecunditatem divini intellectus, concedo; sermo namque est solum de generatione Verbi, sive termini intellectivi: ita quod adaequet et exhauriat omnimodam foecunditatem Divinitatis, sic ut non possit per aliam potentiam, nempe voluntatem, exire in actum productivum alterius personae divinae, nego.

Instabis. Virtus divina impensa in productione Filii est omnimode infinita: ergo non solum totaliter adaequat foecunditatem intellectus divini, sed etiam ipsius Deitatis. Patet antecedens: si enim non esset omnimode infinita, esset in aliquibus limitata; et sic non produceret terminum omnimode aequalem principio producenti. Consequentia pariter est evidens; illud enim, quod est omnimode infinitum, complectitur id omne, quod est eiusdem generis, adeoque virtus infinite productiva continere debet omnem omnino excogitabilem vim productivam. — Distinguo antecedens. Est omnimode infinita in ratione virtutis divinae intellectivae et productivae notitiae genitae, concedo: in ratione virtutis divinae simpliciter, nego. Licet enim ad quamlibet processionem requiratur infinita perfectio, seu virtus productiva, quae in processione qualibet adaequatum habet actum in ratione formalitatis actus, non tamen habet adaequationem extensivam et secundum rationem omnium actuum, quos ad intra habere potest: sicut enim ad producendam quamlibet creaturam ex nihilo requiritur infinita virtus Dei, ut volunt aliqui, et nihilominus non quaelibet creatio est adaequatus actus illius potestatis; ita a simili licet ad productionem Filii requiratur infinita perfectio et foecunditas naturae divinae, illa tamen non exhauritur per illam solam processionem, quia non est adaequata omnimode virtuti communicativae divinae essentiae, quae non solum per intellectum via generationis et notitiae, in ratione cognoscibilis; sed etiam per voluntatem, via spirationis et ut amabilis communicari potest; unde unaquaeque earum productionum est adaequata suo principio, et idcirco non potest numero multiplicari, ut aperiet

Conclusio secunda. — De fide est plures, numero solum distinctas, et eiusdem rationis processiones non esse de facto, nec esse posse.

Probatur illis omnibus momentis, quibus iam ostendimus, esse tantum tres divinas personas, non vero plures. Patet insuper illis omnibus Scripturae textibus, maxime Io. 1. et 3. quibus Filius Dei unigenitus dicitur, ex quo constat Deum unicum tantum Filium habere; adeoque in divinis non sunt duae generationes et multo minus plures. Idem firmatur ex omnibus Symbolis, quibus credimus in Iesum Christum Filium Dei unigenitum et unicum; unde in Symbolo Sancti Athanasii expresse profitemur, quod sit unus Filius, non tres Filii, unus Spiritus sanctus, non tres Spiritus sancti.

Probat hanc veritatem Doctor q. 2. Quodlib. art. 2. hac ratione theologica: si in divinis possunt esse plures productiones eiusdem rationis, ergo esse poterunt infinitae, et consequenter necessario erunt infinitae; in ente enim summe necessario idem est esse, ac posse: sed consequens est falsum: ergo et antecedens. Minor patet, nullus enim hactenus ita inepte desipuit, ut assereret divinas Personas esse numero infinitas: hancque veritatem S. Bonaventura in 1. dist. 2. art. 1. qu. 2. probat quadruplici argumento; nimirum ex distinctione, ordine, connexione et completione. Primo, quidem ex distinctione: ubi est, inquit, distinctio, non est confusio: sed ubi est infinitas, ibi est confusio: ergo cum inter Personas divinas sit distinctio, non erit confusio, nec proinde infinitas. Secundo, ubi est ordo, ibi est terminatio et mediatio: sed ubi est terminatio non est infinitas, quia infinitas terminum nescit: ergo si in divinis est ordo, non est infinitas. Tertio, ubi est connexio, necesse est, quod omnes personae procedant ab una; nam si una ab alia, et ita consequenter, tunc est infinita distantia inter primam et ultimam: at hoc est inconveniens: ergo omnes ab una procedunt. Denique, ubi est summa completio, non est infinitas, completio enim fit in beatitudine: sed si essent personae infinitae, impossibile esset aliquem beatificari a Deo: cognitio enim cuiuslibet personae confert ad beatitudinem: ergo anima beata debet omnes Personas divinas cognoscere; sed non posset cognoscere infinitas, cum virtus eius finita sit: ergo absurdus esset Personarum divinarum infinitus numerus. Maiorem probat Doctor: Primo quidem auctoritate S. Aug. qui ita argumentatur Contra Maximinum, lib. 3. c. 12. Immoderata, inquit, esset divina generatio, si genitus Filius nepotem gigneret Patri, quia et ipse nepos, nisi avo suo pronepotem gigneret, secundum vestram mirabilem sapientiam impotens diceretur. Subdit deinde: Nec impleretur generationis series, si semper alter ex altero gigneretur, nec etiam ullus perficeret eam, si unus sufficeret omnipotens. Quasi diceret, quod si una persona producta non sufficiat ad complendam totam productionem unius actionis, pariter nec alia sufficiet, nec iterum alia, sicque necessario admittendae erunt processiones et personae eiusdem rationis numero infinitae.

Probat 2. Doctor hac ratione: omne multiplicabile in plura eiusdem rationis, non determinatur ex se ad certam pluralitatem, sed si ita determinatur, necessum est, ut determinetur ab alio: at divina processio, si est multiplicabilis in plures processiones eiusdem rationis, v. g. in plures generationes, non potest ab alio determinari ad certam pluralitatem: ergo si est multiplicabilis in plures processiones eiusdem rationis, nullo modo determinatur ad certam pluralitatem, sed necessum est, ut illa divinarum processionum series fiat infinita. Maior patet exemplo entis creati, quod cum sit multiplicabile in plura entia creata eiusdem rationis, inde fit quod non determinetur ex se ad certam pluralitatem, et nisi ab agente extrinseco, aut circumstantiis ad certum numerum determinaretur, eius productiones possent esse infinitae syncategorematice. Minor probatur: si divina processio ad certam pluralitatem determinaretur ab alio, maxime vel ab aliquo posteriori, vel ab aliquo priori: sed a nullo fieri potest. Non quidem ab aliquo posteriori ipsa, nullum enim ens habet suam entitatem ab aliquo ente posteriori se; ergo nec habere potest suam unitatem: neque etiam ab aliquo priori: hoc enim, vel esset principium formale divinae processionis, nempe memoria et voluntas foecunda, vel esset principium producens, nempe persona divina: sed a nullo horum divina processio determinaretur ad certam pluralitatem, si esset multiplicabilis in plures processiones eiusdem rationis: nam productionis principium formale seu unum, et producens seu quod, si possit habere plures productiones eiusdem rationis non potest seipsum determinare ad certum numerum productionum; unde si ita determinaretur, necessario determinari deberet ab alio: hoc autem dici nequit: tum quia nihil est in Deo praeter memoriam et voluntatem foecundam, a quo intelligi possit haec determinatio fieri: tum quia quidquid illud sit, de eo redit eadem quaestio, an sit prius, vel posterius; non posset autem esse posterius, quia, ut dixi, nihil accipit unitatem, nec pluralitatem a posteriori se; nec etiam posset esse prius, quia illud erit etiam necessarium, et sic non poterit alterum determinare ad certum numerum, nisi illud rursus ab alio determinetur, et sic fiet progressus in infinitum in illis processionum divinarum determinationibus, quod cum implicet, etiam implicat plures esse eiusdem rationis et solo numero distinctas divinas processiones.

Probat 3. etiam hac ratione: potentia, quae habet actum adaequatum, interim dum illum habet, non potest alium habere: sed potentia generativa divina habet actum sibi adaequatum in generatione Filii, seu Verbi de facto: ergo non potest alium simul habere; alioquin actus ille esset et non esset ei adaequatus. Probatur minor: Filius enim est terminus infinitus, sicut et intellectus; ergo revera est ipsius terminus adaequatus.

Dices. Illa adaequatio vel intelligitur de actu adaequato extensive, vel de adaequatione intensive. Si primum, petitur principium; hoc enim idem est, ac habere actum ultra quem alius haberi non possit, cuius veritas et probatio non patet. Si secundum, illud videtur aperte falsum: nam anima Christi, v. g. habet creatam Verbi visionem sibi adaequatam intensive, et tamen praeter illam habet adhuc alias visiones: similiter divinus intellectus habet visionem divinae essentiae sibi adaequatam intensive, nihilominus etiam ultra habet visionem rerum aliarum a se. Unde Doctor in Reportatis lib. 1. dist. 2. qu. 7. adducta eadem ratione subdit, nec haec ratio valet; quod probat argumento nunc facto: ergo etc. — Respondeo. Praefatam rationem intelligendam esse de adaequatione intensiva: explicat enim Doctor hanc adaequationem per infinitatem perfectionalem principii productivi et termini producti; repugnat autem terminum infinitum multiplicari secundum eamdem rationem, quia infinitum de se hoc est ens, ideoque revera repugnat plures filios esse infinite perfectos. Sic autem sumpta adaequatione, Respondeo, exempla in obiectione posita non urgere, nam nec intellectus Dei, nec intellectus animae Christi habent plures visiones sibi adaequatas intensive, sed divinus quidem intellectus una visione sibi adaequata divinam essentiam et in ea omne visibile intuetur: intellectus autem animae Christi licet habeat plures visiones, tamen non habet plures visiones adaequatas suae totali virtuti intelligendi; habet namque unam visionem Verbi et quarumdam rerum in Verbo sibi adaequatam, quatenus est instructus lumine gloriae: habet quoque aliarum rerum extra Verbum, seu in proprio earum genere visiones proportionatas et forte adaequatas, prout est instructus et informatus aliis comprincipiis intelligendi, ita ut, inquit Smisingus noster Disput. 3. num. 109. nec creata visio Verbi, rerumque in Verbo, nec visiones extra Verbum seorsim spectatae sint in Christo adaequatae uni totali virtuti intelligendi, quae in ipso est. Instantiae, quae contra hanc solutionem formari possent, iam solutae sunt qu. 3. praecedentis Articuli.

Dices 2. Praefata ratio supponit, quod potentia divina generativa sit in perpetuo usu et actu generationis: sed hoc videtur falsum, quid enim vetat Deum, genito Filio suo, a generatione ipsius cessasse, ut sic alium iterum produceret? Si quid enim obesset, maxime quia Dei actiones mensurari debent aeternitate, nec in praeteritum transire: at haec ratio videtur infirma; etenim, ut legimus Genesi 2. Cessavit ab omni opere, quod patravit: insuper Deus iam non producit dies praeteritos, aut ea quae cum illis diebus transierunt: denique illa ipsa divina generatio dicitur transisse in praeteritum, legimus enim Psal. 2. et 109. Ex utero ante Luciferum genui te: ergo etc. — Nego minorem. Deus enim est in perpetuo actu generationis Filii sui, idque necessario et indeficienter: Pater enim divinus est in perpetua, sive inceptione, sive conservatione sui esse: atqui illius esse est actualis generatio, seu ratio Paternitatis, per quam constituitur, ut infra patebit: ergo semper Filium necessario generat. Idem a paritate dicendum est de Spiritu sancto; si enim Deus semper sit in actuali generatione, nec ipsa transeat in praeteritum, eadem ratione debet esse in perpetua spiratione. Ad confirmationes dico, Deum esse in perpetua creatione, seu conservatione creaturarum quandiu illae sunt; unde cum Filius divinus semper sit, oportet etiam sit necessario continua eiusdem generatio. Ad Scripturam autem, respondeo praeteritum quidem vere dici de illa generatione; at non praeteritum nostro modo concipiendi, hoc est, quod sit pure praeteritum; sed ita praeteritum, ut involvat omnia tempora, sicut dicitur Apocalypsis 1. Qui est, qui erat, et qui venturus est: imo idipsum colligitur ex eisdem verbis Psalmi secundi: Ego hodie genui te; nam sicut genui dicit praeteritum, ita hodie praesens denotat.

Conclusio tertia. — Processiones divinae seipsis formaliter distinguuntur. Haec est Doctoris in 1. dist. 13. num. 18. Nam, ut inquit ibidem, generatio formaliter seipsa est generatio, et spiratio seipsa formaliter spiratio; et ex rationibus formalibus earum impossibile est generationem esse spirationem, circumscripto per impossibile quocumque alio, ita quod non oportet quaerere, quibus distinguuntur, quia tota ratio formalis unius est non eadem toti rationi formali alterius.

Probat autem primo auctoritate S. August. lib. 15. De Trinitate, cap. 27. ubi, cum declarasset difficultatem summam explorandi differentiam inter generationem Verbi et spirationem Spiritus S., quam utique dicit solum per visionem beatificam detegendam, ait: Attolle oculos in ipsam lucem, et eos in eam fige si potes, sic enim videbis quid distet nativitas Verbi divini a processione Dei, propter quam Filius unigenitus non de

Patre genitum, alioqui Frater eius esset, sed procedere dicit Spiritum sanctum: et paulo infra affirmat voluntatem de cognitione procedere, non tamen esse cognitionis imaginem, dicens: Quum quidem voluntatem de cognitione procedere, nemo enim vult, quod omnino quid, vel qualis sit nescit: non tamen esse cognitionis imaginem, et ideo quamdam in hac re intelligitur nativitatis et processionis insinuari distantiam, quoniam non hoc est cogitatione conspicere, quod appetere. Quibus aperte fatetur S. August. processiones illas divinas ex intrinsecis suis principiis ab invicem distingui: siquidem ex processionum distinctione concludit Personarum procedentium distinctionem. Confirmat Doctor ex eodem lib. 5. De Trinitate cap. 9. et 11. ubi S. Augustinus inquirens, cur Spiritus sanctus non sit Filius, cum tamen a Patre exeat, solvit dicens: Exit enim non quomodo natus, sed quomodo datus: quibus compertum fit S. Augustinum insinuare Personarum divinarum distinctionem esse repetendam ex distinctis earum emanationibus; ideoque inferendum est eum docere divinarum Personarum emanationes seipsis esse distinctas; etenim si earum distinctio alio ex capite esset repetenda, etiam ex eodem capite personarum distinctionem repetendam esse S. Augustinus affirmaret.

Probat 2. Illa per se primo differunt; quae se totis formaliter et adaequate discrepant: sed tales sunt divinae processiones: ergo seipsis differunt et distinguuntur formaliter. Maior patet: siquidem aliunde differentiarum individualium discrepantia (quas omnes Philosophi seipsis ultro differri fatentur) repeti non potest. Probatur itaque minor: illa seipsis formaliter differunt, quae discrepant per formam sibi intrinsecam, quaeque sunt rationes formales distinctionis aliorum: sed tales sunt generatio et spiratio; ab eis namque divinarum personarum productarum differentia repetitur, illae vero propria sua ratione formali distinguuntur invicem: ergo etc.

Dices 1. Processiones huiusmodi conveniunt in pluribus praedicatis, puta in ente, in Divinitate, spiritualitate et ratione procedendi unius divinae Personae ab alia: ergo non se totis, nec seipsis formaliter differunt. — Respondent aliqui Scotistae. Hanc convenientiam genericam et veluti transcendentalem non obesse quominus illae divinae processiones formaliter et adaequate seipsis primo differant: si enim per intellectus precisionem considerentur sub propria ratione formali generationis et spirationis, et quatenus abstrahunt a praefatis praedicatis veluti transcendentalibus, et evidenter apparebit, quod sint primo diversae; quia nullum praedicatum spectans ad generationem, ut generatio est, clauditur in definitione spirationis, ut spiratio est; non sic dicendum de iis, qui specifice conveniunt: homo enim, ut homo est, v. g. involvit in se praedicatum, quod est commune bruto, ut brutum est, commune, quae per proprias differentias sit contrahibilis ad utramque. — Haec quidem solutiones optimae sunt, nihilominus tertiam subiicio, nempe quod generatio et spiratio oppositum significent modum procedendi: generatio enim significat modum procedendi naturaliter, spiratio vero modum procedendi libere: sed procedere naturaliter et procedere libere sunt modi procedendi seipsis diversi: ergo etiam tales sunt illae divinae processiones.

Ex his collige 1. Praedictas processiones a nobis quidem colligi esse distinctas ex diversitate principiorum, id est intellectu et voluntate, a quibus oriuntur, non vero ab ipsis suam habere distinctionem formalem; ab eo enim habent distinctionem, a quo habent esse formaliter: at non habent esse formaliter a principiis, sed tantum principiative: ergo nec ab eis suam habent rationem formalem, sed tantum originationem.

Ex his collige 2. Illam diversitatem non esse repetendam ex eo, quod una persona sit ab unica, alia vero a duabus, quia, ut inquit Doctor in 1. dist. 13. q. unica, unitas et pluralitas suppositorum non causat diversitatem rationis in formis, vel quasi formis, quae sunt in ipsis, vel ab ipsis, v. g. quia Albedo de ratione sua et ex se est immutativa visus, non variat hanc rationem, ex eo quod sit vel in pariete, vel in charta, vel in aliis subiectis: ergo a simili generatio et spiratio invicem non differunt, ex eo quod sint in diversis suppositis, quorum unum emanat ab unico, nempe Filius a Patre; aliud vero a duobus, nempe a Patre et Filio; maxime vero, cum Spiritus sanctus ex ratione sua formali non desideret pluralitatem suppositorum ad sui productionem et spirationem, ut patebit infra.

Ex his collige 3. Hanc diversitatem processionum non etiam esse ex eo repetendam, quod una origine debeat esse prior altera, nempe generatio prior spiratione, neque ex eo, quod una originetur ab altera, nempe spiratio passiva a generatione passiva, seu filiatione: dum enim aliquid est prius altero, merito quaeritur ratio talis prioritatis et originis; unde praecise non distinguuntur aliqua primo ratione talis prioritatis, aut posterioritatis, quae inter ea est invenienda: ergo neque emanationes illae divinae per hanc rationem prioris et posterioris etiam primo distinguuntur. Insuper etsi Spiritus sanctus non procederet a Filio, non minus propterea ab eo distingueretur realiter, ut infra docebimus: ergo tametsi non originaretur a generatione passiva, non minus ab ea distingueretur realiter, adeoque illorum diversitas non est repetenda ratione originationis unius ab alia. Consequens est ergo, quod illa ipsa divinarum processionum diversitas repetatur ex ratione formali earum.

Conveniunt pene omnes Theologi, si Durandum et paucos alios eius asseclas excipias, divinas processiones esse intellectus divini et divinae voluntatis operationes: quae autem et quales sint operationes, non invicem consentiunt. Nonnulli siquidem affirmant eas esse quasdam resultantias, seu emanationes intellectus et voluntatis divinae; ita ut Personae divinae productae procedant ex alia, eo fere modo quo proprietates ab essentiis, non per veram actionem, sed per simplicem emanationem effluunt. Ita sentire videtur Suarez lib. 1. De Trinitate c. 8. Unde lib. 6. c. 1. docet, solam relationem personae producentis esse totam processionem activam, seu actionem productivam. Aliqui Thomistae docent duplicem esse distinguendam intellectionem, unam essentialem communem tribus divinis Personis; aliam notionalem Patri propriam et Verbi productivam. Alii vero hanc distinctionem, ut doctrinae Angelici Doctoris contrariam, respuunt, affirmantque in Deo esse unicam intellectionem essentialem, quae est Verbi divini productiva, quatenus modificata est relatione Paternitatis et habet rationem dictionis et verae actionis productivae. Caeteri vero, cum Doctore Subtili in 1. dist. 2. q. 7. n. 13. et dist. 29. q. unica et Quodlibeto 14. contendunt, nedum divinas processiones esse veras actiones, sed etiam ex aequo et totaliter distinctas ab actibus essentialibus intelligendi et volendi; ita quod dictio non includat formaliter intellectionem, nec activa spiratio volitionem essentialem: quo fit, ut licet intelligere et velle sint operationes communes omnibus personis, non tamen dicere et spirare. Quae sententia uti verior et constantior, ut propugnetur evidentius et efficacius,

Notandum 1. cum Doctore locis laudatis, maxime in 1. dist. 2. q. 7. n. 22., duos distingui posse actus divini intellectus, scilicet intelligere et dicere, et totidem divinae voluntatis, scilicet velle et spirare, quorum primus est operativus et alter productivus; qui duo actus formaliter distinguuntur invicem: implicat enim unum et eumdem actum esse natura sua productivum et non productivum termini realiter a principio producente distincti. Insuper actus productivus necessario supponit operativum; operans enim et producens per idem principium, inquit Doctor, prius est operans, quam producens: adde quod fateantur omnes Theologi perfectiones essentiales nullum involventes respectum ad creaturas esse priores quocumque notionali: unde cum intellectio divina sit quid essentiale, dictio vero quid notionale, haec illam praesupponit; non quidem tamquam principium quo, sed solum tamquam conditionem, sine qua non; non ex indigentia, sed ex conditione principii, quod prius determinatur ad operationem, quam ad productionem, ut ibidem observat Doctor: hinc fit, quod Pater divinus prius concipiatur intelligens et cognoscens seipsum et suam essentiam, quam producens et dicens Verbum.

Notandum 2. Intellectionem nostram non esse actionem formaliter et proprie: tum quia omnis actio proprie dicta habet semper aliquem terminum productum; intellectio vero non est termini productiva, sed est ipsemet ultimus actus, ultimaque perfectio potentiae intellectivae: tum quia intelligere non est agere, sed quoddam pati, inquit Philosophus 3. De Anima, t. Unde formalis intellectio est receptio illius qualitatis, nempe verbi mentis, quod producitur per dictionem et recipitur in ipsomet intellectu. Hinc inchoative et effective intellectio consistit in ea intellectus operatione, qua producitur illa qualitas, seu Verbum mentis; consummative autem et formaliter in eiusdem qualitatis receptione. Cum enim illa qualitas seu Verbum, sit rei intellectae expressa similitudo, procul dubio intellectum informando et ei adhaerendo, illum obiecto cognito assimilabit, ac proinde complete intelligentem efficiet. Quod si interdum intellectio vocetur actio, id non est interpretandum de actione proprie dicta, sed quia se habet ad modum actionis, cum semper sit in fieri, et respiciat terminum, non quem producat, sed circa quem negotietur, nempe circa obiectum, cuius est viva et perfecta expressio.

Notandum 3. Ex Doctore in 1. dist. 27. q. 3. n. 12. quod Verbum mentis est actus intelligentiae productus a memoria foecunda, non habens esse sine actuali intellectione, repraesentans Verbum divinum.

Cuius definitionis omnes particulas colligit Doctor ex sancto Augustino. Dicitur itaque primo actus intelligentiae, quia est forma actuans intellectum, eumque efficiens formaliter et actu intelligentem, sicut calor constituit aquam formaliter calidam: colligitur autem haec particula ex S. August. lib. 9. De Trinitate, cap. 12. et 13. ubi expresse probat solum intellectum, non autem voluntatem, producere Verbum sui perfectivum et informativum. Additur productus a memoria foecunda; idest ab intellectu informato et quasi gravido specie intelligibili, nam, ut loquitur S. August. lib. 15. De Trinitate, cap. 10. Formata cogitatio ab ea re, quam scimus, Verbum est: et c. 11. Verbum nostrum de nostra scientia nascitur, et cap. 26. ait: Verbum esse expressum de scientia memorabili, idest ab intellectu habente scientiam habitualem, quasi semen obiecti. Subditur: non habens esse sine actuali intellectione; cum enim Verbum intellectum informet, et illum actualiter intelligentem denominet, quamdiu subsistit, tamdiu permanet actualis intellectio: unde S. Aug. lib. 9. cap. 8. ait: Conceptam rerum veram notitiam, tamquam Verbum apud nos habemus, et dicendo intus gignitur, nec a nobis nascendo discedit. Subiicitur denique: repraesentans Verbum divinum: S. enim August. lib. 9. Divini Verbi originem et naturam ex quadam similitudine cum Verbo nostro investigat; unde cap. ultimo ait: Est quaedam imago Trinitatis ipsa mens et notitia eius, quae est proles eius, ac de seipsa Verbum eius et amor tertius. — His praelibatis tria sunt resolvenda: Primum, quod processiones divinae sint verae actiones, non vero tantum emanationes et quasi resultantiae unius personae ab alia: Secundo, quod non sint actus essentiales intelligendi et volendi: Tertio, quod sint dictio et spiratio ex aequo ab intellectione et amore distinctae.

Conclusio prima. — Processiones divinae sunt vere et propriae actiones vitales, et non purae ac simplices emanationes.

Haec videtur esse genuina sancti Thomae et Subtilis Doctoris sententia: ille namque 1. p. q. 10. art. 2. ait: Origo active significata significatur ut progrediens a persona subsistente: unde praesupponit eam; origo autem passive significata, ut nativitas, significatur ut via ad personam subsistentem et nondum ut eam constituens: et q. 41. art. 2. ad secundum: Remoto, inquit, motu, actio nihil importat quam ordinem originis, secundum quod a causa aliqua, vel principio procedit in id quod est a principio. Quibus diserte pronuntiat originem, seu processionem divinam esse modum aliquem veluti medium inter personam producentem et productam, adeoque non esse simplicem resultantiam immediatam unius personae ab alia. — Ipsi concinit Doctor in 1. d. 28. q. 3. n. 3. dicens: Origo, ut origo, non est propria forma, nec personae in qua est, nec personae ad quam est, sed est quasi via; et tunc neque primo personae est forma, sed quasi praesupponit eam. Quasi diceret, originem formaliter consideratam viam esse inter personam producentem et personam productam; adeoque non esse formam propriam constitutivam illius ex ipsis, sed praesupponere personam producentem iam propria sua forma constitutam, et esse rationem, qua persona producta recipit suum esse: at hoc est veram habere rationem actionis: ergo revera illi censent divinas processiones esse veras, ac proprie dictas actiones; non vero simplices emanationes et resultantias metaphysicas. Haec ipsa veritas firmari potest illis omnibus sanctorum Patrum sententiis, quas infra referemus, ut probemus Verbum divinum a Patre procedere per veram et proprie dictam generationem, sicut et Spiritum sanctum a Patre et Filio per activam spirationem; generatio enim et spiratio sunt verae actiones: ergo tales dicendae sunt divinae processiones.

Probatur etiam haec ipsa veritas ratione theologica: Primo quidem: aliter essentia divina determinatur ad Filium et Spiritum sanctum, quam ad Patrem: sed ad Patrem determinatur per simplicem resultantiam: ergo ad Filium et Spiritum sanctum determinari non debet per simplicem resultantiam, sed per realem et proprie dictam actionem. Maior patet: siquidem essentia divina non determinatur ad Filium et Spiritum sanctum, nisi quatenus dicuntur produci: Pater autem a nullo producitur: ergo aliter ad eum, quam ad alias personas essentia divina determinatur. Minor etiam est evidens: siquidem ratio formalis constitutiva primi suppositi non ab aliquo producitur, sed ab ipsomet divinae naturae sinu, quasi proprietas ab essentia effluit. — Deinde simplex resultantia est ab ipsa natura substantiali immediate; proprietates enim metaphysicae ab ipsomet essentiae sinu immediate effluunt: ergo si processio Filii et Spiritus sancti sit simplex resultantia, erit immediate a natura divina; quod tamen Suarez ipse cum aliis Theologis negat et impugnat contra Durandum, ut patebit Articulo sequenti. — Denique persona subsistens debet produci per veram actionem: sed divinae processiones sunt productivae personarum subsistentium, ut fide compertum est: ergo illae sunt verae actiones.

Obicies 1. In rebus creatis relationes non fiunt per veram et propriam actionem, sed resultant ex positis fundamento, et termino; unde Aristoteles in Praedicamentis, cap. De Relatione affirmat, ad relationem non dari per se motum: ergo similiter relationes personarum divinarum constitutivae non producuntur per veram actionem, sed per simplicem resultantiam et emanationem. Consequentia videtur aperta, a creatis enim ad divina cum proportione procedere et ratiocinari licet.

Nego consequentiam. et ratio disparitatis est, quod cum relationes creatae sint accidentia exigua et diminutae entitatis, inquit Doctor, non possunt esse termini verae actionis productivae; unde aliter fieri nequeunt, quam per puram emanationem et simplicem resultantiam: secus autem est de relationibus divinis, quae, cum sint substantiales et personarum divinarum constitutivae, etiam habent perfectionem substantiarum et rerum per se subsistentium, quae proprie dicuntur fieri, et ideo possunt esse proprii termini verae actionis productivae.

Obicies 2. Actio proprie dicta plures involvit imperfectiones, nempe, quod sit motus, egressus ab agente, et receptio in passo, et quod illius terminus sit realiter effectus et actus, sicut principium est realiter agens et efficiens: sed omnes hae imperfectiones Deum dedecent: ergo actio proprie dicta ab eo est removenda.

Nego ma- iorem: et enim actio secundum conceptum communem actionis solum est ultima actualitas agentis ab eo egrediens, egressu quidem virtuali, in quo nulla imperfectio importatur, quia nec contingentiam, nec dependentiam significat. Nec pariter exinde sequitur, quod terminus productus sit effectus, aut actus, sed tantum, quod sit vera et realiter productus: sicut nec sequitur ex eo, quod Pater sit principium Verbi, quod Verbum dicatur principiatum, quia principiatum denotat inferioritatem, quae Verbo repugnat.

Obicies 3. Aristoteles 9. Metaph. cap. 7. in hoc distinguit operationem immanentem a transeunte, quod per hanc aliquid producatur, per illam vero nihil: sentit ergo per actionem immanentem intellectus nihil revera produci posse; adeoque illam non esse vere productivam: sed Personae divinae procedunt per operationes immanentes: ergo illae vere non sunt actiones productivae.

Respondet Doctor in 1. dist. 3. q. 7. circa finem, Philosophum esse intelligendum de actionibus operativis, quae scilicet occupantur circa obiectum, non quod producant, sed quod percipiant; quales sunt intellectio, volitio, sensatio et appetitio, quae ideo proprius dicerentur actus, quam actiones immanentes. Non vero loquitur de actionibus productivis immanenter, quales sunt dictio et spiratio activa, quae Aristoteli non fuerunt compertae: si enim revera per actiones immanentes absolute nihil fieret, sequeretur, nec intellectum creatum, nec divinum esse vere productivum Verbi, quod rationi absurdum, sed et fidei videtur adversari.

Conclusio secunda. — Actus essentiales intelligendi et volendi in Deo, seu intellectio et volitio divina non sunt actiones, quibus divinae personae procedunt.

Haec videtur esse aperta sanctorum Patrum sequenti Conclusione laudandorum sententia, quam Subtilis Doctor locis supra citatis varie probat: Primo quidem, intellectio et volitio essentialis sunt communes tribus Personis: sed actus notionales, seu processiones activae, non sunt eis communes, ut constat: ergo, etc. — Deinde, si actus illi intelligendi et volendi essent ex se productivi Personarum, sequeretur, quod divinae Personae singulae a singulis procederent, imo etiam a seipsis: cum enim illi actus sint essentiales, revera sunt in qualibet persona, et sic in qualibet persona producerent. Denique, si illi actus essent productivi et deessent alicui divinae Personae, sequeretur eam non esse beatam: Personae enim divinae beantur per actus essentiales intelligendi et volendi. Concludendum ergo processiones divinas in illis actibus non consistere.

Reponunt aliqui Thomistae, duplicem in Deo distingui posse actum intelligendi et volendi, unum quidem essentialem, alium vero notionalem: per priorem quidem divinas Personas non produci, sed per posteriorem.

Contra. haec replica directe militat in S. Thomam; nam prima parte q. 31. art. 1. ad 2. ait: Nihil eorum, quae ad intellectum pertinent personaliter dici in divinis, nisi solum Verbum: et ad 3. Intelligere importat solum habitudinem intelligentis ad rem intellectam, in qua nulla ratio originis importatur, sed dicere importat principaliter habitudinem ad Verbum conceptum. Non admittit ergo duplicem illam intellectionem, quarum una sit essentialis, alia notionalis, imo distinguit intellectionem a dictione, dicitque illam esse improductivam, hanc vero productivam. — Deinde, si intellectio notionalis esset ab essentiali distincta, maxime per relationem; notionalia enim non aliter distinguuntur in Deo ab essentialibus et communibus, nisi quia illa dicunt relationem, haec vero non ita: sed relatio non est sufficiens ad constituendam aliquam intellectionem ab essentiali formaliter, aut virtualiter distinctam; quia omnis intellectio est actus vitalis et perceptio obiecti, circa quod occupatur, quatenus obiectum est. Relatio vero divina neque est actus vitalis, neque perceptio obiecti, sed tantum est terminus naturae divinae constitutivus personae, neque circa obiectum occupatur quatenus obiectum est, sed tantum illud respicit quatenus eius terminus est: ergo, etc. — Denique, in Deo non possunt poni plures Deitates, quarum una sit essentialis et alia notionalis: ergo nec plures intellectiones et amores. Patet consequentia a paritate rationis: ideo enim Deitas non potest multiplicari, quia est formaliter infinita; implicat autem esse plura infinita eiusdem rationis, quia infinitum complectitur omnem omnino perfectionem excogitabilem intra proprium genus: sed intellectio et amor in Deo non minus sunt quid infinitum in ratione intellectionis et amoris, quam Deitas in ratione Deitatis: ergo si non possit esse duplex Deitas, non poterit in Deo admitti duplex intellectio.

Reponunt alii, Processiones divinas active sumptas esse quidem ipsosmet actus intelligendi et volendi, non quidem absolute, sed cum hac modificatione, ut intellectio, quatenus in Patre, sit expressio Verbi, non autem in Filio et Spiritu sancto; idem dicendum de amore divino. Quasi dicerent: intellectio et amor essentialis, prout sunt in aliquibus personis, habent terminum, in aliis vero non; quod utique explicant et confirmant exemplo intellectus et voluntatis, quae sunt principia harum processionum et personarum; nam licet intellectus et voluntas sint in omnibus personis, non tamen in omnibus principiant et producunt. Ergo, inquiunt, sicut intellectus et voluntas communicantur pluribus personis, absque eo quod circumferant secum processionem et principiationem, quidni idem dicendum sit de intellectione et amore illo essentiali.

Contra. vel illa modificatio addit aliquid reali intellectioni et amori essentiali, vel nihil: si nihil addat; ergo non est ratio cur in una persona producat terminum, non vero in alia: idem enim manens omnino idem, semper natum est facere idem, ut solito loquuntur Philosophi. Si addat aliquid, maxime vel aliquid essentiale, vel notionale. Non primum, quia recurrit eadem difficultas; essentialia enim sunt communia tribus personis: non etiam secundum, nihil enim est notionale, praeter relationes constitutivas personarum; relatio autem, ut diximus, nec est formaliter intellectio, nec eadem formaliter cum intellectione; nam totum esse relationis est ad aliud se habere; totum vero esse intellectionis est percipere obiectum et illud repraesentare; quae duo sunt formaliter distincta. Adde, quod illa modificatio addat aliquid essentiali intellectioni, quod sit ab ea realiter vel formaliter distinctum, iam intellectio non erit productio termini ut intellectio essentialis est, sed tantum, ut est intellectio notionalis; falsum est autem distinguendas esse duas intellectiones, quarum una sit essentialis, alia vero notionalis: ergo, etc. Ad confirmationem dico, nullam esse paritatem; aliud enim est actualis productio caloris, non actualis calefactio, quia eius essentia tota est in actu secundo, seu in actuali productione caloris: si ergo actualis productio personarum sit ipsa intellectio et volitio essentialis, implicat, ut sint in aliqua persona, nec in ea producant terminum.

Reponunt caeteri, intellectionem et volitionem esse productiones et processiones personarum, non ut actus, sed ut actiones dicendi, ac spirandi.

Contra. intellectio est quid formaliter distinctum a dictione: ergo non sunt unum et idem, et male confunduntur ab Adversariis. Probatur antecedens: Intellectio enim est quid absolutum in divinis, Dictio vero est quid relativum; seu quod idem est, Dictio est quid notionale, Intellectio vero quid essentiale: sed clarum est essentialia a notionalibus distingui et eodem modo analogice in divinis se habere, quo apud nos substantia et accidens, vel essentiale et accidentale. Deinde Dicere opponitur relative Dicto, seu Verbo, quod dicitur: sed Intelligere non opponitur ipsi Verbo; alioquin distingueretur ab eo realiter: ergo dicere et intelligere non sunt unum et idem. Denique: Paternitas ipsa formaliter est dictio, sed illa non potest esse intellectio, ut iam diximus: ergo intellectio et dictio non sunt unum et idem formaliter.

Reponunt aliqui, dictionem non esse quidem formaliter intellectionem, bene vero realiter: at hoc nihil aliud est, quam aperte transire in sententiam Scoti, qui dictionem tantum formaliter ab intellectione essentiali, sicut et ab essentia censet esse distinguendam; sicque sola supererit disputatio de nomine, qua nempe Thomistae appellant intellectionem realiter, quod nos formaliter dictionem appellamus. — Nihilominus in hoc etiam videntur multum a vero exorbitare, si enim sufficiat realis identificatio dictionis cum intellectione, ut dictio appelletur intellectio, iam volitio erit processio Filii, nam volitio, seu amor est realiter dictio: tum essentia erit etiam productio sibi, nam etiam essentia est realiter dictio.

Reponunt 2. aliqui Dicere quidem esse aliud ab Intelligere, sed tantum sicut includens ab incluso. Sicut enim homo est aliud ab animali, quia nimirum includit animal et ei addit aliquid aliud, nempe rationale; ita a pari actus notionalis, praeter ordinem, quem actus essentialis dicit ad obiectum cognitum, addit ordinem ad terminum productum per ipsum; intellectus enim divinus, inquiunt, simul intelligit obiectum producendo terminum, et producit terminum intelligendo obiectum.

Respondeo. quod Dicere divinum non includat intellectionem essentialem, sicut homo includit animal; quia homo addit rationem aliquam et differentiam perfectivam animali, nempe rationalitatem: unde rationalitas est quaedam animalitas, sicut fissio pedum est pedalitas, inquit Aristoteles lib. 7. Metaph. Sed dictio non includit aliquid intellectionis in suo conceptu, alias persona dicens plus intelligeret, quia haberet aliquam intellectionem, quam non habet persona, quae non dicit, adeoque una esset sapientior altera, quod implicat. — Deinde dictio, ut probatum est, formaliter est actio: intellectio vero non est actio, sed operatio: ergo una aliam non includit formaliter, sunt enim disparati generis et omnino diversi. — Denique illud, quod adderet dictio supra intellectionem, vel esset intra lineam et rationem intellectionis, et sic esset quid essentiale et proinde commune, sicut et ipsa intellectio: vel esset quid distinctum, adeoque aliquid notionale, et sic dictio revera erit formalitas distincta ab intellectione essentiali, quod intendimus.

Probatur 2. Conclusio. Si productio Verbi divini esset formaliter intellectio essentialis, sequeretur Patrem non communicare essentiam perfecte beatam Filio, nec Patrem esse beatum ante productionem Filii: sed consequens est absurdum: ergo et antecedens. Patet sequela maioris: quia beatitudo consistit potius in actu voluntatis, quam in actu intellectus; beatitudo enim est fruitio, quae est formaliter actus voluntatis: sed intellectio praecedit actum voluntatis, adeoque praecedit ipsam fruitionem, in qua formaliter consistit beatitudo: ergo si Verbum divinum produceretur per intellectionem, Pater conciperetur eum producere antequam esset beatus, et sic Filius reciperet essentiam nondum perfecte beatam. Quae si ita sint, aut Filius deinceps est beatus, et sic habet aliquid non acceptum a Patre; aut non est beatus, et ita non erit Deus, qui est ipsamet beatitudo. — Nec refert, quod reponant Thomistae beatitudinem non consistere formaliter in actu voluntatis, sed intellectus; nam quamvis hoc esset verum, quod tamen falsum esse demonstravimus in Philosophia, attamen praefata ratio eos semper urget. Inde enim etiam sequitur, quod aliquid notionale esset prius aliquo essentiali, cuius contrarium receptum est apud Theologos. Patet sequela: quia productio verbi, si fiat per intellectionem, erit prior amore essentiali; intellectio enim amorem praecedit. Confirmatur: nam si intellectio est actualis productio, pro quocumque instanti erit intellectio essentialis, etiam erit productio Verbi: sed intellectio necessario praecedit amorem essentialem: ergo sequitur, quod si Verbum producatur per intellectionem essentialem, eius productio praecedit eum amorem, adeoque aliquid notionale est prius essentialibus, quod repugnat.

Tertio denique probatur eadem Conclusio. Si Verbum esset terminus divinae intellectionis, ut intellectio est, sequeretur Patrem esse formaliter intelligentem Verbo, atque ita formaliter sapientem sapientia genita: sed consequens est contra sanctos Patres et Doctores: ergo, etc. Patet sequela maioris: quia Pater est intelligens formaliter; atqui intelligens formaliter intelligit intrinseco termino suae intellectionis, quando talem terminum sibi vindicat intellectio; ideo enim Thomistae affirmant a nobis produci Verbum per intellectionem, ut per illud intelligatur obiectum. Minor patebit infra, et sufficienter probatur per S. Aug. lib. 15. De Trinitate, cap. 7.:

In illa Trinitate, inquit, quis audet dicere Patrem, nec seipsum, nec Filium, nec Spiritum sanctum intelligere, nisi per Filium? Si enim ibi solus Filius intelligit, ut intelligentia sit et sibi et Patri et Spiritui sancto, ad illam reditur absurditatem, ut Pater non sit sapiens de seipso, sed de Filio, nec sapientia sapientium genuerit, sed ea sapientia Pater dicatur sapiens esse, quam genuit. Qui enim non est intelligentia, nec sapientia esse > potest, nec si per hoc Pater non intelligit ipse sibi, sed Filius intelligit Patri, profecto Filius Patrem sapientem esse facit.

Obiciunt 1. Thomistae varias sanctorum Patrum auctoritates, quibus insinuare videntur nos intelligendo et cogitando dicere in corde et producere verbum mentis; ex quo Verbi divini similem productionem colligunt: imprimis sanctus Augustinus lib. 15. De Trinitate, cap. 10. inquit: Verbum quod foris sonat, signum est verbi quod intus lucet, cui magis competit verbi nomen; quod vero Sapientiae 2. dicit: Dixerunt apud se cogitantes non recte; Matth. 9. Dixerunt intra se, hic blasphemat, quae dictio statim explicatur cum subditur: Cum vidisset Iesus cogitationes eorum; item cap. 15. Cogitabat intra se dicens; et Lucae 5. Coeperunt cogitare dicentes. Ex quibus concludit S. Augustinus: Quaedam ergo cogitationes locutiones sunt cordis: et intra: Intus cum cogitamus locutio et visio unum est... Formata quippe cogitatio ab ea re, quam scimus, Verbum est, quod in corde dicimus. Asserit autem ibidem hoc esse transferendum ad Verbum divinum dicens: Quisquis hoc intelligere potest, nempe nos cogitando dicere verbum mentale: iam potest videre per hoc speculum atque in hoc aenigmate aliquam Verbi illius similitudinem, de quo dictum est: In principio erat Verbum. Ipsi concinunt S. Fulgentius lib. 1. ad Monimum cap. 7. Sic est, inquit, Verbum apud Deum, sicut est in mente Verbum, sicut in corde consilium: cum enim mens apud se Verbum habet, utique cogitando habet, quia nihil aliud est apud se dicere, quam apud se cogitare: necnon et S. Anselmus in Monologio, cap. 28. Haec, inquit, ipsa locutio nihil aliud potest intelligi, quam eiusdem Spiritus intelligentia, qua cuncta intelligit; quid enim est aliud illi rem loqui aliquam hoc loquendi modo, quam intelligere? Quamvis statim in eodem capite et sequenti 29. restringat hanc locutionem, ut sit ipsum Verbum genitum. Rursus cap. 34. Idem est, inquit, summo spiritui scire, quod intelligere, seu dicere: et cap. 16. circa medium. Rem cogitare, cuius memoriam habemus, hoc est mente eam dicere.

Respondeo. SS. Patres his et similibus loquendi modis nihil aliud velle, quam quod dicamus et loquamur mentaliter, quando aliquid cogitamus, sive interim illa cogitatio sit illa actio, qua producitur Verbum mentis, sive illius verbi in intellectu formalis receptio. Quod non ita exacte expenderunt praeter unicum Augustinum, qui haec subtilius inquirens etiam Doctori Subtili ansam praebuit, ut Verbi productionem a simplici cogitatione distingueret. Itaque caeteri Patres arbitrantes ad explicationem huius mysterii sufficere, quod sicut nos, quando cogitamus, intra nos effingimus rei cogitatae imaginem, qua Verbum mentis appellatur; sic Deus Pater suam essentiam concipiendo efformat Verbum sibi consubstantiale, quam Verbi conceptionem, improprie cogitationem et intellectionem appellant; ita quod simplicem cogitationem cum vera dictione interna confundant. Quam etiam sermonis improprietatem notavit S. Thomas 1. part. q. 31. art. 1. ad secundum et tertium et aperte colligitur ex ipsomet S. Anselmo loco laudato; nam cap. 58. ait: Sicut Pater est intelligens et Filius est intelligens et Spiritus sanctus est intelligens; ita Pater est dicens et Filius est dicens et Spiritus Sanctus est dicens. Quibus aperte confundit dictionem cum intellectione simplici; certum est enim, quod Filius et Spiritus sanctus sint revera intelligentes, sicut Pater, intellectione videlicet essentiali, non vero sunt dicentes dictione productiva Verbi. Ad sanctum Augustinum autem dico, eum esse intelligendum de dictione et locutione quasi in facto esse, ita quod, quemadmodum Verbum exterius prolatum his vocabulis, locutio, dictio, dictum, Verbum tamquam Synonymis, appellatur, licet proprie locutio et dictio sint expressio seu productio Verbi et quasi Verbum in fieri; ita locutio interna sumitur aliquando pro cognitione, quasi in facto esse, quae cogitatio sic usurpata, est ipsum Verbum productum: unde sanctus Augustinus post verba superius laudata subdit: Formata cogitatio ab ea re, quam scimus, Verbum est.

Obicies 2. Omnis operatio intellectus est intelligere; sed dicere, seu loqui mentaliter est formaliter operatio intellectus: ergo dicere, seu loqui mentaliter est intelligere.

Distinguo maiorem. est intelligere, vel radicaliter, vel formaliter, concedo; formaliter tantum, nego: itaque omnis operatio intellectus dici potest intellectio radicaliter et denominative, quia provenit a potentia intellectiva, non vero formaliter quasi esset revera intellectio et formalis cogitatio; duplicem enim intellectus habet operationem, nempe dictionem productivam Verbi, et intellectionem, quae in creatis est ipsa formalis Verbi producti receptio.

Urgebis. si actio illa, quam dictionem appellamus, non sit formaliter intellectio, non erit ab intellectu formaliter, seu quatenus intellectus est, sed solum quatenus potentia productiva est et sic Verbum divinum tantummodo velut materialiter procedet ab intellectu, hoc est a principio, quod realiter tantum est intellectus, non vero formaliter: sed consequens est falsum; si enim Filius non proveniat ab intellectu, quatenus est formaliter intellectus, sequitur, quod ex vi suae processionis non possit proprie appellari Verbum mentis Paternum, neque procedere de memoria Patris, neque esse sapientiam de sapientia et visionem de visione, ut loquitur sanctus Augustinus libro 15. capite 7. et 13.; ergo, etc. Probatur maior: intellectus enim non est intellectus formaliter, nisi quatenus sese explicat in actum intelligendi, qui est actus adaequatus intellectui, quatenus intellectus est.

Distinguo maiorem. non erit formaliter ab intellectu, quatenus intellectus est, seu quatenus producit actum, qui sit formaliter intellectio, concedo: quatenus producit actum, qui sit intellectio saltem radicaliter, nego.

Probationem similiter distinguo. adaequatus actus intellectus est intellectio, vel formaliter, vel radicaliter, concedo; formaliter tantum, nego.

Adde. quod retorqueri possit in Adversarios argumentum; nam intellectio, ut intellectio est formaliter, non est dictio; at ipsi fatentur Verbum divinum non procedere ab intellectione divina, quatenus intellectio est formaliter; haec enim communis est tribus divinis personis; sed tantum, quatenus modificata est in primo supposito et appellatur Dictio: ergo praefatum argumentum magis in eos, quam in nos militat. Nec inde sequitur Filium non recte Verbum, neque sapientiam et visionem de visione, etc. appellari; imo suam Verbi appellationem habet a memoria foecunda Patris, a quo per dictionem producitur, et rectius nominatur Verbum, quam si fieret per intellectionem; sic enim non Verbum prolatum, sed tantum cogitatio, vel intellectio Patris esset dicendus: Verbi autem appellationem sequuntur caeterae praefatae ipsius denominationes, quae Verbo sunt synonymae.

Obicies 3. Divinae processiones non solum sunt personarum productiones, sed etiam communicationes naturae, actuumque essentialium; processio enim debet continere in fieri quidquid terminus per eam productus continet in facto esse: at Verbum productum continet naturam et actus essentiales: ergo illius processio etiam divinam naturam et actum essentialem intelligendi debet continere, adeoque non alia debet esse, quam ipsamet divina intellectio.

Respondeo. equidem divinam processionem in fieri continere et veluti communicare essentiam et actus essentiales; sed nego exinde sequi, eam propterea esse debere formalem illum actum intelligendi, hac enim ratione Filii productio etiam dici posset actus volendi; etenim in Filio non solum est Essentia divina et actus essentialis intellectus Paterni, sed est etiam actus essentialis voluntatis eiusdem: si ergo ad hoc, ut Filius habeat actum illum intellectus Paterni vi suae processionis, opus est, ut ipse actus in eius processione formaliter includatur; etiam opus erit, ut actus voluntatis in ea formaliter includatur, utpote cum habeat totam essentiam et essentialia vi suae processionis. Idem dici potest de Spiritu sancto. Non itaque ideo essentialia Filio communicantur, quia eius processio est actus essentialis, sed quia essentia ipsa est alterum comprincipium quo huius partus et productionis. Adde, quod si vera esset Adversariorum illatio, etiam concluderet Essentiam divinam formaliter in dictione includi, quia Filius ex vi processionis suae non minus habet Essentiam divinam, quam divinam intellectionem; hanc autem sequelam nullus Theologorum admittit: ergo nec admittere debet antecedens.

Obiciunt 4. Si intellectio praesupponeretur dictioni et esset quid commune tribus personis, sequeretur, quod Pater non magis seipsum cognosceret in Verbo, quam ipsum Verbum et Spiritus sanctus dicerentur intelligere se in Verbo: at hoc est contra communem assertionem Theologorum dicentium Verbum repraesentare essentiam Patri; quo fit, ut illius imago appelletur: ergo, etc. Patet sequela, quia si Pater intelligit intellectione essentiali, quae non sit dictio formaliter, iam aliae personae erunt ipsi pares; siquidem etiam intellectione essentiali divinam essentiam intelligent et sic cognoscent in Verbo, etc.

Distinguo sequelam. non magis Pater diceretur seipsum cognoscere in Verbo, ratione operationis, concedo; ratione representationis, nego; etenim quando dicitur, quod Pater divinus seipsum cognoscat in Verbo, non est sensus, quod per productionem Verbi suam cognoscat essentiam, alias esset sapiens sapientia genita, quod falsum esse supra dictum est ex S. Augustino; sed sensus est, quod Pater dederit Filio vim repraesentandi illam essentiam tamquam suum Verbum, non vero Verbum aliarum Personarum. Quemadmodum ergo Verbum creatum ipsi loquenti exprimit obiectum; ita in divinis, licet Verbum non sit in dicente per modum informantis, sicut est in creatis, habet tamen ab eo peculiarem habitudinem, qua fit, ut magis ipsi, quam ceteris personis divinam essentiam repraesentare dicatur.

Obiciunt 5. Ideo Doctor Subtilis distinguit dictionem ab intellectione essentiali, ne scilicet Verbum dicatur procedere per operationem essentialem intelligendi tribus personis communem: sed recurrit eadem difficultas admittendo actum in intellectu divino, ab intellectione essentiali distinctum; ergo incidit in Scyllam cupiens vitare Charybdim. Probant minorem: illa actio formaliter ex natura rei ab essentiali intellectione distincta, est in ratione actionis actus absolutus, sicut est intellectio ipsa; ergo in ratione actionis communis est et essentialis, sicut et ipsa intellectio. Consequentia patet; antecedens probatur: actio illa in ratione actionis ab intellectu dimanantis non est formaliter relatio, haec enim nec productiva est, nec per modum actionis egreditur ab intellectu, cum sit terminus divinae naturae ipsam in ratione personae constituens: ergo talis actio sub conceptu actionis est quid absolutum, sicut et intellectio; nam in Deo quidquid non est relativum est absolutum et pertinet ad essentialia, ac proinde sequitur ex sententia Scoti, quod Pater per actum absolutum tribus personis communem suum Verbum producat, quidni ergo idem posset concedere de ipso intelligere essentiali, ne frustra multiplicentur actiones in Deo?

Nego minorem. necnon et maiorem illius probationis: Dictio enim divina est reipsa illa formalitas constitutiva primi suppositi; adeoque ipsamet relatio Paternitatis: non quidem quatenus consideratur sub praecisa ratione relationis referentis unum ad aliud, nec prout est illa ipsa operatio divina, qua primum suppositum suam existentiam et essentialia sua communicat secundo supposito, ad quod propterea refertur tamquam generans ad genitum: unde actio generativa in divinis dici potest formaliter relatio, secundum adaequatam entitatem, etsi non sit formaliter relatio secundum inadaequatam entitatem et diversam connotationem; unica enim et eadem formalitas constitutiva primi suppositi varias sortitur appellationes, propter diversam connotationem terminorum et varia munia; primo namque constituit primam personam subsistentem incommunicabiliter; deinde constituit principium potens producere, ut quod; tertio tribuit activam in generationem, sive dictionem; ac denique Patrem constituit actualiter et quasi praedicamentaliter relatum ad Filium.

Conclusio tertia. — Revera Verbum divinum procedit per dictionem, et Spiritus Sanctus per spirationem activam.

Haec est Doctoris Subtilis sententia, locis laudatis in priori Conclusione, et veritas huius sequitur ex praecedenti; etenim si Verbum et Spiritus sanctus non procedant per actus formales intellectionis et amoris essentialis, sive formaliter, sive modificate consideratos, consequens est, quod necessario procedere debeant per actus dicendi et spirandi, alii namque in divinis excogitari non possunt.

Probatur insuper Conclusio a Doctore in 1. d. 2. q. 7. n. 15. primo quidem auctoritate S. Aug. docentis ubique Verbum, tam divinum, quam nostrum produci a memoria foecunda, non vero ab intelligentia: sed memoria foecunda productiva est per dictionem, non vero per intellectionem: ergo ex sententia S. Aug. Verbum divinum revera procedit per dictionem distinctam ab intellectione. Maior patet, nempe, quod Verbum tam divinum, quam nostrum a memoria foecunda procedere debeat. S. August. id enim expresse habet lib. 15. De Trinitate, cap. 10. ubi de Verbo a nobis producto ita loquitur: Necesse est cum Verbum gignimus, ex ipsa scientia, quam memoria tenemus, nascatur Verbum; formata quippe cogitatio ab ea re, quam scimus, Verbum est, quod in corde dicimus. Dixerat autem paulo ante, ex hac nostri Verbi similitudine detegi posse productionem Verbi divini. In hoc speculo, inquit, atque in hoc aenigmate videri aliquam Verbi illius similitudinem, de quo dictum est: In principio erat Verbum. Utrumque vero tam divinum, quam nostrum Verbum a memoria foecunda procedere satis aperte indicat ibidem c. 11. Verbum nostrum, inquit, illud, quod non habet sonum, non utcumque simile est in hoc aenigmate illi Verbo Dei, quod etiam Deus est, quoniam sic et hoc de nostra scientia nascitur quemadmodum et illud de scientia Patris natum est. — Minor similiter est evidens; intelligentia enim circa obiectum percipiendum, memoria vero foecunda circa Verbum producendum versatur; illa in simplici obiecti visione, haec in termini sui productione detinetur; illa sola est operatio divinitatis, qua personae divinae suam essentiam et seipsas comprehendunt: haec est dictio et productio, qua Pater Filium generat sibi omnino aequalem, vi suae processionis et productionis. Quae hanc adversus Conclusionem possent obici, iam soluta sunt in praecedenti et solventur in sequentibus.

Rogabis, an actus intelligendi praesupponatur ad actum dicendi in divinis? — Affirmant communiter Scotistae, tum quia id perspicue videtur asserere Doctor Subtilis in 1. dist. 2. qu. ultima, ut iam observatum est in primo Notabili: tum quia essentialia priora sunt quam notionalia, intelligere autem est quid essentiale, dicere vero quid notionale: tum denique, quia ex ratione principii perfecti est, ut prius habeat suam ultimam perfectionem, quam producat: intelligere autem et velle videntur esse ultimae perfectiones Deitatis, ideoque prius oportet quod persona divina sit intelligens et volens, quam ex foecunditate naturae producat Verbum. Secus autem contingit in creatis, ubi dicere praecedit intelligere, quoniam intellectus creatus non est formaliter intelligens, nisi per receptionem Verbi producti per ipsam dictionem.

Nihilominus reclamant aliqui, quibus subscribit Baronius noster Apolog. 2. act. 4. circa finem, affirmans in Patre priorem esse dictionem intellectione et volitione, quia, inquit, dictio est constitutivum Patris, nihil autem est prius in aliquo, quam sit id per quod constituitur, nihil enim potest esse in aliquo priusquam illud sit, nec potest illud esse priusquam in esse constituatur, nec potest constitui, nisi per principium sui constitutivum, adeoque nihil potest esse in Patre priusquam Pater constituatur in suo esse Patris. Non constituitur autem in illo esse, nisi per dictionem, quae, ut supponitur, est ipsamet generatio activa. Unde concludit, quod quamvis absolute in Deo prius sit intelligere, quam dicere, tamen in Patre, prout in Patre reduplicative, prius est dicere, quam intelligere, sicut quamvis animal sit prius, quam rationale, tamen, prout est in homine prius est rationale, quam animal; unde cum Pater constituatur in esse Patris per dicere, necessum est, quod prius dicat, quam intelligat, quia prius est Patrem esse, quam intelligere. — Verum reclamant caeteri Scotistae cum Rada prima parte Controversia 12. art. 3.: tum quia ex Doctore Subtili Pater prius est beatus, quam generet: beatitudo autem, vel est in intellectione, vel in volitione, vel in utroque: ergo prius intelligit essentiam suam Pater divinus, quam dicat et producat Verbum suum. Tum quia quoties aliqua necessarium ordinem servant inter se, eundem necessario servant ubicumque inveniuntur: sed intelligere secundum se est prius, quam dicere: ergo etiam in Patre intellectio dictionem praecedit. Nec iuvat exemplum animalis; falsum enim est, quod in homine prius sit rationale, quam animal, nam utrumque concurrit ad constitutionem hominis, animal quidem ut praedicatum superius, rationale vero ut praedicatum interius; ita a pari intelligere et dicere simul constituunt Patrem, intelligere quidem ut praedicatum superius, dicere vero ut praedicatum ultimum, ideoque hoc illud supponit. Tum denique quia quidquid sequitur ad praedicatum notionale non communicatur aliis personis, est enim proprius personae divinae character: sed intelligere divinum communicatur pluribus et transit ad omnes personas divinas: ergo non supponit dictionem, qua est praedicatum notionale, sed praecedit.

Fide divina certum est in divinis admittendam esse generationem. Id enim clamant Scripturae utriusque Testamenti, quibus ipsa divina generatio expresse asseritur. Sic Psalm. 2. Ego hodie genui te. Psal. 109. Ex utero ante luciferum genui te. Isaiae ultimo: Numquid ego qui alios parere facio, ipse non pariam? Confirmant et omnes illi textus, maxime novi Testamenti, quibus attribuitur Deo Filius; Filiatio namque infert certissime generationem. Suadent et omnia illa divina oracula, quibus Christus Dominus Filius Dei esse pronuntiatur, et ipsemet Deum Patrem suum constanter appellat. Itaque de veritate generationis divinae non est relictus ambigendi locus. Sed grandis, gravisque remanet solvenda difficultas, an utraque divina processio, tam Verbi, quam Spiritus sancti, vera dicenda sit generatio; an vero sola Verbi emanatio verae, perfectaeque generationis nomen sibi vindicet. Quocirca

Notandum 1. Eam fuisse veterum Patrum sententiam, revera quidem in Deo admittendam esse aliquam generationem, qua vere, proprieque Pater sit et appelletur ille, qui genuit, et qui genitus est revera sit et nominetur Filius. Qualiter autem fiat illa generatio et qua de causa unica ex divinis Personis productis Filius appelletur, censuerunt non esse accuratius explorandum. Indecorum enim est, inquit S. Athanasius Orat. 3.:

quaerere, quomodo ex Deo Verbum existat, aut quomodo sit Dei splendor, aut quomodo generet Deus, et quis sit modus generationis Dei. Insanus enim sit, qui talia audeat, cum inexplicabilem rem, ac divinae naturae propriam, solique ipsi et eius Filio cognitam, oratione sua declarare conetur.

Ei concinit Nazianzenus Orat. 1. De Filio:

Quomodo genitus est? inquit, (idem enim indignabundus repeto) Dei generatio honoretur silentio. Abunde tibi magnum est sciri eum esse genitum. Quo autem modo genitus sit, ne ipsis quidem Angelis, nedum tibi, intelligere concesserim, et si declarare quomodo? Ut sit Pater qui genuit, et Filius qui genitus est. Quod supra haec est, nube tegitur et hebetudinem tuam effugit.

Ipsi praeiverat Irenaeus c. 48. qui illud usque adeo ignotum esse dicit, ut id sciant neque Angeli, neque archangeli, neque Principes, neque Potestates, nisi solus qui generavit Pater, et qui natus est Filius. Inenarrabilis itaque generatio eius cum sit, quicumque nituntur generationes et prolationes enarrare, non sunt compotes sui, ea quae inenarrabilia sunt enarrare promittentes. — Eadem fuit Patrum Latinorum sententia; nam S. Ambrosius lib. 1. De fide cap. 5. dicit, Impossibile esse generationis istius scire secretum. Et rursus, Licet scire, quod natus sit; non licet discutere, quemadmodum natus sit, illud negare mihi non licet, hoc quaerere metus est. Et ibidem hanc inquisitionem nominat quaestionum tormenta. Ei subscribit S. Augustinus pluribus, maxime vero lib. 3. Contra Maximinum cap. 14. et 15. De Trinitate cap. 27. et Tract. 99. in Ioannem, ubi ait: aliud interesse inter procedere et nasci, longum est quaerendo disserere et temerarium, cum disserueris, definire, etc. — Nihilominus pium est et utile humiliter ac sobrie disputando quaerere rationem discriminis, quo generatio Verbi a processione Spiritus S. distinguitur, dummodo illa ipsa disputatio Fide primario nitatur et secundario clarior appareat naturali ratione, quae fidei serviat, ut ancilla, eoque consilio disputatio suscipiatur, ut palam fiat vanas et sophisticas esse contra hoc mysterium Haereticorum obiectiones. Unde merito S. Iustinus martyr in expositione fidei de Trinitate postquam ostenderat, Nullo modo nos posse penetrare ad divinam Essentiam, nec eius mysteria, subdit: non debemus tamen in totum ab ea quaerenda desistere; sed pro sua quisque portione acceptae a Domino scientiae strenue rem examinet, certus non quidem exacte se percepturum, profuturum tamen per huiusmodi contemplationem accedendo ad illum propius.

Notandum 2. Generationem viventium triplicem distingui posse; accipitur enim Primo, pro cuiuslibet viventis productione, sive interim talis productio fiat a vivente, sive non, sive a causa eiusdem naturae cum effectu, sive a diversa, et sic productio animalium e putri materia, Solis, aut ignis beneficio, dici potest generatio. Sic formatio Adami ex limo terrae et Evae ex costa ipsius Adae generationis nomen sortiri potest, terminus enim talium productionum est substantia vivens. Secundo, strictius generationis nomen accipitur, scilicet pro productione viventis a vivente, qualiter accepta solito describitur: Origo viventis a vivente, medio principio vitae coniuncto, in similitudinem naturae. Quae descriptio quatuor involvit particulas ad generationem desiderandas. 1. Ut sit Origo viventis, quia nativitas pertinet tantum ad viventia. 2. A Principio vivente, ut a perfecta generationis acceptione arceantur productiones viventium ab igne, Sole et aliis causis vitae expertibus. 3. A Principio vitae coniuncto, idest, ut id, per quod genitum producitur, fuerit aliquando generanti viventi coniunctum, genitum enim fit per semen a generante vivente decisum. Qua ratione productio Adae dici nequit generatio, quia licet fiat a Deo vivente, non tamen fit per substantiae divinae decisionem et communicationem. 4. In similitudinem naturae, non quidem individui, genitum enim aliquando genitori suo in perfectionibus, tum substantialibus, cum accidentalibus prorsus absimile cernitur; sed in similitudinem naturae vel genericae, scilicet animalis ab animali, qualis est generatio muli ex equo et asina, vel specificae, qualis est generatio hominis ab homine. Tertio denique, generatio viventium spiritualium strictissime sumpta describi potest: Origo viventis intelligentis a vivente vita intelligenti, mediante principio vitae intelligentis coniuncto. Quibus comprehenditur generatio omnium hominum, et excluditur animantium ac plantarum productio. Hanc autem generationis descriptionem Verbi divini productioni congruere probat Doctor in 1. dist. 5. qu. 2. num. 3.

Notandum 3. Duplicem maxime differentiam assignari posse inter actum intellectus et voluntatis. Prima est, quod omnis actus voluntatis sit liber, saltem libertate essentiali, quae consistit in ordine, quem dicit actus ad principium se eligibiliter et delectabiliter determinans ad actum. Actus autem intellectus non sit liber, sed naturalis, quae naturalitas consistit in eo, quod actus proveniat a principio natura sua determinato ad actum, quod quidem discrimen statuit Doctor in 1. dist. 10., ut latius patebit infra, dum expresse agemus de libera Spiritus sancti processione. Secunda differentia est, quod actus intellectus habeat rationem imaginis et similitudinis repraesentantis suum obiectum, quod est eiusdem actus principium cum ipso intellectu. Per obiectum enim, vel per speciem ab obiecto, quasi eius semen exceptam, intellectus redditur foecundus ad concipiendum verbum mentale, quod est imago obiecti. Actus autem voluntatis non habet illam rationem imaginis et similitudinis repraesentantis obiectum suum, sed habet rationem inclinationis et propensionis in obiectum, ut observat S. Thomas 1. p. q. 27. art. 4. Quam quidem amoris propensionem explicat similitudo unionis, seu vinculi, quo amans dicitur coniunctus amato, vel esse in illo et quasi pondere quodam in illud ferri; unde S. Dionysius cap. 4. De Divinis Nominibus amorem appellat virtutem unitivam, cui concinit S. August. lib. 8. De Trinitate, cap. 10. Quid est amor, inquit, nisi quaedam vita duo aliqua copulans, vel copulare appetens, amantem scilicet et quod amatur? Et lib. 13. Confessionum, c. 9. Pondus meum amor meus, eo feror quocumque feror. Subscribit et S. Bernardus serm. 83. in Cantica, ubi de Charitate ait: Vere spiritualis, sanctique connubii contractus est iste; parum dixi contractus, complexus est, complexus plane, ubi idem velle et nolle idem, unum facit spiritum de duobus, etc.

His ita praelibatis, tria maxime haec in Quaestione sunt resolvenda. 1. Quod Verbi divini productio sit vera generatio. 2. Quod processio Spiritus sancti non sit dicenda generatio. 3. Inquirenda est huius discriminis causa, et proferenda genuina ratio quare Filii processio, non ita Spiritus sancti, appelletur generatio.

Conclusio prima. — Verbi divini processio est vere, ac proprie dicta generatio.

Haec est de fide, quoad utramque partem; id namque aperte definitum est in Conciliis Nicaeno, Ephesino, Toletano, etc. in illis confessionibus fidei, quibus secunda divinae Trinitatis persona Filius, genitus et ab aeterno Patre natus, non autem factus, nec creatus asseritur.

Colligitur pariter ex variis Scripturae sacrae locis, quibus, ut supra diximus, nedum in divinis probatur esse vera generatio, sed etiam illa ipsa divini Verbi processioni tribuitur; sic Psalmo 2. Filius meus es tu: Ego hodie genui te, quem quidem textum S. Paulus Epist. ad Hebraeos explicat de aeterna Christi Domini generatione. Insuper ex illo Psalmo 109. In splendoribus Sanctorum ante Luciferum genui te. Quod quidem divinum Oraculum non de temporali Christi Domini nativitate interpretandum venit, ut quidam tuentur, qualiter enim ante Luciferum genitus diceretur, qui solum in medio temporum natus est? sed de illa ipsa divina generatione, cuius aeternitas, character et principium, illo ipso Oraculo, exaratur. Character quidem cum dicitur in splendoribus Sanctorum, quo designetur eum esse genitum per foecunditatem luminis, seu divini intellectus Deitatis cognitione foecundati, unde etiam in Symbolo Nicaeno recte dicitur lumen de lumine. Aeternitatem vero explicant sequentia verba, ante Luciferum: hoc est, non solum ante creaturae cuiusque productionem, sed etiam ante earum aeternam ordinationem et decretum de ipsis condendis. Hinc divina illa Sapientia, Prov. 8. de seipsa dicit: Ab aeterno ordinata sum, antequam quidquam faceret a principio, nondum erant abyssi et ego iam concepta eram. Principium denique illius originis et nativitatis designatur per sequentia verba, ex utero genui te, scilicet ex memoria foecunda, per cuius actum Pater communicat substantiam suam Filio. Unde quidam non immerito arbitrantur his in verbis latere mysterium, videlicet Patrem divinum propter summam generationis perfectionem, tam Patris, quam Matris officio fungi. Matris quidem, ut indicat haec particula, ex utero: Patris vero, ut significat ista genui te. Unde eum Synesius docte, sapienterque Patrem-Matrem appellat, hoc est, Patris et Matris vices agentem in productione sui Filii.

Probatur etiam ratione: illa processio vere, proprieque dicenda est generatio, cui tres ad perfectam generationem desiderandae conditiones congruunt: at illae omnes conveniunt verae Verbi productioni. Primo namque processio Verbi divini est processio viventis a vivente: Filii scilicet habentis vitam in semetipso a Patre vivente sibi communicatam, iuxta illud Ioannis 5. Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio habere vitam in semetipso. Ubi quidem D. Augustinus Tract. 22. in Ioannem distinguit duos modos habendae vitae, primus est a semetipso, qui soli Patri convenit, sicut enim est ita habet vitam, non tantum in semetipso, idest subsistentem, sed etiam a semetipso et non ab alio. Secundus est habere vitam in seipso subsistentem, et non a seipso, et hic convenit Filio habenti vitam a Patre. — Secundo procedit a principio vivente vita intelligentiae. Siquidem Deus Spiritus est, cuius vivere intelligere est. Verbum autem procedit per vim intellectivam, sive per intellectum foecundum, adeoque vere et proprie dicitur procedere a principio vivente vita intelligentiae. — Praeterea eadem processio est a principio coniuncto. Principium enim productivum Verbi manet ipsi coniunctum, cum totam in ipsum Pater effundat naturam et substantiam suam, quod significatur his verbis ex utero. Nam, ut inquit S. Augustinus lib. 2. Contra Maximinum:

Ideo nasci dicitur ex eius utero, quia de seipso, hoc est, de substantia sua Deus Deum genuit, sicut ex utero Matris, quando natus est, homo hominem genuit, ut intelligeremus in utraque generatione non diversas eius, qui natus est et eorum, de quibus natus est, esse substantias.

Quam veritatem luculenter etiam sic expendit Victor Episcopus in professione fidei ad Hunericum, quae stat Tomo 1. Bibliothecae Patrum.

Profitemur itaque Patrem, inquit, de seipso, hoc est de eo quod ipse est sempiterne atque ineffabiliter Filium genuisse, non extrinsecus, non ex nihilo, non ex alia genuisse materia, sed ex Deo natum esse, et qui de Deo natus est, non aliud est, quam id quod Pater est.

Concinit et Conc. Toletanum 11. dicens: Nec enim de nihilo, neque de aliqua substantia; sed de Patris utero, idest de substantia eius idem Filius genitus, vel natus esse credendus est. — Denique eadem processio est in similitudinem naturae, eamque perfectissimam, nam ad Colossenses primo Filius dicitur Imago Dei; et ad Hebraeos primo appellatur Splendor Patris et figura substantiae eius. Imo nedum est in similitudinem specificam, qualis est perfecta generatio viventium; sed et numericam et identicam. Siquidem Pater divinus eamdem numero suam naturam aeterna generatione Filio suo communicat, unde merito Ioan. 2. Filius ipse pronuntiat: Ego et Pater unum sumus, non quidem unitate Personae, ut dictum est, sed unitate substantiae et Divinitatis.

Dices 1. Processio Verbi divini fit per intellectum: sed intellectus ex ratione sua non est generativus, imo est non generativus; nec enim Angeli, neque homines per intellectum sibi similes procreant: ergo divini Verbi productio non est generatio.

Distinguo minorem. intellectus non est generativus in creatis, concedo; in divinis, nego. Cum enim verbum creatum sit tantum accidentale, minimeque sit consubstantiale intellectui foecundo illius productivo, adeoque non sit univoca eius conceptio, inde fit, quod nec proprie, nec realiter, sed solum similitudinarie et intentionaliter sit quaedam generatio, quatenus nempe producit terminum, qui sit imago quidem obiecti, sed imperfecta, propter scilicet intellectus producentis limitationem et finitatem, ratione cuius non habet virtutem eliciendi adaequatam omnino et perfectam obiecti similitudinem. Secus autem est de Deo, cum enim intellectus divinus sit infinitus et illimitatus, non potest non producere Verbum, intellectui ipsius foecundo, hoc est coniuncto cum essentia divina primario eius obiecto, per omnia adaequatum et consubstantiale, adeoque nedum similitudinarie, sed etiam vere et realiter Verbi productio est generatio.

Dices 2. Ut aliqua productio verae generationis nomen obtineat, debet producere terminum similem producenti ex vi actionis, qua ipsum producit: sed Pater aeternus id non praestat producendo Filium, Verbum enim ab eo productum non fit ei simile in natura ratione actionis productivae, nempe dictionis; sed ratione obiecti concurrentis ad eam productionem cum intellectu, cuius quidem obiecti Verbum productum est expressio et similitudo.

Nego minorem. et ad eius probationem dico, quod licet duo concurrant ad integrandam memoriam foecundam, nempe intellectus et obiectum, tamen intellectus ipse cum sit agens, seu producens, dicitur formare similitudinem obiecti dum Verbum producit, adeoque illa productio magis ipsius actioni, quam concursui obiecti, tribuenda est.

Instabis. ut Filius divinus assimilaretur vere Patri producenti, deberet omnes eius proprios characteres participare, adeoque deberet habere Paternitatem, haec enim propria est Patris character, qui eum in esse Patris constituit: sed id non obtinet, imo habet constitutivum, non solum disparatum, sed oppositum, scilicet Filiationem: ergo tantum abest, ut sit principio producenti similis, imo est omnino dissimilis, adeoque non est revera genitus.

Distinguo maiorem. deberet habere proprios Patris characteres essentiales et compossibiles cum Filiatione, concedo: notionales et incompossibiles cum Filiatione, nego. Nec enim necesse est ad perfectam generationem, quod genitus per omnia et in omnibus assimiletur genitori. Constat enim filium in humanis, nedum habere filiationem oppositam Paternitati, sed etiam suppositum et differentiam individualem, qua realiter et personaliter a principio producente distinguitur. Ut ergo Verbum divinum principio sui productivo vere dicatur simile, non est necessum quod omnes eius characteres obtineat, sed sufficit quod eamdem cum eo habeat essentiam easdemque essentiales perfectiones.

Dices 3. Idcirco divini Verbi productio diceretur revera generatio, quia illum a Deo genitum esse Scriptura affirmat: sed exinde colligere non licet eum esse vere genitum et productum de substantia Patris et per communicationem illius eiusdem essentiae: ergo nec eius productionem veram esse generationem affirmare licet. Maior patet ex dictis. Minor probatur, siquidem non solum Verbum a Deo genitum, sed etiam homines eadem Scriptura pronuntiat: Deuteron. 32. Deum, qui te genuit dereliquisti. Quod utique non significat homines fuisse productos de illa Dei substantia, nec eorum productionem esse veram generationem.

Nego minorem. et ad eius probationem dico, Verbum generandi in Scriptura sacra, sicut et apud Philosophos trifariam usurpari, scilicet latius, strictius et strictissime, ut observatum est in 2. Notabili. Unde hominum productio dici potest generatio sumpta latius, quatenus nimirum est origo viventis a vivente in similitudinem saltem accidentalem naturae. Verbi autem productio dicitur generatio strictissime sumpta, siquidem fit per communicatam sibi divinam naturam, quae ad eum derivatur per principium naturaliter productivum, nempe per intellectum divinum, quocirca unus et verus est Deus cum Patre. Tenet enim naturae veritas proprietatem, inquit S. Hilarius, ut

quod ex Deo est Deus sit, et nec demutatio sit nativitas, nec diversitas, dum et Filius non in naturam externam, nec dissimilem Patri Deum subsistit, nec Pater alienum quid a se nativitate Unigeniti acquirens, sed universa potius, quae sua sunt, sine damno impertiens indulsit.

Vel ut subdit lib. 11.:

Nativitas Dei neque aliunde, neque aliud est, quae si aliunde est, non nativitas est; si vero aliud est, non Deus est. Cum autem ex Deo Deus est, per id Deus Pater Deo Filio et nativitatis eius Deus est et naturae Pater, quia Dei nativitas et ex Deo est et in ea genitus est natura qua Deus est.

Conclusio secunda. — Sola Filii productio, non item Spiritus Sancti, est vera generatio.

Haec etiam est de fide, determinata in Conciliis Toletano 1. et 11. necnon et Nicaeno paulo post medium, ubi ait: Unus ingenitus Deus et Pater, unus ex eo genitus Filius, Deus, Verbum. Sicut non est alter Deus cum Deo et Patre ingenitus, ita neque congenitus, neque prior, nec posterior Filius diversus a Deo unigenito Filio eius. Secundo idipsum firmatur ex omnibus

Symbolis, Primo quidem Apostolico, ubi Christus dicitur Filius Dei unigenitus; necnon et Nicaeno, quo credimus in Iesum Christum Filium Dei unigenitum. Item in Symbolo sancti Athanasii ab Ecclesia recepto, ubi solus Filius dicitur genitus; Spiritus autem sanctus a Patre et Filio non factus, nec creatus, nec genitus, sed procedens.

Firmatur etiam Scripturis sacris, nam si Spiritus S. processio foret generatio, sequeretur Spiritum sanctum esse Filium genitum. Sed hoc aperte militat in Scripturam sacram, in qua Verbum divinum plerumque Filius Dei unicus et unigenitus praedicatur; sic Ioan. Ep. 1. c. 1. Unigenitus, qui est in sinu Patris, ipse enarravit nobis. Et 3. cap. Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret; et iterum: Quia non credit in nomine unigeniti Filii Dei. Nec refert quod Ioannes primo cap. pronuntiet se vidisse gloriam Verbi divini, Quasi Unigeniti a Patre, illud enim quasi, non minuit gloriam; sed potius denotat veritatem et aequalitatem secundum phrasim Hebraicam, ne si diceret: tanta erat eius gloria, quanta decebat unigenitum Filium Dei.

Confirmant eodem argumento omnes omnino sancti Patres, qui Spiritum sanctum non esse genitum diserte pronuntiant. Sic S. Basilius lib. 3. Contra Eunomium circa finem, Spiritus sanctus, inquit, nec ingenitus, nec genitus, quia unus Unigenitus. Idem habet Nazianzenus oratione quinta de Theologia: Nec Spiritus est Filius, inquit, quia ex Deo est, unus enim Unigenitus. Subscribit et Athanasius Dialogo 3. De Trinitate: Dicitur, inquit, unigenitus, quoniam solus ex essentia genitus est... Nec enim scriptum est: Spiritus ex me genitus est, sed ex me procedit. Haec ipsa veritas firmatur ex dictis Conclusione praecedenti, et patebit amplius ex dicendis in Conclusione sequenti, in qua genuinam subiiciemus rationem, cur Spiritus sancti processio non sit dicenda generatio.

Dices 1. Filius Dei plerumque in Scripturis sacris dicitur Primogenitus: ergo alium habet posteriorem genitum, scilicet Spiritum sanctum, adeoque Spiritus sancti processio etiam dicenda erit generatio.

Respondeo. ad antecedens, aliquem dici posse Primogenitum duobus modis, scilicet negative et positive. Negative quidem, cum negatur aliquis alius primogenitus, nulla facta comparatione ad posteriores, seu non attendendo, an sint aliqui posterius geniti. Sic autem Christus nedum quatenus Deus, sed etiam ut homo dicitur primogenitus, tam ex Patre, quam ex Matre, quia nullum habet natu priorem, licet etiam nullum habeat posteriorem. Sic Matth. 1. Virgo sacra dicitur peperisse Filium suum primogenitum. Positive vero is dicitur primogenitus, qui nullum quidem habet priorem, habet tamen alios fratres natu minores; qua ratione Christus dici non potest primogenitus.

Instabis. nedum Scriptura sacra affirmat Filium Dei esse primogenitum negative, sed etiam positive: ergo nulla solutio. Probatur antecedens ex sancto Paulo ad Rom. 8. ubi Filius Dei dicitur Primogenitus in multis fratribus: ergo, etc.

Respondeo. aliquem dici posse primogenitum positive duobus modis, scilicet proprie, vel metaphorice. Proprie quidem, cum posteriores geniti sunt fratres, qui eamdem cum natu maiore fratre habent naturam ab eisdem parentibus communicatam. Qua ratione Christus Dominus dici non potest primogenitus, nec secundum temporalem, nec secundum aeternam generationem, quia nec Deus Pater, nec Virgo Mater alios Filios posteriores ita genuerunt. Metaphorice vero, cui scilicet posteriores fratres improprie generantur et appellantur, suntque fratres non quidem per naturam, sed per adoptionem. Quo sensu Christus dicitur primogenitus in multis fratribus, habet enim plures posterius genitos per gratiam adoptionis, quos propterea Non confunditur vocare fratres, inquit idem Apostolus ad Hebraeos 2.

Hanc ipsam veritatem luculenter explicat Concilium Ephesinum cap. 4. dicens: Filius Dei nuncupatus comparatione ad filios adoptivos, et unigenitus per exclusionem alterius filii naturalis. Unde August. lib. De Fide et Symbolo cap. 1. sic habet: Secundum id quod unigenitus est non habet fratres, secundum id autem quod primogenitus est, fratres vocare dignatus est omnes qui post eius primitias in Dei gratia nascimur per adoptionem filiorum.

Obicies 2. Si quid suadeat Verbum divinum solum esse Dei Filium, maxime quia, ut diximus, tum a Scriptura sacra, tum a Conciliis Unigenitus affirmatur: sed inde colligere non licet eum non habere alios fratres etiam revera et proprie genitos: ergo, etc. Probatur minor ex illo Proverbiorum 4. ubi Salomon dicit se unigenitum matris suae, cum tamen quatuor fratres habuerit. Nam 1. Paralipomenon cap. 3. dicitur, quod Davidi nati sunt in Ierusalem quatuor de Betsabee, qui, 2. Regum cap. 5. dicuntur filii David: ergo ex eo quod Filius divinus dicatur unigenitus, non propterea sequitur illum proprie non habere fratres.

Respondeo. Salomonem non dici absolute unigenitum matris suae; sed coram matre sua, seu dilectum in facie matris suae, ut vertunt septuaginta Interpretes, quia nempe ab ea diligebatur tanto affectu, ac si unicus et unigenitus Filius fuisset; hoc autem sensu Filius Dei dici non potest unigenitus, quia Spiritus sanctus aeque diligitur a Patre ac Filius. Necessum est ergo, ut ideo dicatur unigenitus, quod unica vera generatione sit a Patre genitus.

Dices 3. Quidquid est, aut est genitum, aut ingenitum: sed Spiritus sanctus non est ingenitus, talis enim est solus Pater divinus: ergo est genitus. Hinc Eunomiani et Macedoniani Spiritus sancti Divinitatem oppugnabant hoc dilemmate: aut Spiritus sanctus est Deus genitus, aut ingenitus. Si est ingenitus, erunt duo Dii originis expertes et ingeniti. Si vero est Deus genitus; vel genitus a solo Patre, sicut Verbum, et tunc erunt duo gemelli fratres: vel Spiritus sanctus erit Filius natu posterior, quam Verbum: vel Spiritus sanctus genitus est a solo Filio, et sic erit nepos Patris et Pater erit Avus: vel denique genitus est a Patre et Filio, sicque fiet alterum parentem esse masculum et patrem, alterum vero foeminam et matrem. Quam argumentationem referunt et refellunt Nazianzenus Orat. De Theologia et Athanasius Epist. ad Serapionem.

Respondeo. ingenitum apud Patres usurpari duobus modis. Primo, quatenus idem significat ac id quod a nullo principio producitur; quo sensu solus Pater, non vero Spiritus sanctus, dicitur ingenitus. Secundo vero strictius pro quacumque re, quae non procedit per generationem proprie dictam; quo sensu Spiritus sanctus appellatur ingenitus ab aliquibus SS. Patribus, improprie tamen, nam ut ait S. Augustinus Serm. 3. infra Octavam Epiphaniae: Spiritus sanctus nec ingenitus, nec genitus alicubi dicitur, ne si ingenitus diceretur, sicut Pater, duo Patres in sancta Trinitate intelligerentur, aut si genitus diceretur, sicut Filius, duo itidem Filii in pari ratione aestimarentur esse sancta Trinitate. Cui concinit Concilium Toletanum 11. in confessione fidei dicens: Hic etiam Spiritus sanctus nec ingenitus dicitur, nec genitus creditur, ne si aut ingenitum dixerimus duos Patres dicamus, aut si genitum, duos Filios praedicare demonstremus.

Conclusio tertia. — Ratio proxima et immediata, cur processio Verbi divini sit generatio, non autem processio Spiritus sancti, est quia Verbum procedit et producitur naturaliter et non voluntarie, Spiritus sanctus vero producitur voluntarie et non naturaliter.

Haec est genuina Doctoris Subtilis sententia, quam edocet pluribus in locis, maxime vero in 1. dist. 10 n. 13. et dist. 13. n. 20. dicens:

Quod generatio sumitur uno modo pro generatione substantiali, vel alio modo specialiter pro productione vivi ex vivo, et hoc modo dicitur animal generari et non ignis; et ibi communiter concurrit ex parte agentis inclinatio naturalis, sive forma naturalis, quae est principium generandi, et hoc modo ultimo videtur esse generatio in divinis.

Idem edocent Alensis 1. part. q. 33. membr. 1. necnon et Seraphicus Bonaventura, qui pluribus in locis, maxime in 1. d. 6. q. 2. ait: Si voluntas est principium cum communicante natura, sic est processio Spiritus sancti, qui procedit per modum amoris, tamen similis in natura: si vero natura est principium cum communicante voluntate, sic est generatio Filii, qui producitur, ut omnino similis et per modum naturae: et in Compendio Theologico lib. 1. cap. 7. affirmat proprium Filio procedendi modum esse instar naturae. Nec refert, quod dist. 13. art. 1. q. 2. ad 3. discrimen hoc assignet, nempe, quod Spiritus sanctus procedat, ut amor, Filius vero ut imago: haec enim ratio tantum mediata est; immediata vero ratio, cur Filius sit imago, sive expressio similitudinis est, inquit dist. 38. art. 1. q. 2. in corpore articuli, quia exit per modum naturae, et ita per modum Verbi et speciei et per modum similitudinis expressae.

Probatur conclusio 1. Auctoritate S. Augustini, qui lib. 5. De Trinit. cap. 9. et 11. inquirit: Cur Spiritus sanctus non sit Filius, cum tamen a Patre exeat. Et solvit dicens: Exit enim non quomodo natus, sed quomodo datus. Quod idem est ac si diceret, Spiritum sanctum ideo non esse Filium, quia non exit naturaliter, sicut secunda persona, quae exit quomodo natus, seu per modum naturae, procedit quomodo datus, videlicet voluntarie et per modum inclinationis bonae voluntatis, sive instar amoris, qui est primum inter dona, quae a voluntate donantis procedunt. Si autem requiras ab eodem Aug. cur Filius exeat quomodo natus, et Spiritus S. quomodo datus; rationem non subticet, ut minus vere dicit Vazquez quasi improbabilem hanc sententiam censuerit, imo reponit lib. 9. De Trinit. cap. 12. rationem huius discriminis esse, quod Filius procedit per intellectum, cuius est inquirere, et reperiendo veluti parere. Nam inquisitio, inquit, est appetitus inveniendi, quod idem valet, si dicas reperiendi: quae autem reperiuntur, quasi pariuntur; unde proli similia sunt, ubi nisi in ipsa notitia? ibi enim quasi expressa formaliter. Subdit autem:

Partum enim mentis antecedit appetitus quidam, quo id cognoscere volumus, quaerendo et inveniendo, nascitur proles ipsa notitia: ac per hoc appetitus ille, quo concipitur pariturque notitia, partus et proles recte dici non potest, idemque appetitus, quo inhiatur rei cognoscendae, fit amor cognitae, dum tenet, atque amplectitur placitam prolem, id est notitiam, gignentique coniungit.

Quasi diceret, non aliam assignandam esse rationem, cur Verbum sit Filius genitus, quam quia procedit per intellectum, cuius est inquirere veritatem et agere naturaliter, secundum omnes, et non voluntarie: Spiritus S. vero procedit per voluntatem, cuius est agere voluntarie et non naturaliter.

Ad id etiam reduci potest alia ratio huius discriminis, quam profert ipsemet S. Aug. lib. 15. cap. 27. ubi asserit, secundam Personam esse Filium, quia procedit ab una sola persona; Spiritum sanctum vero non esse Filium, quia procedit a duabus: Quoniam, inquit, si etiam ipse Filius diceretur, amborum utique Filius diceretur, quod absurdissimum est; Filius quippe nullus est duorum nisi Patris et Matris: absit autem, ut inter Deum Patrem et Deum Filium aliquid tale suspicemur. Hanc autem rationem subiicit tamquam a posteriori. ex eo namque, quod Filius procedat ab una persona, colligitur, quod procedat naturaliter et per intellectum; et consequenter, quod sit Filius; ex eo autem, quod Spiritus S. procedat a duabus Personis, infertur quod producitur voluntarie, non autem naturaliter.

Haec etiam aperta videtur esse sententia S. Athanasii in Epist. De Decretis Synodi Nicaenae dicentis: Quod enim naturaliter ex aliquo nascitur et est simile in natura, neque aliunde adoptatur, id pro Filio agnoscit natura et eam vim significationis vocabulum praesefert. Ex quibus formatur haec ratio: omnes alii Filii producuntur naturaliter: ergo etiam ideo secunda persona divinae Trinitatis dicitur Filius, quod revera producatur naturaliter, seu per intellectum naturaliter determinatum ad agendum.

Deinde, vera generatio est origo viventis a vivente per modum naturae et similitudinis: unde vox natura primitus dicta videtur a nascendo, et imposita ad significandam originem actualem viventis a vivente, quae nunc appellatur nativitas: ergo illa processio dicenda est generatio, quae censetur opus naturae: sed productio Verbi censetur opus naturae, quia est per intellectum, qui dicitur agens naturale et opponitur agenti per voluntatem, per quam fit processio Spiritus sancti, quae ideo dicitur voluntaria, non autem naturalis: ergo, etc.

Denique, constat aperte productionem voluntariam et non voluntariam esse summe oppositas; constat pariter productiones voluntarias nusquam appellari generationes, alias creatio et molitio artefactorum esset dicenda generatio, quod nullus Philosophorum admiserit. Ergo cum productio Spiritus sancti sit voluntaria et fiat per voluntatem, productio vero Filii non sit voluntaria, sed naturalis, quia fit per intellectum, ideo hac ratione vere dici potest generatio.

Confirmatur. Omnes aliae quae ab Auctoribus solito proferuntur huius discriminis rationes, vel deficiunt, vel ad nostram, tamquam ad immediatam et primariam, sunt revocandae: ergo propria, ac genuina ratio, cur secunda persona dicatur genita, non autem tertia, est quia illa procedit naturaliter, haec autem voluntarie. Probatur antecedens, Quatuor maxime sunt distinctae Auctorum rationes et sententiae, quibus probare nituntur Verbi divini processionem veram esse generationem, non autem Spiritus sancti. Quarum prima quidem profert Richardus Victorinus lib. 6. De Trinit. cap. 18. quem nonnulli Recentiores sequuntur, nempe Verbum ideo dici genitum, quod naturam accipiat foecundam ad alterius divinae Personae productionem, adeoque sit simile suo principio in natura divina, quatenus natura est, quae consistit in foecunditate alterius suppositi productiva, quam quidem foecunditatem cum non recipiat Spiritus sanctus vi suae processionis, inde dicitur quidem principio sui productivo similis in essentia divina, quatenus essentia est, non autem ut est natura.

Verum contra. Ex hoc sequeretur Verbum divinum non esse proprie Filium, quia non esset perfecte Patri simile in natura, ideo enim Spiritus sanctus, inquiunt, non est similis in natura cum Patre, quia non habet vim spirandi, quam habet Pater: sed Verbum non habet vim generandi, quam habet Pater: ergo Verbum non est Patri perfecte simile in natura, adeoque nec est Filius.

Confirmatur. perfecta enim similitudo in natura, quatenus foecunditatem significat, exigit ut participetur non solum essentia, sed etiam idem modus foecunditatis: at Filius non participat eumdem modum foecunditatis: ergo non habet similitudinem in natura.

Secundo, si Filius debeat esse similis Patri in natura foecunda, sequitur Filium creatum perfectiori modo esse Filium, quam sit Filius increatus, quia Filius creatus est similior Patri creato in natura foecunda, quam Filius divinus, ille namque habet eumdem modum foecunditatis productivae alterius Filii, hic vero non ita.

Denique, si Spiritus sanctus non procederet a Filio, nec Filius haberet vim spirativam et productivam illius, non propterea Filius desineret esse Filius: ergo non est praecise Filius, quia habet vim spirativam. Unde etiam nullus Patrum Latinorum disputantium cum Graecis, ut probarent Spiritum sanctum a Filio procedere, unquam usus est hac ratione, nempe quod si Spiritus sanctus a Filio non procederet, Verbum divinum desineret esse Filius. Si autem ratio Filii constitueretur per hoc, quod assimilatur Patri in vi spirativa, hac ratione proculdubio usi fuissent. Quod cum non fecerint, argumentum est eos praefatam rationem discriminis utriusque processionis nullam duxisse.

Secunda sententia affirmat, idcirco Verbi processionem esse generationem, quod naturam divinam primario recipiat, ut divina est; Spiritus sanctus tantum secundario. Ita Suarez lib. 11. cap. 3.; nititurque duplici fundamento. Primo, quod natura divina secundum primariam et propriissimam differentiam est intellectio; unde cum Verbum divinum procedat per intellectum, primario recipit intellectionem. Secundo, quia omne agens assimilans sibi passum illud assimilat secundum formam per quam agit; cum autem Filius, inquit, procedat per intellectum, etiam assimilatur Patri in intellectione, quae cum sit natura in Deo, etiam producit simile in natura.

Contra primo. falsum est essentiam divinam formaliter constitui per intellectionem, ut probavimus agendo de differentia constitutiva Deitatis. Falsum pariter, Verbum divinum produci per intellectum. Falsum denique, quod omne agens producat sibi simile secundum formam per quam agit, alias sequeretur, quod homo generans hominem primario produceret vim generativam. Adde quod Spiritus sanctus primario et per se Deus est: ergo primario et per se recipit naturam divinam, sicut et Verbum. Confirmatur, quia natura divina non minus essentialiter exigit personam Spiritus sancti, quam personam Filii: ergo tam primario communicatur Filio, quam Spiritui sancto.

Tertia sententia est omnium pene Thomistarum, asserentium idcirco processionem Verbi esse generationem, non autem processionem Spiritus sancti, quia Verbum procedit in similitudinem naturae ex vi processionis, non vero Spiritus sanctus.

Contra. idcirco Verbum diceretur procedere in similitudinem naturae, quia procedit per intellectum, cuius est producere imaginem et similitudinem obiecti. Sed haec similitudo, cum sit tantum intentionalis, non sufficit ad perfectam generationem, quae requirit similitudinem in natura, alioqui quoties Pictor alicuius imaginem exprimit, toties eum generare diceretur: ergo illa similitudo qua fit per intellectionem non sufficit ad constituendam veram generationem.

Deinde, quando in definitione generationis dicitur, quod sit vitalis processio ex natura sua tendens in terminum, qui ex vi processionis debeat esse similis producenti, hoc intelligitur respective ad illud, quod dicitur generare vitaliter: ergo illa similitudo deberet intelligi respective ad intellectum, obiectum enim non concurrit vitaliter. Atqui falsum est, quod intellectio, aut verbum sit simile intellectui, nam in creatis intellectus est facultas substantialis, intellectio autem et verbum sunt accidentia: ergo illa similitudo, quae producitur per intellectum, praecise non sufficit ad constituendam rationem formalem generationis.

Denique, quamvis intellectus, ut sic, ex se produceret aliquid simile producenti, non tamen sequeretur quod produceret aliquid simile producenti in natura, alias omnis intellectus ita posset producere. At nullus intellectus ita producit praeter intellectum divinum: ergo si aliquis intellectus producat terminum sibi similem in natura, hoc ipsi non competit, quatenus est intellectus, sed quatenus est divinus et perfectissimus. Atqui intellectus, quatenus divinus et perfectissimus, non maiorem habet virtutem producendi aliquid simile in natura producenti, quam voluntas divina: ergo hac ratione processio Verbi per intellectum non magis dicenda est generatio, quam processio Spiritus sancti per voluntatem. Patet minor, tam enim voluntas quatenus divina producit Personam divinam non solum similem, sed et omnimode aequalem producenti, quam intellectus ipse divinus.

Reponunt. quod voluntas divina non sit tam assimilativa, quam intellectus, eo quod intellectus divinus sit assimilativus, et quatenus intellectus est, seu secundum rationem genericam, quia omnis intellectus producit et exprimit similitudinem obiecti, et quatenus intellectus divinus est, quia ut sic producit personam omnino similem et aequalem principio producenti. Voluntas autem divina non est assimilativa secundum rationem genericam, seu quatenus est voluntas divina.

Verum haec replica nulla est, quia similitudo, quae desideratur in generatione perfecta, attenditur tantummodo penes naturam, maxime specificam: ergo, quod intellectus sit in genere magis assimilativus, quam voluntas, non magis confert ad generationem, si voluntas sit assimilativa in natura, qualis est voluntas divina.

Quarta denique sententia est, quod ideo Verbum sit Filius, non autem Spiritus sanctus, quia licet utrique, ex vi processionis, communicetur divina natura, et consequenter uterque procedat ut similis suo principio producenti, tamen Spiritus sanctus non procedit per modum imaginis, quod ad rationem Filii et generationis requiritur.

Contra. haec sententia obscurum per obscurius explicat, non enim evidentius apparet, cur secunda persona sit imago primae personae, quam quod sit Filius, nisi forte quia procedit ut similis principio producenti ex vi suae processionis: sed ita est etiam de Spiritu sancto, ut mox dictum est: ergo, etc.

Deinde, quando Filius dicitur imago Patris, vel intelligitur, quod sit ei similis in natura, vel quod speciales eius characteres referre debeat et exprimere. Si primum, tam Spiritus sanctus erit Filius, quam Verbum, est enim aeque similis in natura principio producenti, ac ipse Filius. Si secundum autem, dici nequit, quamvis enim homo genitus non referat proprios gignentis characteres, non minus eius Filius censetur: ergo ad veram rationem generationis nihil aliud requiritur, quam quod genitum assimiletur producenti in natura, adeoque cum hanc similitudinem habeat Spiritus sanctus, non minus quam Filius, sequitur hanc rationem non sufficere ad distinguendas illas divinas processiones.

Fateor tamen, duas has postremas rationes conducere ad illam distinctionem notificandam, quasi a posteriori, siquidem id habet speciale Verbum divinum ratione suae processionis, quod sit perfecta similitudo et imago Patris, Brevis enim et compendiosa, facilisque Patris naturae declaratio est Filius, ait S. Nazianzenus Orat. 4. De Theologia. Omne enim, quod genitum est, genitorem suum tacita quadam voce definit, seu, ut loquitur S. Basilius homil. 16., Verbum est imago genitoris totum in se monstrans genitorem. Unde S. Athanasius Epistola De Decretis Nicaenae Synodi: si cum imaginem nomines, Filium hoc ipso esse iudicareris.

Nec abnuit Doctor, siquidem in 1. dist. 10. quaest. unica n. 13. ait: Quod Spiritus sanctus non producitur, ut similis ex vi productionis suae, et verum est, quia non est imago Patris, sicut Filius, qui ex vi productionis suae procedit ut similis Patri.

Verum haec ratio est tantum a posteriori, ideo namque Filius procedit ut similis et quatenus imago, quia principium, unde oritur, intellectus nempe, est potentia naturalis, adeoque cum natura feratur in productionem sui similis, dum potest, cumque intellectus divinus sit infinitus, adeoque capax producendi terminum perfecte sibi similem, hinc est, quod ad eius productionem naturaliter determinetur.