Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Evulgata quantum licuit divinarum Personarum origine, et existentia, ordo doctrinae postulat, ut earum quidditas, seu constitutiva principia inspiciantur penitus, et limatius explicentur. Etenim praeter divinam naturam illis adorandis Personis communem; praeter unius ab alia procedentis discrepantiam, certum est proprietates eis inesse aliquas, quibus in formali ratione Personae constituuntur, invicemque distant. — At si cuiusvis, etiam exilis, et vilissimi vermiculi naturam detegere nequeat oculatissimus quisque Philosophus; quis Theologorum audebit ad ipsum Divinitatis sinum assurgere, illique indagatione curiosa scrutari, quibus characteribus divinae Personae constituantur, et invicem distinctae appareant? Imo quis non cum S. Hilario lib. 2. De Trinitate pronuntiet:

Immensum est quod exigitur, incomprehensibile est quod audetur, ut ultra praefinitionem Dei sermo de Deo sit. Posuit naturae nomina Patrem, Filium, et Spiritum sanctum: Extra significationem sermonis est, extra sensum intentionem, extra intelligentiae con> cepionem, quidquid ultra quaeritur, non enuntiatur, non attingitur, non tenetur?

Verum subdit ipse: Euntes de importuosis locis in altum, turbato mari sumus; nec regredi, nec progredi sine periculo licet; plus tamen difficultatis in emetiendis est, quam in emensis. — Attamen, ut ingentes, quae hac in Disputatione difficultates occurrunt, aliquantulum emolliamus, eas omnes ordine iusto tribus claudemus Articulis, quorum Primus aperiet qualiter divinae Personae constituantur, et distinguantur: Secundus refert relationes divinarum Personarum in esse personali constitutivas, et distinctivas: Tertius tandem complectetur characteres, seu notiones, quibus illae adorandae Personae invicem distinctae nobis innotescunt.

Docte, sapienterque monet S. Hilarius lib. 2. De Trinit. Haereticos coelestium verborum simplicitatem pro voluntatis suae sensu, non pro veritatis ipsius absolutione suscipere, aliter interpretantes, quam dictorum virtus postulet; de intelligentia enim haeresis, non de Scriptura est, et sensus, non sermo fit crimen. Subdit: Ita et imperitos perdunt dum rationem praedicationis huius affirmant; et audientes fallunt, dum naturam nominibus adimunt. Concludit: Ergo... quia malignitas instinctu diabolicae fraudulentiae excitata, veritatem rerum per naturae nomina claudit; nos naturam nominum proferamus. Maxime vero nominum hypostasis, Personae, et subsistentiae aperienda est genuina significatio; siquidem compertum est eorum variam interpretationem pluribus fuisse in lapidem offensionis, et petram scandali. Quocirca ad faciliorem, et securiorem determinandorum hoc in Articulo intelligentiam, opera pretium duxi nonnulla de praefatis nominibus delibare, et quidem primo

De nomine Hypostasis.

Negotium Hypostasis, et Subsistentiae olim totam Ecclesiam turbasse merito refert Nicephorus lib. 10. Histor. cap. 15. diu namque pugnatum est apud sanctos Patres circa ipsius nominis significationem, num videlicet idem quod substantia, aut quod suppositum significaret. Seribit autem idem Nicephorus huic controversiae primum occasionem dedisse Osium Cordubensem Episcopum, qui missus Alexandriam ab Imperatore Constantino, ut excitatam ab Ario turbam sedaret, primus de substantia, et subsistentia, hoc est, οὐσίᾳ, et ὑποστάσει mentionem fecit, et an idem omnino significarent, in quaestionem vocavit. Quam quidem quaestionem indignam, quae tractaretur in Concilio, primum iudicavit Nicaena Synodus, ut refert ibidem Nicephorus, sed cum paulo post in Concilio Alexandrino (teste Rufino lib. 1. Histor. cap. 29.) iterum suborta fuisset controversia inter Patres, circa utriusque praefati nominis significationem, quidam asserentes eamdem esse, alii vero diversam, inde factum est, ait idem Nicephorus, ut in eodem Concilio Alexandrino definitum fuerit, ne quis communiter uteretur vocabulo hypostasis, cum in sacris Litteris non contineatur, et S. Paulus tantum docendi necessitate coactus abusus fuerit nomine subsistentiae ad Hebraeos 1. ut essentiam significaret. Caeterum litem illam in Concilio Alexandrino anno 362. composuisse videtur Magnus Athanasius, siquidem ipsum Concilio Alexandrino interfuisse affirmat ibidem Nicephorus c. 16. et de ipso loquens Nazianzenus Orat. 21. quae est de laudibus Athanasii, ait: Utraque parte leniter, et humane accersita, verborumque sententia diligenter, et accurate perpensa, posteaquam concordes reperit; nec quantum ad doctrinam quidquam inter se dissidentes, ita negotium transegit, ut nominum usum ipsis concedens rebus eos adstringeret: idipsum praestitit ipsemet Nazianzenus Constantinopoli, ut testatur Orat. 32. quae est ad 150. Episcopos, qui cum fuissent a Theodosio convocati Constantinopolim, et similis inter eos fuisset orta controversia, probavit Nazianzenus nullam de rebus inter eos esse dissensionem, qui dicunt tres hypostases, et eos, qui unam fatentur; illi namque per Hypostasim personas; hi vero essentiam intelligebant. Unde liberum videbatur ad haec usque tempora indifferenter uti nomine Hypostasis, ad significandam naturam, et essentiam, quae dicitur οὐσία, aut persona, quae πρόσωπον appellatur.

Verum non ibi sedata, nec omnino exhausta fuit de Hypostasi controversia; eam namque paulo post innovarunt Episcopi Antiochenae Ecclesiae, quidam admittentes cum Occidentalibus unicam hypostasim; alii cum Orientalibus tres hypostases, ut patet ex Epistola 10. S. Athanasii, in qua Occidentales arguit, quod haeresim per se stabiliant.

Rursus hanc litem tempore sanctorum Hieronymi, et Augustini etiam viguisse ex eorum scriptis colligimus. Cum enim S. Hieronymus ab Antiocheno Episcopo Arianae haeresis patrono urgeretur, et interpellaretur, ut tres hypostases in divinis confiteretur, et admitteret; hac de re Romanam Ecclesiam, veluti caeterarum matrem, et ad quam maiores fidei quaestiones referuntur consulens, quid credere debeat, a sancto Damaso summo Pontifice postulat Epist. 57. ubi inter alia haec scribit: Tota, inquit, saecularium Litterarum Schola nihil aliud, Hypostasim, nisi Usiam novit: unde post pauca infert: Quisquis tria esse, hoc est, tres esse hypostases, idest, Usias dicit, sub nomine pietatis tres naturas conatur asserere: et paulo inferius: Taceantur tres hypostases si placet, et una teneatur. Atque iterum: Venenum sub melle latet, transfiguravit se Angelus Satanae in Angelum lucis. — Eadem difficultas S. Augustinum agitavit, et detinuit, nam lib. 5. De Trinitate, cap. 8. sic ait:

Essentiam, dico, quae usia graece dicitur, quam usitatius substantiam vocamus: dicunt quidem et illi, (scilicet graeci) hypostasim, ita ut plerique nostri, qui haec graeco tractant eloquio dicere consueverint μίαν οὐσίαν, τρεῖς ὑποστάσεις, quod idem prorsus est unam essentiam tres substantias.

Et continuo cap. 9. subiungit: Sed quia nostra loquendi consuetudo iam obtinuit, ut hoc intelligatur, cum dicimus Essentiam, quod intelligitur cum dicimus Substantiam, non audemus dicere unam essentiam tres substantias. Et lib. 7. cap. 1.

In principio, inquit, dictum est a nostris graecis una essentia, tres substantiae, a latinis una essentia, vel substantia, tres personae, sicut iam diximus, non aliter in sermone nostro, idest, latino essentia, quam substantia solet intelligi.

Ex quibus constat Augustinum eodem modo suspectam habuisse dictam vocem Hypostasis apud Latinos, sicut eam habuit Hieronymus; nisi, quod tandem lib. 7. De Trinitate cap. 6. concedit latine dici posse tres substantias in Deo, sicut graece dicuntur tres hypostases, ubi scandalum non esset, et de sensu Catholico constaret. Inde factum est successu temporis, ut vocabulum Hypostasis, ex usu Ecclesiastico, non substantiam, seu essentiam, sed personam, seu suppositum significaret. Imo quidquid reclamant Grammaticuli quidam haeretici, si antiquitatem ipsam consulamus, patebit, Hypostasim pro subsistentia fuisse a doctioribus usurpatam: constat enim in primis Aristotelem, vel alium auctorem libri De mundo ad Alexandrum, circa medium, dixisse: Eorum, quae circa nos observantur, ut strictim haec attinguntur, alia apparent, alia subsistunt, seu graece, alia sunt secundum hypostasim, hoc est, vere existunt. Item Dionysius cap. 1. De Divinis Nominibus Deum appellat Ἑνάδα Τρισυπόστατον, hoc est, unitatem ter subsistentem, et c. 3. ter utitur nomine hypostasis ad designandam subsistentiam personarum. Eodem nomine, et in eadem significatione usus est Iustinus Martyr in expositione verae Confessionis Trinitatis, etc. Quibus patet, perperam Nicephorum lib. 10. Historiae cap. 15. et Socratem lib. 3. c. 7. dixisse vocem Hypostasis, qua utuntur Ecclesiastici, barbaram esse, et a nullo ex Antiquis ad significandam personam fuisse usurpatam.

De nomine Subsistentiae.

Subsistentiae vocabulum varias antiquitus habuit significationes; nam, ut ait Rusticus in disputatione contra Acephalos, Subsistentia interdum personam significat, nonnunquam vero substantiam; in sancta enim Synodo Ephesina utrumque monstratur. Imo Athanasius in Quaestionibus quaest. 1. Subsistentiae nomen extendere videtur ad quodlibet individuum, etiam accidentis, significandum, ait enim: Tres subsistentiae orbis solaris, radius, et lux: insuper, tres subsistentiae subiectum ignis, urens, et lucens. Frequentius tamen usurpatum fuit in Conciliis ad significandam hypostasim, vel personam; ita Concilium Nicaenum 1. lib. 2. ait: Una divinitas sanctae Trinitatis in tribus subsistentiis perfectis aequalibus consideratur. Et circa finem eiusdem libri, postquam personas, et hypostases divinas distinxit, adiungit: Quidquid per se subsistit, quatenus per se subsistit, proprie naturae personam, sive faciem, sive figuram habere dicitur. Similiter Constantinopolitanum 1. Epistola ad Damasum dicit, Deum, in tribus perfectissimis subsistentiis, sive in tribus perfectis, ut neque Sabellii languor locum habeat confusione subsistentiarum personis, aut peremptione proprietatum. Denique Constantinopolitanum secundum anathematismo 2. ait: Si quis non confitetur unam Deitatem in tribus subsistentiis, sive personis adorandam, anathema sit. Idem repetit Concilium Lateranense sub Martino primo, Consultatione 5. Can. 1. dicens: Si quis non confitetur, secundum sanctos Patres, proprie, et vere Patrem, Filium, et Spiritum sanctum, Trinitatem in unitate, et unitatem in Trinitate, hoc est, unum Deum in tribus subsistentiis consubstantialibus, anathema sit. — Hoc ipsum confirmant omnes sancti Patres, quos in longum profert Ruiz disp. 31. sect. 3. Unde Theodoretus in breviario Liberati capite ultimo additionum ait: Subsistentia et persona in nullo significatorum differunt, nisi nomine: subsistentia enim persona est; sed natura quidem, et substantia generale quoddam, subsistentia vero atque persona quoddam proprium significat.

De nomine Personae.

Nomen Personae, ut affirmat Boetius lib. De duabus naturis, videtur traductum ex iis, quae in comoediis, tragoediisque eos, quorum interest homines repraesentabant, seu, ut addit Anitius, Quoniam personis inductis Histriones, quorum intererat in tragoedia, vel comoedia repraesentabant, idcirco caeteros homines, quorum certa esset pro sui forma agnitio, et Latini, personas, et Graeci prosopa vocaverunt. Inde iuxta primariam sui institutionem, usurpatum fuit ad designandam cuiusque faciem et figuram; qualiter Patres Concilii Nicaeni lib. 2. personam usurpaverunt: Cum personam audimus, inquiunt, ne suspicemur quod est divinum habere humanam effigiem, expers est enim compositionis, utpote figurae; cum autem probasset ex Evangelio, maxime ex illo Matth. 16. Faciem coeli diiudicare nostis, ubi pro facie graece legitur πρόσωπον; concludit: quidquid enim per se subsistit, quatenus per se subsistit proprie naturae personam, sive faciem, sive figuram habere dicitur. — Nihilominus usus invaluit, ut Personae nomen significaret idem ac suppositum, sive ultimum complementum naturae individualis, qua ratione etiam usurpatur passim in Scripturis, ubi legimus Deum non esse acceptatorem personarum, maxime Actorum 10., Romanorum 2. etc. Unde, ut Graecis morem geramus, essentiam pro οὐσίᾳ, substantiam pro ὑπάρξει, suppositum pro ὑποστάσει, personam pro προσώπῳ usurpabimus.

His praemissis, tria sunt in praesenti Articulo resolvenda. Primum, an, et quomodo nomen, et ratio personae Deo conveniat. Secundum, quibusnam divinae Personae constituantur, an videlicet proprietatibus absolutis, vel relativis. Tertium denique, an praeter tres subsistentias relativas, et personarum constitutivas admittenda sit una absoluta, qua divina Essentia subsistit.

Notandum 1. Variam esse, sed maxime duplicem personae definitionem. Primam tradit Boetius supra laudatus, dicens: Persona est rationalis naturae individua substantia. Quam definitionem, licet non improbet Doctor, in 1. dist. 23. n. 4. nihilominus censet eam exponendam esse per definitionem traditam a Ricardo lib. 4. De Trinit. cap. 22. dicente, quod Persona est intellectualis naturae incommunicabilis existentia. Etenim secundum definitionem Boetii sequeretur animam rationalem, imo et Deitatem, quatenus praescindit a suppositis divinis, esse personam, quia tam Divinitas, quam anima rationalis, est rationalis naturae individua substantia; nullus tamen Deitatem sic consideratam personam appellabit; alias quatuor essent Personae divinae; nullus pariter asserere debet animam rationalem esse personam; siquidem non est ultimate completa, nec incommunicabilis, semper enim dicit ordinem ad corpus, vel quod informat, vel quod informare potest. Non tamen me latet plures huic sententiae quantum ad animam rationalem refragari; at de his viderint Physici, et Metaphysici.

Notandum 2. Ex eodem ibidem, naturam in hoc a persona distingui, quod natura sit communicabilis, persona autem sit incommunicabilis, ut quo, et ut quod. Communicari ut quod est communicari ut superius suis inferioribus, cum quibus sit idem; sic natura humana est communicabilis ut quod Petro, et Paulo, qui uterque revera est homo; communicari ut quo est communicari vel ut natura singularis suo supposito, vel ut forma subiecto, a qua denominatur sic v. g. natura humana in Christo, esto sit singularis, tamen est communicabilis ut quo, quia est unibilis supposito Verbi; sic pariter albedo, quae est in pariete, est communicabilis ut quo, quia ipsi unitur tamquam subiecto, quod informat; hanc utramque communicabilitatem excludit ratio personae et suppositi, siquidem natura personata nec est alteri communicabilis per modum superioris, et naturae communis, quia est singularis, et individua: neque etiam ut quo, quia non potest communicari alteri, nec ut supposito, nec ut subiecto. Siquidem non habet rationem partis, sed totius omnimode completi, et terminati.

Notandum 3. Quod quamvis natura divina secundum se praecise spectata, et prout praescindit a personis Patris, Filii, et Spiritus S. sit perfecta in esse naturae divinae, et infinitae; quia ut sic constat omnibus praedicatis essentialibus, modis intrinsecis, et attributis eam undequaque in esse naturae infinitae constituentibus; nihilominus ut sic, non est completa in esse hypostatico, nec est ultimo terminata secundum existentiam. Siquidem communicatur Patri, Filio, et Spiritui sancto, secundum se subsistentibus, et naturam divinam ultimo terminantibus. Inde fit, quod quamvis natura divina sic considerata habeat existentiam, et subsistentiam, ut constabit Quaestione tertia sequenti; tamen ut sic non habet rationem suppositi, neque personae; sed constituitur in ratione personae per proprietates relativas, quae naturam divinam determinant ad suppositum Patris, Filii, et Spiritus sancti.

His notatis, tria sunt in praesenti Quaestione resolvenda. Primum, quod ratio personae proprie Deo conveniat. Secundum, quod illa ratio non sit aliquid positivum, sed negativum. Tertium, quod univoce tribus conveniat personis.

Conclusio prima. — Nomen, et ratio personae revera proprie Deo competit.

Haec est communis, et de fide, ut constat omnibus illis tum Scripturae, tum Conciliorum oraculis, quibus tres divinae Personae invicem distinctae in Deo affirmantur.

Probatur etiam ratione. Persona ex dictis est naturae rationalis incommunicabilis existentia: sed evidentissimum est haec tria in definitione personae posita, nempe naturam rationalem, existentiam, et existendi modum incommunicabilem Deo perfecte competere; naturam quidem rationalem, quippe cum Deus inter naturas spirituales primarium, et excellentissimum gradum teneat, et infinita non quidem discurrendi, sed intelligendi virtute, ac sapientia sit praeditus: similiter existentiam, nam ipsi primo et maxime convenit esse ens necessario existens; denique existentiam incommunicabilem ipsi competere, ipsamet naturalis ratio demonstrat, quoniam primo, et maximo enti necessario competit modus existendi independenter ab alio, et consequenter modus per se subsistendi, quod idem est, ac incommunicabiliter existere: ergo, etc.

Deinde: si existeret in alio tamquam forma in subiecto, vel tamquam natura in supposito, non existeret per se praecise, sed tantum ratione alterius, a quo sustentaretur: sed hoc Deum primum ens omnino independens dedecet: ergo, etc.

Denique: tanto verior, atque perfectior erit in Deo ratio personae, quanto perfectius illi convenit per se subsistere, atque omnino incommunicabiliter existere: sed Deo perfectissime convenit modus subsistendi per se, quippe cum a nullo pendeat tam in esse, quam in conservari: competit pariter ratio existendi perfectissime independenter ab alio, tamquam a subiecto, et supposito extraneo, et quod non sit divinum, ac idem realiter cum Deitate: ergo pariter ipsi perfectissime competit ratio personae.

Dices 1. Nomen personae Deo non tribuitur in sacris Litteris. Insuper inusitatum fuit, et ignotum primis Christianis, ut refert Coccius lib. 1. De Trinit. articulo 4. Denique proprie nihil est in Deo, quod nomen istud significet, et Theologi utuntur nomine personae, non ut aliquid exprimant, sed ne tacentes videantur, ut ait sanctus August. 5. De Trinit. cap. 9. Cum quaeritur, inquit, quid tres? magna prorsus inopia humanum laborat eloquium. Dictum est tamen tres personae, non ut illud diceretur, sed ne taceretur. Ergo fatendum est nomen personae vere Deo non convenire, aut certe Theologos hac de re nihil exploratum habere. — Nego consequentiam, et ad primum dico: quamquam nomen personae nullibi reperiatur in sacris Litteris de Deo dictum; nec ullibi legamus personam Dei; nihilominus, quod personae nomen significat multipliciter in Scriptura sacra invenitur affirmatum de Deo, nempe, quod sit Spiritus, infinita sapientia praeditus, adeoque quod sit rationalis naturae: similiter, quod existentiam habeat incommunicabilem, ut quo, et ut quod, quippe cum propter suam singularitatem communicari non possit tamquam natura communis, et propter suam independentiam communicari nequeat vel tamquam forma subiecto, vel tamquam natura individuali supposito: ergo cum ratio personae Deo perfectissime competat, etiam personae nomen ipsi congrue tribuitur. — Ad secundum dico, quod equidem personae nomen non fuerit primitus usurpatum a fidelibus, Deoque attributum, sed tamen factum est, inquit Richardus lib. 1. De Trinit. cap. 5. ut, Qui hoc nomen personae primo ad divina transtulerunt, hoc ipsum ex necessitate fecerunt, ut quid responderent quaerentibus, quid tres illi in Trinitate essent, cum tres Deos esse respondere non possent. Subdit: Non iam quaeramus, ex qua necessitate sit postea ad divina translatum, sed in qua veritate per Spiritum veritatis sit translatoribus inspiratum, et a Latina Ecclesia universaliter frequentatum. Certum est ergo, ex inspiratione S. Spiritus, et communi usu Ecclesiae, personae nomen Deo proprie competere. — Ad tertium dico, equidem nomen personae non perfecte declarare quidditatem, et peculiares proprietates, ex quibus tria Divinitatis supposita distinguuntur ab invicem; nihilominus sapienter illud nomen a Catholicis usurpatum fuisse, ut uno vocabulo respondere possent Sabellianis interrogantibus, quid essent illa tria. Nec aliud voluit S. Augustinus loco citato: cui quadrat, quod addit lib. 7. cap. 4. Cum ergo quaeritur, quid tria, vel quid tres, conferimus nos ad inveniendum aliquod speciale, vel generale nomen, quo complectamur haec tria; neque occurrit animo, quia excedit superemi- nentia Divinitatis usitati eloquii facultatem: verius enim cogitatur Deus quam dicitur, et verius est, quam cogitatur

Dices 2. Ratio personae reddit naturam eamdem numero incommunicabilem alteri supposito; natura enim humana, v. gr. quae est personata in Petro, communicari nequit alteri: sed natura divina, quae communicatur Patri, eadem etiam communicatur Filio, et Spiritui sancto: ergo in Patre non est incommunicabilis, adeoque nec personata. — Respondeo 1. distinguendo maiorem: natura personata est incommunicabilis praecise quatenus natura singularis est, nego: natura enim humana Christi vere et proprie singularis ac individualis est, et tamen communicatur et unitur Verbo: est incommunicabilis reduplicative, ut personata, hoc est, quatenus significat praecise naturam determinatam per personalitatem, seu personam in concreto, concedo. Et similiter distincta minore, nego consequentiam: itaque natura divina est quidem in Patre communicabilis alteri, quatenus natura divina est: non vero quatenus personalitas est Patris; ut sic enim nihil aliud significat, quam suppositum constans natura divina, et Paternitate; adeoque nihil aliud significat, quam Patrem. Certum est autem, quod Pater divinus non sit communicabilis Filio, ut cum eo sit unum, et idem; imo ab eo distinguitur realiter. — Respondeo 2. hoc esse peculiare divinae naturae, quod eadem omnino, et indivisibilis communicari possit tribus suppositis, quia nec plures numero naturas divinas patitur illius infinitas, nec aliquam multiplicationem et divisionem summa illius unitas, et simplicitas sustinet; secus est autem de naturis creatis, quae cum finitae sint et multiplicabiles, inde fit, quod eadem numero natura non possit esse in pluribus suppositis.

Dices 3. Natura divina quatenus praescindit a divinis Personis est omnimode completa, et incommunicabilis alteri naturae; siquidem est individua, et singularis: ergo ipsi non opus est ulla superveniens ratio personae, et suppositi, qua ipsam compleat, et incommunicabilem efficiat. — Distinguo antecedens. est omnimode completa in ratione naturae divinae, nimirum, quia constat praedicatis essentialibus, modis intrinsecis, et attributis ipsam perficientibus et constituentibus in ratione entis infinite perfecti, concedo: est completa in esse hypostatico, et ultimo incommunicabili, nego. Natura enim divina praecise sumpta, tota et integra inest Patri, Filio, et Spiritui sancto. Unde ex se non habet rationem suppositi neque personae; siquidem non est ultimo terminata secundum existentiam; sed constituitur in esse personae per proprietates illas relativas, quae sunt ultimus terminus existentiae naturae divinae, et cum illa constituunt tres subsistentes ulterius incommunicabiles aliis, ut terminantibus.

Conclusio secunda. — Probabilis est personalitates divinas esse modum aliquem positivum terminantem naturam divinam, et illam veluti complentem in esse incommunicabili.

Haec videtur esse genuina Doctoris sententia in 3. dist. 1. quaestione 1. n. 10. ubi cum dixisset naturam creatam dici posse communicabilem tribus modis, nempe vel actualiter, sicut anima communicatur corpori quod actu informat; vel aptitudinaliter, sicut anima separata, quae habet inclinationem ad corpus informandum, vel obedientialiter; qualis est potentia obedientialis in anima rationali ad informandum corpus eius, subdit:

Persona divina non tantum habet negationem communicationis actualis et aptitudinalis, sed etiam habet repugnantiam ad communicationem ut quod, et ut quo. Repugnantia autem talis non potest esse, nisi per entitatem positivam, et ideo sequitur personam istam nunquam esse sine tali entitate; sed et persona creata, quia non repugnat ei communicari, cum sit in potentia obedientialis, non est sic incommunicabilis, et ideo non oportet tribuere talem entitatem personalem positivam, sed ei sufficit duplex negatio communicationis actualis, et aptitudinalis.

Probatur insuper. personalitas divina duplex munus sortitur; complet enim naturam divinam, eamque ultimo terminat, et personas divinas constituit, ac distinguit: sed natura divina non potest compleri per simplicem negationem, neque Personae divinae constitui, et realiter invicem distingui per aliquid pure negativum: ergo ratio personae in divinis debet esse aliquid positivum. — Deinde ex S. Augustino lib. De Doctrina Christiana: Res, quibus fruendum est, sunt Pater, Filius, et Spiritus sanctus. Insuper ex eodem 7. De Trinit. cap. 5. Non est aliud Deum esse, et personam esse: sed res, et Deitas sunt aliquid positivum: ergo pariter divina personalitas pro formali est aliquid positivum. — Denique, Persona divina est ens reale positivum: ergo formale illius constitutivum debet etiam esse reale et positivum.

Dices. Personalitas creata formaliter consistit in duplici incommunicabilitate, ut quo, et ut quod, nihilque positivum importat praeter rationem individui; ergo ita dicendum de personalitate divina. — Nego consequentiam. et ratio disparitatis est primo, quia, ut supra dixit Doctor, Personalitas divina dicit repugnantiam ad omnimodam communicationem, qualem non dicit persona creata; negatio autem fundata in repugnantia, cum sit omnimode inseparabilis a subiecto, ideo requirit aliquid in subiecto, ratione cuius ab eo nequeat separari: unde fit, ut omnis repugnantia sit alicuius repugnantia, hoc est, alicuius non habentis potentiam ad aliquid: negatio vero simplex, quam dicit personalitas creata, non ita est a subiecto inseparabilis, quia de facto separatur in natura humana a Verbo divino assumpta. Adde, quod etiam seclusa personalitate creata, adhuc remaneat ratio individui, quae sufficienter distinguit naturam singularem ab alia; seclusa autem divina personalitate, nihil superesset, quo personae divinae constituerentur, et invicem distinguerentur.

Conclusio tertia. — Abstrabi potest divinis personis aliquis conceptus communis, qui sit ipsis univocus in ratione personae. Ita Doctor in 1. dist. 25. n. 1. et

Probat. quia quaelibet ex tribus personis divinis dicitur persona; et revera tres conveniunt in ratione personae, ut sic, non autem sicut Petrus et Paulus conveniunt in hoc homine, nam hic homo dicitur tantum aequivoce de Petro et Paulo: pronomen enim hoc significat quod demonstrat: unde quando dicitur de Petro hic homo, demonstratur res illa singularis, quae est Petrus, quaeque diversa est omnino a ab alia re singulari, quae est Paulus: unde fit ut hic homo non dicatur de eis univoce: at Persona divina vere de tribus secundum propriam suam rationem; siquidem quaelibet earum revera est naturae divinae incommunicabilis existentia; ergo ipsis convenit univoce. — Confirmat: si personae nomen non conveniret ipsis univoce, non dicerentur tres personae; nihil enim numeratur, nisi quod est univocum: unde canis coelestis, et terrestris non recte dicuntur duo canes, quia nomen Canis non est univocum coelesti et terrestri: sed revera dicuntur tres divinae personae: ergo personae nomen, et ratio ipsis univoce convenit.

Dices. tam vere, et proprie dicuntur tria individua, et singularia creata, quam tres Personae divinae: sed ex Doctore singularia creata non conveniunt in ratione communi univoca; etenim hic homo univoce non convenit Petro et Paulo: ergo quamvis dicantur tres Personae divinae, non recte infertur personae nomen, et rationem ipsis convenire univoce. — Respondeo ad maiorem, eatenus dici tria individua, quatenus verum est, quod numeratur in eis natura creata, quae ipsis univoce convenit; unde cum ita numerari non possit natura divina in personis divinis, quia eadem numero est in tribus; ideo debet numerari in ipsis aliud univocum eis conveniens; hoc autem aliud nequit esse, nisi id quod formaliter dicit persona: ergo ratio personae debet esse ipsis univoca.

Instabis. non solum tria individua creata, sed etiam tres differentiae individuales, et singularitates proprie dicuntur: sed tres differentiae individuales non conveniunt in ratione communi univoca: ergo quamvis dicantur tres personae divinae, non inde sequitur eas univoce convenire. — Respondeo. equidem tres singularitates recte dici, non propter communitatem naturae conceptus univoci, sed propter proportionem officii, quia aeque distinguunt ultimo, et reddunt naturam incommunicabilem pluribus inferioribus. At personae divinae non solum ita conveniunt propter proportionem officii, sed etiam propter definitionem, et rationem Personae divinae, quae ipsis competit; quaelibet enim earum revera est natura divina incommunicabilis existentia, ut quo, et ut quod. Unde non est paritas.

Notandum 1. Variam esse, sed maxime triplicem, circa praesentis Quaestionis resolutionem, Theologorum sententiam: quarum Prima, inquit Doctor in 1. dist. 2. n. 1. fuit Praepositivi affirmantis divinas Personas se totis constitui, et distingui, quam sententiam pridem a Scholis eliminatam, denuo revocavit Gregorius Ariminensis in 1. dist. 26. et 27. Secunda est Lincolniensis, et Ioannis a Ripa, ibidem dicentium, esse quidem in divinis aliquas proprietates personarum constitutivas, et distinctivas, sed eas esse absolutas, non relativas; quam sententiam, quia Doctor laudatus variis probat argumentis, et solvit ea omnia, quae in eam solent obici, nonnulli Recentiores eamdem ipsi perperam tribuunt. Tertia tandem communis, et universalis Theologorum sententia iam praevalet, divinas personas constitui per proprietates relativas: qualiter autem id fiat non eodem modo omnes explicant, etenim argumenta Scoti, inquit Vazquez disp. 189. cap. 1. usque adeo exercuerunt Thomistarum ingenia, ut in varias opiniones eos diviserint, quidam enim asserunt personas non constitui relationibus quatenus relationes sunt, sed quatenus formae hypostaticae; dicunt enim divinam relationem duo sibi vindicare, nimirum esse in se, seu per se; et esse ad aliud; ac secundum esse in se, constituere personam, secundum vero esse ad aliud, non constituere, sed referre personam ad aliam sibi correlativam: aliqui cum S. Bonaventura in 1. dist. 26. q. 3. docent, tres personas constitui relationibus, ut origines sunt, v. g. Patrem divinum in ratione personae constitui Paternitate, non ut Paternitas est, sed ut generatio activa. Caeteri denique cum Subtili Doctore censent relationes divinas esse divinarum Personarum constitutivas quatenus formaliter sunt relationes.

Notandum 2. Hic non moveri quaestionem de constitutione reali, quae fiat per constitutiva realiter invicem distincta, sed formali, quae nimirum fit per constitutiva formaliter distincta; licet enim quaelibet divina persona sit ens realiter simplex, et indivisibile propter indistinctionem realem proprietatum personalium ab essentia; nihilominus duplex in ea concipitur entitas, quarum una est absoluta, et simpliciter; altera relativa, et modalis, seu modus taliter essendi: per primam Deus est unus, et constituitur formaliter in ratione Dei: per secundam vero est trinus, et constituitur in ratione Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Esse absolutum prius est prioritate rationis, et signi, quam relativum; est enim primarium, quod per relativum tamquam per esse secundarium contrahitur, et determinatur ad personam; unde relationes recte concipiuntur, quasi advenire naturae divinae, illamque constituere in esse personali, quod secundum se considerata, nempe quatenus divinitas est, non habet.

Notandum 3. Quod etsi proprietates relativae concipiantur advenire naturae divinae, iam essentialiter constitutae, non tamen sunt accidentales, sed substantiales; quemadmodum formae, licet non sint materiae essentiales, sed advenientes ei, ut inquiunt Logici, accidentales, tamen sunt in se substantiales, et una cum materia constituunt compositum, non ex accidente et subiecto, sed ex substantiis diversis. Insuper, nedum illae proprietates sunt substantiales, et constituunt substantias, seu res per se existentes, verum etiam sunt formae hypostaticae, et rationes suppositorum, ac personarum, quae una cum essentia divina constituunt Personam divinam in esse naturae intellectualis completa, et ultimo terminatae secundum existentiam. His praenotatis, tria sunt determinanda: primo, quod Personae divinae constituantur proprietatibus. Secundo, quod illae proprietates sint relativae. Tertio, quod divinas Personas formaliter constituant praecise quatenus sunt relationes.

Conclusio prima. — Personae divinae non constituuntur, nec distinguuntur se totis, sed per aliquas proprietates personales.

Haec est communis inter Theologos, et colligitur, ac firmatur primo, ex variis Conciliis, praesertim ex Lateranensi cap.

Firmiter. ubi dicitur, quod Sanctissima Trinitas, secundum communem essentiam est indivisa, secundum vero personales proprietates discreta: item in Concilio Florentino sess. 1. asseritur Personas divinas per suas proprietates differre: denique Ecclesia cantat in praefatione Missae Festi sanctissimae Trinitatis: Et in personis proprietas, in essentia unitas, et in maiestate adoretur aequalitas.

Probatur 2. auctoritate sanctorum Patrum. Primo quidem S. Dionysii lib. De Divinis Nominibus cap. 2. dicentis: Ea, quae sunt divinae fecunditatis inter se non reciprocari, sed solum Patrem fontem esse coelestis Divinitatis, ita ut non sit Pater Filius, nec Filius Pater, sed laudes sanctae suus cuique Personae divinae proprietates conservent. Item sanctus Basilius lib. 2. Contra Eunomium: Proprietates, inquit, αἱ δὲ ἡμέτεραι quasi characteres quidam, ac formae in substantia inspectae distinguunt quidem, quod commune est appropriatis characteribus, communicationem vero substantiae non amputant. Sanctus Athanasius Dialog. 1. Hypostasis, ait, proprietatem habet minime communem hypostasibus, quae essentiae subsunt, nec numeri multiplicationem admittit cum sit unica, et singularis; quidquid vero numeri multiplicationem admittit omnino proprietatem habet, et quod proprietatem habet numerum admittit. Sanctus Ambrosius in Symbolum Apostolorum cap. 11. Nos, inquit, Deitatis personas in proprietatibus suis distinguentes, unitatem tamen sanctissimae Trinitatis inseparabilem confitemur. His adstipulatur S. Augustinus serm. 38. De Tempore: Habent, inquit, singulae in Trinitate personae aliquid proprium, quo inseparabili aequalitate aliquam in se ostendant proprietatem: unde Concilium Toletanum 11. in Confessione Fidei merito concludit, Est, inquit, unicuique personae manens sua proprietas: Pater enim aeternitatem habet sine nativitate, Filius aeternitatem cum nativitate, Spiritus Sanctus processionem sine nativitate.

Probatur 3. Doctor ratione theologica: quaccumque non sunt primo diversa, sed habent aliquid, in quo conveniunt, non distinguuntur se totis; sed aliquo sui: at Personae divinae non sunt primo diversae, quia sunt eiusdem essentiae: ergo non distinguuntur se totis, sed aliquo sui. — Deinde, plures proprietates sunt in eadem persona, sicut in Patre innascibilitas, et generatio activa, quae secundum S. Augustinum 5. De Trinit. cap. 6. invicem distinguuntur, nam, inquit, si Pater non esset ingenitus, posset tamen esse Pater, et e converso: ergo etsi per impossibile una non distingueret Patrem ab aliquo, posset alia distinguere, et e converso; adeoque Pater semper habet aliquid, quo distinguitur a Filio, et consequenter non distinguuntur se totis. — Denique, in Patre est generatio activa, et spiratio activa: sed spiratione activa non distinguitur a Filio: imo illa est cum Filio communis: ergo Pater non seipso toto distinguitur, sed aliquo sui. — Confirmantur hae rationes: si personae se totis distinguuntur: ergo etiam essentia distinguuntur: sed hoc fieri nequit; quia in essentia conveniunt, idem autem non potest esse principium conveniendi, et distinguendi. Insuper, aut Persona divina, v. g. Pater, habet aliquid ultra essentiam, quod non habet Filius, aut non habet: si primum, habemus intentum: si secundum, non potest reddi ratio, cur haec persona sit Pater potius quam altera; imo neque cur sit persona distincta ab altera: ergo merito oppositam Conclusionis sententiam temerariam esse, et pene haereticam nonnulli Recentiores pronuntiant; nihilominus ipsius assertores

Obiciunt 1. Persona divina est aeque simplex, ac essentia: sed essentia ipsa divina seipsa distinguitur a quocumque alio: ergo et persona. Confirmatur: Paternitas non magis est simplex, quam Pater: sed Paternitas, quia simplex est, nullo a se distincto constituitur: ergo nec Pater. — Nego maiorem. nam, ut observavimus in 2. Notabili, Persona divina constituitur in esse personae completae per entitatem Deitatis, et personalitatis, adeoque persona duas dicit entitates, seu formalitates sui constitutivas, et sic minus dici posset simplex, quam essentia. Vel distinguo: est aeque simplex ac essentia, simplicitate reali, quae excludit compositionem realem ex partibus realiter distinctis, concedo: simplicitate formali, quae excludit pluralitatem formalitatum, nego: haec autem simplicitas formalis non convenit Deo, sed realis, ut probavimus agendo de divina Simplicitate. Similiter distinguenda est confirmatio. Addo insuper, Paternitatem non ideo non constitui aliquo ab ipsa distincto, quia simplex est, sed quia concipitur per modum formae, quae non constat formalitatibus aliis: unde cum Pater per modum totius, et concreti significetur, constetque natura, et Paternitate, quae formaliter distinguuntur, etiam per aliud a natura divina distinctum constitui debet, adeoque non eadem est ratio de Paternitate, ac de Patre.

Obiciunt 2. Constitutum dependet et causatur a constituente: sed Personae divinae sunt omnino independentes, et incausatae: ergo non constituuntur aliquo distincto. — Distinguo maiorem. constitutum reale, quod fit per unionem constituentium realiter distinctorum, qualis est constitutio compositi physici, quae fit per unionem materiae cum forma, dependet a constituente, et uniente constitutiva, concedo: constitutum formale, quod fit per formalitates realiter indistinctas, quaeque seipsis, et independenter ab aliquo extrinseco uniuntur, et totum constituunt, ita dependet, nego.

Obiciunt 3. Ex Concilio Lateranensi capite Firmiter, dicitur, quod Pater totam substantiam dedit Filio: sed proprietates illae, si quae sint, sive relativae, sive absolutae, sunt substantiae: ergo illas dedit Filio; adeoque per eas non distinguitur a Filio: ergo nec per eas Pater divinus in esse personae constituitur. — Respondeo. Concilium nomine substantiae intelligere essentiam, et naturam divinam, quatenus praescindit a proprietatibus personalibus; qualiter etiam sancti Patres soliti sunt in hac materia opponere substantiam relationi: unde Boetius circa finem lib. De Trinit.: Substantia continet unitatem, relatio multiplicat Trinitatem; quibus opponit unitatem multitudini, substantiam relationi.

Conclusio secunda. — Personae divinae constituuntur, et distinguuntur proprietatibus non absolutis, sed relativis.

Haec est communior, et verior Theologorum sententia, et Probatur primo. illis omnibus Scripturae sacrae textibus, quibus divinae Personae nominibus relativis Patris, Filii, et Spiritus veritatis a Patre procedentis appellantur, maxime vero ex illo Matthaei ultimo, ubi Christus mittens Apostolos ad Gentium conversionem praecipit, ut baptizent eos, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ex quibus locis sic arguo: Scriptura sacra, et Christus Dominus Personas divinas designat nominibus maxime propriis, et personales proprietates significantibus: sed haec nomina ex primaria sua impositione significant relationem, non vero quid absolutum: ergo proprietates illae personales sunt relativae. Maior constat; Christus enim Dominus ea nomina personis imposuit, quae optime quadrant in illas, prout a nobis in hac vita possunt concipi, atque distingui.

Probatur 2. Ex Conciliis, maxime Toletano 11. in Confessione Fidei capite 1. In relativis, inquit, personarum nominibus, Pater ad Filium, et Filius ad Patrem, et Spiritus sanctus ad utrosque refertur; quae cum relative tres personae dicantur, una tamen natura per substantiam creditur: et infra: In relatione personarum numerus cernitur. Idem colligitur ex Concilio Florentino, ubi Ioannes Theologus Ecclesiae Latinae causam agens, tacite approbante Concilio dixit: Sola relatio apud omnes Graecos, et Latinos Doctores divina processione personas multiplicat; cui etiam duo illa a quo, et ad quod, de quibus supra dictum est, conveniunt. Siquidem igitur relationes huiusmodi personas multiplicant, ita ut non alia ratione, quam vi relationis, Pater a Filio, una persona ab alia differant. Censet ergo Personas divinas relationibus constitui, et distingui; quod confirmatur insuper ex oratione, quam habuit Bessarion Patriarcha pro unione utriusque Ecclesiae Graecae scilicet, et Latinae, ubi cap. 6. ait: Ideo utroque quidem modo distinguuntur divinae Personae; prius tamen et principaliter, secundum modum intelligendi per relationes, per quas etiam constituuntur divinae Personae: et paucis interiectis: utroque quidem modo distinguuntur divinae Personae, sed principalius relative, sive proprietatibus.

Probatur 3. Auctoritate sanctorum Patrum; etenim Nazianzenus Orat. 37. Mutua eorum relationis differentia, inquit, diversa quoque ipsis nomina procreavit; nimirum Patris, et Filii. Similiter Chrysostomus homil. 5. De incomprehensibili Dei natura, sic distinguit Nomina Dei propria, ut personarum denotetur proprietas, Pater namque, et Filius nomen personae proprium est, Deus vero, et Dominus commune: S. Cyrillus Alexandrinus lib. 12. Thesauri cap. 15.

Nulla, inquit, differentia est inter Patrem, et Filium, nisi sola personalis, quia Pater est, et ille Filius, quomodo Filius erit creatus, cum Pater increatus sit? praesertim cum relativa nomina alterum ad alterum dicantur, et uno dicto alterum statim intelligat? nam, qui Patrem dicit, Filium illico intellexit, et qui Filium appellavit, ad Patrem confestim retulit.

Concinit et Damascenus De Fide cap. 11. Unum, inquit, Deum agnoscimus, in solis autem proprietatibus, nimirum Paternitatis, Filiationis, et Processionis, atque quantum ad causam, et ea quae ad causam proficiscuntur, at personae perfectionem, hoc est, existendi modum discrimen advertimus. Denique S. Anselmus libro De Processione Spiritus sancti capite 1. ita scribit: Haec itaque sola causa pluralitatis est in Deo, ut Pater, et Filius, et Spiritus sanctus dici non possint de se invicem, sed alii sint ad invicem, etc. Quibus omnibus patet apertam esse sanctorum Patrum sententiam divinas Personas proprietatibus non absolutis, sed relativis constitui.

Ratione efficaci haec veritas probari nequit: nam omnes, quae excogitari possunt, proponit, et subtiliter solvit Doctor in 1. dist. 23. n. 31.; sola itaque haec formari potest: in mysteriis Fidei, maxime in mysterio Trinitatis, nihil debet affirmari, nisi quod conformius apparet Scripturae sacrae, et sanctorum Patrum dictis: sed tam Scriptura sacra, quam sancti Patres significant Personas divinas constitui non absolutis, sed relativis: ergo ita tenendum est. — Deinde, sancti Patres plerumque docent omnia absoluta esse tribus divinis personis communia: sed proprietates personales non sunt tribus communes: ergo non sunt quid absolutum. — Denique, per id formaliter divinae Personae constituuntur, per quod formaliter distinguuntur, et multiplicantur: sed id fit per solas relationes, ut constat ex dictis; sola enim relatio multiplicat Trinitatem: unde commune illud effatum: In divinis omnia sunt unum, ubi non obviat relationis oppositio: ergo, etc.

Obicies 1. Illud Proverbiorum 30.¹ ubi Salomon de Deo loquens quaerit inter alia: Quod est nomen eius, idest Patris, et quod nomen Filii eius si nosti? Ex quo sic arguitur: omnis quaestio supponit aliquid, et aliud inquirit: sed hic supponuntur Pater, et Filius divinus esse; et insuper quaeruntur eorum propria nomina: ergo Salomon supponit proprium nomen primae, et secundae personae non esse Patrem, et Filium, alias non esset locus quaestioni, sic enim sciret, et nesciret idem, seu scire supponeret, et investigaret, quo nihil ineptius. — Respondeo. Salomonem ibi quidem merito quaerere aliud, quod adaequate, et exacte explicet naturam, et proprietatem, tum Patris, tum Filii divini; quia licet haec nomina Pater, et Filius significent personas divinas constitui, et distingui per relationes, non tamen sufficienter explicant, qui, et quales sint illae divinae relationes constitutivae, et qualiter illae divinae Personae constituantur: constitutionem quidem personarum per relationem significant; personarum dignitatem non explicant.

Obicies 2. Una Persona divina refertur ad aliam per relationem: ergo per eam non constituuntur in esse personae. Patet antecedens; id enim, quod refertur, nec est essentia, quia relatum distingui debet realiter a termino; essentia autem divina, quae est in Patre non distinguitur realiter a seipsa in Filio; imo est eadem realiter; neque etiam relatio refertur, quia ipsamet est causa referendi; ideoque, quod refertur est persona. Probatur consequentia 1. auctoritate S. Augustini dicentis libro 7. De Trinit. cap. 2. Omne relativum est aliquid, excepta relatione. Et cap. 3. Si Pater, inquit, non est aliquid ad se, non est quod refertur. — Deinde, quod refertur per relationem est prius relatione, quia est fundamentum, et subiectum relationis; fundamentum autem praesupponitur ad id quod in eo fundatur. — Denique, quod denominatur relatum, non est essentia, nec relatio: ergo est suppositum, et persona: ergo quemadmodum paries, qui denominatur albus, praesupponitur ad albedinem, ita persona praesupponi debet ad relationem, per quam refertur, adeoque per eam non constituitur in ratione personae. — Negat consequentiam Doctor n. 41. Illud enim, quod refertur, est totum suppositum constans essentia, et relatione, quod quidem suppositum ita constitutum dicitur relativum, seu relatum. — Ad primam probationem. respondet n. 42. S. Augustinum non velle, quod illud relatum, ut quod, sit quid absolutum, sed tantum, quod includat aliquod absolutum, tamquam fundamentum relationis. Ad secundam probationem. dicit antecedens esse verum de relationibus creatis, quae non constituunt suppositum in esse suppositi, non vero de divinis, quae sunt suppositorum constitutivae; constitutum enim est posterius omnibus suis constitutivis, aut saltem simul natura cum eis; adeoque persona constituta per relationem est simul natura cum ipsa relatione, per quam constituitur in esse Personae divinae. Adde quod ideo relationes creatae debent supponere id quod referunt, quia sunt accidentia, quae adveniunt fundamentis, tamquam subiectis: secus autem est de relationibus divinis, quae cum sint substantiales, non praeexigunt subiectum, quod referant, sed solum praesupponunt essentiam, ex qua oriuntur, et cum qua personam constituunt. Eodem modo solvitur tertia probatio; ideo namque albedo supponit album, quia est accidens ipsi extrinsecus adveniens, et ab eo realiter distinctum; essentia autem divina nec distinguitur realiter a relatione, sicut nec persona relata, ideoque non debet ad eam praesupponi.

Obicies 3. Relatio realis supponit extrema constituta realiter distincta: sed relationes divinae sunt reales: ergo supponunt personas relatas ad invicem, realiter constitutas et distinctas, adeoque illas non constituunt. Probatur maior: tum quia id, quod refertur, prius constituitur, quam referatur: tum quia Aristoteles probat identitatem ideo non esse relationem realem, quia non praeexigit extrema realiter distincta: tum denique, quia persona producens, in esse personali constituta, est prior origine, et ratione, quam persona ab illa procedens: atqui relatio neutro modo potest esse prior, quia relata sunt simul natura, et cognitione: ergo persona producens non constituitur in suo esse personali per relationem. — Negat maiorem Doctor ibidem n. 42. imprimis enim illud falsum est de relationibus transcendentalibus, quae non supponunt extrema iam constituta, et distincta, sed sunt unum extremorum, quod seipso formaliter, et ex natura sua refertur ad aliud, estque per se formaliter relatio ad aliud; sic v. g. refertur cognitio ad obiectum, potentia ad possibile, etc.; relationes autem Personarum divinarum sunt transcendentes. Ad primam probationem dico, id quod refertur per aliud debet prius constitui, quam referatur, concedo; quod refertur per seipsum, nego: personae autem divinae referuntur ad se invicem per seipsas: unde fit quod Persona divina non prius constituatur in esse, quam referatur. Ad secundam probationem dicit Doctor, non ex eo solum Aristotelem colligere identitatem non esse relationem realem, quia non praeexigit extrema realiter distincta; sed praeterea, quia supponit quod identitas unius ad se non faciat etiam extrema realiter distincta. Ad tertiam probationem, distinguo maiorem; Persona producens est prior origine producta, prioritate in quo, seu durationis, nego: prioritate a quo, seu originis, concedo. Ad minorem dico, relata esse simul natura, et cognitione, quia a productione unius colligitur existentia illius correlati; vel in esse existendi, vel in esse obiectivo. Inde fit quod in primo signo originis quo concipitur Pater, etiam cognoscatur Filius, non quidem in esse existendi pro illo priori signo, sed tantum in esse obiectivo, ut dictum est agendo de obiectis divinarum processionum. Adde, quod, inquit Doctor n. 41. quamvis relationes sint simul natura, tamen ex aliquibus correlationibus una potest esse prior altera prioritate originis, sic enim actio prior est passione sibi correlativa.

Instabis. suppositum praeintelligitur aliquo modo actioni, quia prius intelligitur unumquodque per se existere, quam per se agat; ergo in priori signo originis, vel suppositum Patris intelligitur ut aliquid absolutum, vel ut aliquid respectivum; si primum, habetur intentum; si secundum, ergo in illo priori signo originis etiam praesupponitur Filius, antequam generetur, et sic non erit terminus generationis. Confirmatur, quia quacumque prioritate etiam unum correlativum praeintelligatur alicui, eadem prioritate etiam illius correlativum praeintelligitur. Adde quod, si Paternitas sit constitutiva Patris, sic erit prior Patre; ergo Filiatio, quae simul est cum Paternitate, erit etiam prior Patre, et sic Filius non erit a Patre productus. — Distinguit maiorem Doctor. quando suppositum non constituitur per actionem productivam, concedit; quando ita constituitur, negat. Pater autem divinus constituitur in esse Patris, et primae personae per generationem activam; adeoque ad illam non debet praesupponi. Negat etiam secundam partem consequentis, simul et eius confirmationem, quia, ut mox dictum est, simultas naturae, quam habent correlativa, non tollit prioritatem originis, et consequenter non impedit, quin prius origine Paternitas competat Patri, quam sit Filiatio, aut intelligatur convenire Filio.

Obicies 4. Omnis relatio realis terminatur ad absolutum: sed hoc esset falsum, si persona, ad quam terminatur Paternitas, constitueretur per relationem, sic enim non esset quid absolutum, sed quid respectivum: ergo, etc. — Negat maiorem Doctor n. 48. Quamvis enim verum sit de relationibus non constituentibus extrema, quod terminari debeant ad absolutum; falsum tamen est de iis, quae constituunt extrema realiter distincta: sicut enim earum fundamentum est quid respectivum, ita pariter earum terminus qui potest esse quid respectivum, quia constituitur in esse termini per relationes.

Conclusio tertia. — Personae divinae constituuntur in esse personali per relationem, sub formali ratione relationis.

Haec videtur esse genuina Doctoris sententia, ut colligitur ex variis locis, maxime vero q. 1. quodlibetica n. 1., et q. 19. n. 5., et in 1. dist. 2. q. 7., dist. 5. q. 2. et dist. 11. q. 4.; denique fusissime dist. 26. per totam, et Probatur primo. auctoritate Concilii Toletani 11. c. 1. ubi dicitur, quod Personae divinae hoc solo numerum insinuant, quod ad invicem sunt, et in hoc numero carent, quod in se sunt: ergo ex definitione Concilii relationes non constituunt, nec distinguunt personas, secundum earum esse in, ut volunt Thomistae, sed secundum earum esse ad, hoc est sub formali ratione relationis. Colligitur pariter ex discursu Ioannis Theologi in Concilio Florentino sess. 18. dicentis: Dicitur relationes huiusmodi personas multiplicant, ita ut non alia ratione, quam vi relationis Pater a Filio, nec una persona ab alia differant. Quid est autem vi relationis differre, nisi sub ratione formali relationis? proprium autem esse relationis, inquit Philosophus, est esse ad, non vero esse in: ergo revera personas divinas constituunt sub formali ratione relationis.

Probatur ratione. relatio non potest constituere, aut distinguere personas divinas, nisi secundum rationem formalem, quam habet: at non habet aliam rationem formalem, quam relativam: ergo praecise constituit personas, quatenus est relativa, seu quatenus respicit terminum. — Confirmatur: non potest relatio concipi, nisi intelligatur secundum suam essentiam, et rationem formalem, qua a caeteris entibus differt: sed propria essentia relationis est respicere terminum, per hoc enim a caeteris entibus differt, caetera enim entia habent esse in se; hoc vero totum est ad aliud: ergo, etc. — Secundo, illud per quod relatio formaliter constituit personam, vel est aliquid formaliter per se, vel ad aliud. Si primum, illud est absolutum; adeoque personae non constituuntur per relationem: si secundum, ergo revera constituit formaliter Personas divinas, quatenus est relativa. — Tertio, impossibile est concipere formam aliquam inesse alicui, quin tribuat ipsi suum effectum formalem: sed effectus formalis relationis est referre actu unum ad aliud: ergo eo ipso quo intelligitur Paternitas divina, v. g. etiam intelligitur actu referens Patrem ad Filium, et consequenter implicat quod Paternitas intelligatur constituere Patrem in ratione personae, quin intelligatur ut actu referens Patrem, et Filium. Insuper illud esse in, quod dicit relatio, vel significat essentiam, cum qua personam constituit, vel personam constitutam: non primum, quia relatio Paternitatis non dicitur esse in essentia, sed in Patre: non etiam secundum, sic enim relatio Paternitatis non constitueret primum suppositum, sed iam constitutum supponeret, sicut forma supponit subiectum, in quo est.

Obiciunt 1. S. Augustinum lib. 7. De Trinit. cap. 2. dicentem: Substantia ipse Pater est, non quo Pater est, sed quo est; ita dicitur Persona Patris, ad se quippe dicitur persona, non ad Filium, vel Spiritum Sanctum: ergo ex mente S. Augustini persona divina non est formaliter ad aliam; adeoque non constituitur in esse personae per relationem reduplicative, ut relatio est. — Respondeo. S. Augustinum per illud esse ad se non negare personam esse relativam ad aliam, illud enim ibidem astruit, sed tantum quod quaelibet persona habeat in se principium sui constitutivum, et realiter distinctum ab alia persona: Vel dico cum ibidem velle, quod divinae relationes personales sunt substantiales, et per se, non autem accidentales, et in alio tamquam in subiecto inhaesionis, ut sunt relationes creaturarum.

Obicies 2. Ratio personae, et ratio relationis sunt oppositae; persona enim est quid in se subsistens; relativum autem est essentialiter ad aliud; personalitas est ipsa substantia in se, relatio vero est ipsa referentia ad aliud: ergo persona, non constituitur in ratione personae per relationem reduplicative, ut relativa est. — Distinguo antecedens. rationes personae, et relationis sunt oppositae in creatis, concedo; in divinis nego: disparitas enim est, quod relatio creata sit accidens praesupponens subiectum iam undequaque substantialiter completum, adeoque habens rationem subsistentis, et personae; secus autem in divinis, ubi relatio ipsa personas constituit, et distinguit.

Obicies 3. Si divinae relationes, quatenus relationes sunt reduplicative, divinas Personas constituerent, et distinguerent, maxime vel quatenus relationes sunt, vel quatenus sunt relationes divinae. Non primum, quia tunc quaelibet relatio etiam creata esset constitutiva, et distinctiva personae: non etiam secundum, alias cuilibet relationi divinae competeret personam constituere, adeoque spiratio activa, quae relatio divina est, personam divinam constitueret, quod falsum est: ergo, etc.

Respondeo. Rationem illam constitutivam personae competere divinis relationibus non praecise quatenus divinae sunt, sed quatenus habent invicem oppositionem ratione processionis, et originem unius personae ab alia: vel potius quatenus important, et significant distinctionem realem unius ab alia: spiratio autem activa talem distinctionem non importat, quia fit per unum, et idem principium formale quo, nempe per voluntatem.

Corollarium I. — Ex dictis infertur 1. contra Thomistas divinas relationes non esse constitutivas personarum, quatenus sunt forma hypostatica, ut recte probat Doctor in 1. dist. 28. q. 3. n. 2. Tum quia relatio considerata ut forma hypostatica concipitur ut entitas vel absoluta, vel respectiva: licet enim conceptus entis in communi nec sit respectivus, nec absolutus, quia ens ut sic, praescindit ab ente respectivo, et absoluto, ac utrumque sub se complectitur: tamen entitas singularis, qualis est entitas constitutiva personae in esse incommunicabili, debet esse vel absoluta, vel respectiva, siquidem inter ens singulare absolutum, et respectivum non datur medium: sed entitas constitutiva personae non potest esse absoluta, alioquin sequeretur divinas personas constitui per absoluta, quod improbatum est: ergo concipi debet ut relativa. Tum quia illa ratio formae hypostaticae vel significat aliquid distinctum a ratione formali Paternitatis, v. g. ut relatio est formaliter, vel non; si primum, ergo Pater non constituitur per relationem, sed per formalitatem distinctam a formalitate relationis, quod tamen omnes Thomistae improbant. Si secundum: ergo personae formaliter constituuntur per relationes, ut relationes sunt, siquidem constituuntur per entitatem, quae est formaliter relatio.

Confirmatur a simili. Quamvis albedo, v. g. possit concipi ut disgregativa visus, absque eo quod concipiatur ut est qualitas; tamen sicut nemo dicere potest eam non esse albificativam, nec disgregativam visus, ut est talis qualitas; ita a pari quamquam possimus formare aliquem conceptum de Paternitate divina, in quo explicite non involveretur conceptus relationis, tamen non propterea debet inferri quod non constituat personas, ut relatio est.

Corollarium II. — Infertur 2. ex eodem ibidem n. 3. quod etsi divinae origines non sint distinctae formaliter a relationibus, tum quia alias essent quid absolutum, adeoque essent tribus personis communes, quod implicat: tum quia nihil tam ad aliud, quam generatio, et spiratio activa, aut passiva; adeoque generatio activa nihil aliud est formaliter, quam Paternitas, sicut et generatio passiva idem est formaliter cum Filiatione: attamen non praecise divinas Personas constituunt, ut origines sunt reduplicative, sed tantum ut relationes. Primo quia, inquit Doctor, origo, ut origo formaliter est tantum via inter personam producentem, et productam: ergo non est forma constitutiva earum; imo videtur supponere in persona producente formam propriam constitutivam; etenim prius aliquid concipitur habere suum esse, quam concipiatur operari: ergo prius Pater concipitur constitutus in ratione personae, saltem inadaequate, quam concipiatur adaequate producere Filium: idem dicendum de persona producta. Origo enim est via, qua persona producta recipit suum esse, et consequenter, qua recipit formam sui constitutivam in esse personae. — Secundo constitutivum rei habentis esse fixum et permanens, debet exprimi per modum fixi et permanentis, non autem, ut via ad esse, hoc est, non ut in fieri, sed ut in facto esse: at personae divinae habent esse fixum et permanens: origo autem significat aliquid fluens, et tantum praecise significat esse quod fit, et producitur: ergo personae divinae in facto esse non constituuntur adaequate per origines, sed per relationes. — Tertio denique origo, ut origo formaliter, est quid absolutum, vel quid respectivum; non primum, ut dictum est, et insuper sequeretur, quod personae constituerentur per aliquid absolutum, si in suo esse personali per origines absolutas essent constitutae: si secundum; ergo personas non constituunt, ut origines praecise, sed ut relationes. — Itaque divinae origines personas quidem realiter distinctas proprie significant, non autem formaliter constituunt. Quo sensu intelligendi sunt illi sancti Patres, qui divinas personas per origines constitui, et distingui videntur asserere.

Sic S. Cyrillus lib. 2. Thesauri cap. 3. Ut hypostasim, ait, quae generat, et quae generatur divina Scriptura rationibus distingueret, Patris, et Filii nominibus usa est. Sic S. Anselmus libro De processione Spiritus sancti cap. 2. Haec, inquit, sola causa pluralitatis est in Deo, ut Pater, et Spiritus sanctus dici non possint de invicem, sed alii sint ab invicem, quia praedictis duobus modis est Deus de Deo, quod totum dici potest relative. Sic denique S. Damascenus lib. 1. De Fide cap. 2. dicit: Patrem, Filium, et Spiritum sanctum omnino esse unum, excepta ingeniti, generationis, et processionis proprietate: non quod revera Patres velint Personas divinas constitui per origines, sed quod constitutae, et realiter distinctae melius innotescant per relationes, quatenus origines sunt, quam prout concipiuntur sub formali conceptu relationum.

Hanc ipsam doctrinam ex Doctore Subtili mutuatam luculenter expendit Cardinalis Bessarion in Concilio Florentino, Oratione pro unione utriusque Ecclesiae Graecae, et Latinae c. 6. dicens:

Relatio, et origo, etsi secundum modum intelligendi differant (siquidem origo significatur per modum actus, ut generatio; relatio vero per modum formae, ut paternitas) re tamen non differunt, ideo utroque quidem modo distinguuntur divinae Personae; prius tamen, et principaliter secundum modum intelligendi per relationes, per quas etiam constituuntur divinae Personae; consequenter autem per diversum modum, sive per originem. Non enim generare, et genitum esse, quod originis est, constituit principaliter personam, sed Paternitas, et Filiatio, sive Patrem, et Filium esse, quod relationis est; sed quia relatio, et origo idem sunt re, et relatio consequitur originem (secundum conceptum) ideo utroque quidem modo distinguuntur divinae Personae, sed principalius relatione.

Corollarium III. — Infertur 3. Patrem divinum non constitui per rationem ingeniti, sed per relationem Paternitatis, quia, inquit Doctor in 1. dist. 28. q. 2. num. 11., ingenitum dicit formaliter negationem: sed divina persona non potest formaliter constitui per negationem: ergo, etc. Maior patet, ingenitum enim est negatio geniti. Minorem probat Doctor: nulla negatio potest esse de se incommunicabilis; sed debet esse incommunicabilis ratione alterius: ergo non potest efficere per se personam incommunicabilem, sed tantum ratione alterius incommunicabilis, cui inest: at nihil est in essentia divina, quod sit incommunicabile: ergo nulla negatio cum essentia divina potest constituere personam. — Confirmatur, et praecedens ratio magis illustratur: in prima Persona divina debet esse negatio communicabilitatis inseparabilis a suo fundamento, et reddens illud fundamentum omnino incommunicabile tam actualiter, quam aptitudinaliter, et obedientialiter, quia persona divina habet repugnantiam ad sui communicationem: sed illud fundamentum non est essentia divina; nec aliquod absolutum commune tribus Personis: ergo debet esse aliquid illud positivum absolutum, quod sit constitutivum, et distinctivum primae personae. Ergo prima Persona formaliter non constituitur per negationem, adeoque nec per rationem ingeniti, quae est formaliter negatio.

Reponunt aliqui: Rationem ingeniti non esse negationem puram, et simplicem, sed importare aliquid positivum, nempe rationem primi principii, et fontalis Divinitatis.

Sed contra. Instat Doctor Quodlibeto 4: ratio illa primi principii significat Patrem esse a se, idque vel effective, quia ipse est causa sui ipsius, vel tantum negative, quia nempe nullum habet principium sui ipsius: non primum, quia repugnat ut aliquid sit auctor, et causa sui esse; alioqui esset antequam esset, ut pluries iam dictum: si secundum, ergo esse primum principium est tantum negatio alterius prioris principii, adeoque non est aliquid positivum. Secundo, si ingenitum dicat aliquid positivum, maxime vel aliquid absolutum, vel relativum: si absolutum, ergo prima persona constituitur per aliquid absolutum, quod sancti Patres, et Concilia denegant: si relativum, vel illa relatio est eadem formaliter cum Paternitate, et habetur propositum; vel est ab ea distincta formaliter, et sic erunt plures quam quatuor relationes Personarum divinarum distinctivae, quod nullus Theologorum admittit. Tertio denique fontalis illa ratio Divinitatis, quae est in Patre, vel est essentia, vel relatio. Si essentia, non potest esse constitutiva, et distinctiva personae: si relatio, vel est Paternitas, vel a Paternitate distincta: et sic recurrit prior instantia. Fatendum est ergo primam personam constitui formaliter per Paternitatem, quae in suo conceptu formali relationis constitutivae primi suppositi importat rationem ingeniti, et primi principii, etc.

Notandum 1. Nomen subsistentiae hic usurpari ad significandum modum existendi per se. Hic autem sumitur dupliciter: primo prout opponitur existentiae in alio per inhaesionem, qualiter omnis substantia dicitur ens per se subsistens, sive interim illa sit completa, sive incompleta: sic quaelibet pars corporis physici, sive integralis, sive essentialis, licet existens in toto, dicitur ens per se subsistens, non minus quam ipsummet corpus physicum. Secundo sumitur per se existere, quatenus significat existentiam perfectissimam, et independentem ab alio tamquam a perfectivo, vel sustentante, qualiter natura quaevis omnimode completa, constansque suis praedicatis essentialibus, necnon et attributis ac proprietatibus, prius natura, quam sit in proprio supposito, vel alieno, dicitur ens per se subsistens: sic humanitas prius natura, quam assumatur a Persona Verbi, dicitur per se existens, seu subsistens, neque enim nomine subsistentiae significatur persona, seu hypostasis, sed etiam res quaecumque per se, et in se existens, ut diserte edocet Rusticus lib. De Incarnatione contra Acephalos: Clarissime igitur, inquit, subsistentiae nomen nonnunquam personam, interdum vero naturam significat.

Notandum 2. Modum existendi per se complete iterum esse duplicem, nimirum communicabilem, et incommunicabilem. Prior convenit naturae cuilibet communi substantiali, quae quatenus praescindit ab iis, quibus communicatur, sicut dicitur natura vere completa, et realis, ita pariter dicenda est per se existens, sive subsistens; posterior vero convenit naturae singulari non modo completae in ratione naturae singularis, sed etiam in ratione personae, seu suppositi. Inde duplex circa praesentem Quaestionem oritur difficultas: prima, an natura divina quatenus praescindit a divinis personis, et relationibus constitutivis personarum, dici possit per se subsistens, habeatque existentiam absolutam, et subsistentiam distinctam a subsistentiis relativis: secunda, an ex hypothesi, quod haec detur subsistentia absoluta, tres aliae admittendae sint relativae realiter invicem, et formaliter ab existentia absoluta distinctae.

Notandum 3. Circa duas praefatas difficultates duplicem esse oppositam Auctorum sententiam: primo namque Vazquez Disp. 125. affirmat naturam divinam subsistere in divinis personis per proprias tantum earum subsistentias relativas; adeoque negat dari in divinis aliquam subsistentiam absolutam communem tribus personis, et propriam divinae naturae. Durandus vero in 1. dist. 13. quaest. 2. existimat tres Personas divinas totam rationem subsistendi desumere a subsistentia absoluta essentiae divinae in illis inclusa; incommunicabilitatem vero habere a relationibus suis constitutivis; adeoque tres subsistentias relativas ad constituendas divinas personas esse omnino superfluas. Has inter extremas sententias media, et tutiori via incedunt Doctoris Subtilis discipuli, quos sequuntur graviores Thomistae, affirmantes admittendam esse unam subsistentiam absolutam, et tres relativas.

Conclusio prima. — Revera tres sunt subsistentiae relativae in divinis personis. Haec Conclusio sufficienter constat ex SS. Patribus laudatis initio praesentis Articuli in explanatione nominis subsistentiae, et insuper probatur: plures sunt subsistentiae in divinis: sed non sunt plures absolutae subsistentiae: ergo plures sunt relativae. Maior patet, tum ex dictis, tum maxime ex Sexta Synodo

Generali, actione 11. ubi dicitur, quod Sanctissima Trinitas numerabilis facta est personalibus subsistentiis. Similiter ex sanctis Patribus, maxime Cyrillo Alexandrino Dialogo De Trinit. lib. 3. ubi ait: Omnis nostrae fidei sermo huc tendit, ut unum videamus Deitatis naturam, quae in tribus subsistentiis proprie subsistit. Sic pariter Athanasius, Sermone De Deipara, ait: Unum Deum in tribus subsistentiis praedicamus, in quibus una sit substantia. Sic denique sanctus Ambrosius in Symbolum Apostolorum cap. 2. dicit: Catholicum est, ut et unum Deum secundum unitatem substantiae fateamur, et Patrem, et Filium in sua quaque subsistentia sentiamus.

Reponunt aliqui: Quod dum Concilia, et sancti Patres plures in Deo subsistentias praedicant, subsistentiam accipiunt pro personalitate.

Contra. Acceptio ista, vel est propria, vel impropria locutio: si primum, habetur propositum, scilicet subsistentiam in aliqua sui propria acceptione in Deo esse multiplicem: si secundum, sane dedecet absque ulla urgenti necessitate Conciliorum, et Patrum verba ad imperfectum sensum detorquere.

Adde. Quod si Patres, et Concilia usurpaverint subsistentiam pro personalitate, revera concluditur propositum; sicut enim plures sunt personalitates relativae in divinis, ita etiam plures erunt subsistentiae relativae.

Reponunt alii: Concilia, et sanctos Patres sumere subsistentiam, non pro personalitate in abstracto, sed pro personis, et re subsistente in concreto; itaque quando affirmant in Deo admittendas esse plures subsistentias, idem est ac si dicerent esse plures personas, et res subsistentes eadem subsistentia essentiali.

Contra. Loquuntur sancti Patres, et Concilia de subsistentiis, quasi de formis, quibus divinae Personae constituuntur, distinguuntur, et numerantur: sed hoc est usurpare subsistentiam in abstracto, et non in concreto: ergo, etc. Deinde, etiamsi usurpent subsistentiam in concreto, semper inferre licet distinctas esse subsistentias relativas: etenim ad multiplicationem concreti substantivi necessarium est multiplicari formas: unde tres Personae dici nequeunt tres Dii, quia nomen Deus substantivum est; et una est solum forma per illud nomen significata scilicet Deitas: ergo si tantum datur una subsistentia absoluta, non poterit multiplicari in personis, sicut nec ipsa Deitas multiplicatur. Et consequenter cum Concilia, et sancti Patres affirment subsistentias multiplicari, necessum est, quod distinguant subsistentias relativas ab absoluta.

Probatur insuper Conclusio ratione theologica. Quidquid convenit divinis Personis ratione relationum, quibus constituuntur in esse personali, in eis multiplicatur: sed subsistentiae ipsis ita conveniunt: ergo multiplicantur. Maior constat, multiplicata enim ratione formali necessum est multiplicari etiam id quod est idem formaliter cum ipsa; sed subsistentiae sunt idem formaliter cum relationibus constitutivis divinarum Personarum: subsistentia enim, ut dicit modum subsistendi incommunicabiliter est ipsamet ratio constitutiva personae in esse personali: etenim Personae divinae, quatenus Personae sunt, per se subsistunt independenter, et incommunicabiliter, ergo revera habent subsistentias incommunicabiles. — Deinde; ubi sunt diversa principia productiva quod debent esse diversae subsistentiae: sicut enim operari sequitur esse, ita principium productivum quod, supponit esse completum, adeoque per se subsistens: sed in Deo sunt diversa principia productiva quod Filii, et Spiritus sancti; Pater enim est principium quod Filii, et Pater et Filius sunt principium quod productionis Spiritus sancti: ergo Pater et Filius debent habere distinctas subsistentias. — Denique, humanitas Christi assumpta est tantum, et terminata per subsistentiam Verbi, non vero per subsistentiam Patris, aut Spiritus sancti. Ergo subsistentia Verbi distinguitur a subsistentia Patris, et Spiritus sancti, adeoque non subsistunt unica subsistentia absoluta.

Dices 1. Subsistere est perfectio simpliciter simplex: sed relatio in divinis nullam dicit perfectionem, ut constabit Articulo sequenti: ergo pariter nulla relatio est subsistentia.

Distinguo maiorem. Per se subsistere communicabiliter, et absolute dicit perfectionem, concedo: per se subsistere incommunicabiliter, et relative dicit perfectionem, nego.

Obicies 2. Ratio subsistentiae est aliquid absolutum: ergo nulla datur in divinis subsistentia relativa. Consequentia patet. Probatur antecedens ex Sancto Augustino 7. De Trinit. cap. 1. dicente: Omnis res subsistit ad se, quanto magis Deus? Sed illud, quod est ad se, et non ad aliud, absolutum est. Ergo ratio subsistendi est aliquid absolutum.

Nego antecedens, et ad eius probationem dico, S. Augustinum ibi loqui de subsistentia, ut dicit perseitatem independentem ab alio sustentante, qualis est subsistentia absoluta conveniens Personis divinis ratione essentiae ipsis communicatae, non vero ratione relationum. Vel dico ipsum velle tantum, quod subsistentia, vel subsistens non sit ad alterum; ita ut sit alterius rei subsistentia, vel subsistens, sicut Pater, v. g. est Filii Pater: hoc tamen non impedit quin subsistentia sit relativa, sicut persona, quae licet dici nequeat persona alterius personae, non minus tamen est relativa.

Dices 3. Natura divina, ut mox probabimus, subsistit subsistentia absoluta; ergo non subsistit subsistentiis relativis. Patet consequentia; subsistentia enim est ultimus terminus in linea subsistendi. Ergo per aliam terminari non potest, et consequenter praeter absolutam admitti non debet relativa.

Distinguo antecedens. Subsistit subsistentia communicabili, concedo; incommunicabili, nego. Similiter distinguo consequens: non debent admitti aliae subsistentiae communicabiles, et absolutae, concedo: incommunicabiles, et relativae, nego.

Probationem pariter distinguo. Subsistentia personalis, et incommunicabilis est ultimus terminus in ratione subsistendi, concedo: non personalis, et communicabilis, nego. Subsistentia enim absoluta, et essentialis, sicut non est incommunicabilis, ita nec habet rationem ultimi termini, sed tantum termini constituentis naturam undequaque completam in ratione naturae divinae, et reddentis illam capacem, ut communicetur tribus Personis divinis.

Conclusio secunda. — Subsistentia usurpata pro modo existendi per se, et excludente dependentiam ab alio extrinseco in existendo, convenit naturae divinae, quatenus praescindit a personalitatibus. Haec est Doctoris in 2. distin. 7. quaest. 1. et in 3. dist. 1. quaest. 1. n. 6. ubi loquens de natura divina, quatenus praescindit a relationibus personalibus, affirmat eam potuisse esse terminum unionis hypostaticae, quia, inquit, ipsa nullum esse habet a persona, sed est prius naturaliter, quam sit in persona, et dat esse personae, est enim natura de se haec, et per se subsistens, licet non incommunicabiliter.

Probatur Conclusio. Primo quidem auctoritate sanctorum Patrum, imprimis namque Agatho Papa in Epistola decretali, quae habetur sexta Synodo art. 4. ait: Confitemur Deum Patrem, Deum Filium, et Deum Spiritum sanctum, non tres Deos, sed unum Deum: non trium nominum subsistentiam, sed trium subsistentiarum unam subsistentiam. Similiter sanctus Augustinus 7. De Trinit. cap. 1. Omnis res, inquit, ad seipsam subsistit; quanto magis Deus? Et cap. 5. circa finem: Hoc est Deo esse, quod subsistere: et ideo si una essentia Trinitas, una etiam subsistentia. Ipsi concinit S. Hieronymus Epistola 57. ad Damasum: Una est, inquit, Dei, et sola natura, quae vere est; id enim, quod subsistit, non aliunde habet, sed suum est. Idipsum suadet S. Hilarius lib. De Trinit.: non est, inquit, corporalium naturarum ista conditio, ut insint sibi invicem: ut subsistentiis naturae habeant perfectam unitatem; paucis interpositis: inesse autem non aliud in alio, ut corpus in corpore, sed ita esse, ac subsistere, ut in subsistente insit; ita vero inesse, ut ista subsistant solius Dei est. Subscribit et S. Anselmus in Monologion cap. 13. ubi ait, Pater gignendo, Filio dedit, ut non per extraneam, sed per suam essentiam, sapientiam, et vitam subsistat, sapiat, et vivat, etc. Concludit denique Boetius lib. de duabus naturis circa medium: Deus, inquit, est hypostasis, id est, subsistentia, subsistit enim nullo indigens; unde dicimus unam esse usiam, vel usiosim, id est, essentiam, vel subsistentiam Deitatis.

Probatur Conclusio ratione. Essentiae divinae quatenus praescindit a divinis Personis competit omnis perfectio simpliciter simplex: sed per se subsistere est perfectio simpliciter: ergo ipsi est tribuenda. Maior patet: essentia enim divina praecisis relationibus est infinite perfecta in genere entis, estque verus Deus, ac subinde ens completum in ratione Deitatis. Ergo ipsi tribuendae sunt omnes perfectiones compossibiles. Minor etiam constat: siquidem longe praestat per se subsistere, quam existere, vel in alio, vel dependenter ab alio. Ergo est perfectio simpliciter simplex essentiae divinae tribuenda; non quidem per relationes personales, quae nullam dicunt perfectionem. Ergo illa per se, et immediate subsistit. — Secundo, essentia divina quatenus praescindit a personis, existit per se complete, et independenter ab ullo extrinseco, necnon et a personis. Ergo revera subsistit. Consequentia patet: siquidem per subsistentiam absolutam nihil aliud intelligimus, quam substantiam completam per se existentem, et incommunicabilem ulli extrinseco complemento a se realiter distincto. Antecedens vero probatur; essentia divina nullam perfectionem accipit a Personis, sed tribuit eis plurimas perfectiones, imo omnes, siquidem omnes perfectiones divinarum Personarum ab essentia profluunt. Ergo independenter ab eis subsistit: multo magis independenter ab omni extrinseco realiter distincto, adeoque per se subsistit. — Tertio, quod est principium sufficienter activum per se, est etiam per se subsistens: sed Deus, ut praeintelligitur personis, est principium sufficienter activum, et productivum: ergo est per se subsistens. Maior constat: cum enim subsistentia sit complementum naturae, cumque natura prius debeat esse completa in esse, quam operans, quia prius est esse, quam operari; ideo prius debet esse subsistens, quam agat. Minor etiam constat: tum quia opera Trinitatis ad extra sunt indivisa, ratione scilicet individuae Deitatis, quidquid enim convenit omnibus omnino personis, id eis convenit ratione essentiae illis communis; atqui creare, v. g. illis indivisim convenit: ergo ratione essentiae communis, sive Deitatis. Ergo prius Deo convenit producere, quam personis; et producere non potest competere essentiae, nisi sit subsistens, quoniam actiones sunt subsistentium; et consequenter Deus quatenus praescindit a personis est subsistens.

Confirmatur. Auctoritate sanctorum Patrum, qui affirmant creaturas a Deo subsistente produci. Sic S. Dionysius cap. 1. De Divinis nominibus dicit: Bonitatis subsistentiam per suum esse, causam esse omnium subsistentium; et Nyssenus libro De Vita Moysis: Nihil, inquit, praeter supremam essentiam, quae omnium causa est, et a qua omnia dependent, vere subsistunt.

Dices 1. Si divina Essentia subsisteret quatenus praescindit a personis, illa esset persona: sed hoc est absurdum; alioquin in Deo daretur personarum quaternitas, quod damnatum fuit in Concilio Lateranensi: ergo Deus quatenus praescindit a personis, non subsistit. Probatur sequela maioris: persona nihil aliud dicit, quam subsistentiam naturae intellectualis: sed Essentia divina quatenus praescindit a personis est natura intellectualis; ergo si per se subsistat, revera erit persona. Confirmatur, nam iuxta sanctos Patres laudatos initio huius Articuli, idem significat Subsistentia, quod Hypostasis: sed hypostasis in Deo idem est, ac persona: ergo si Essentia divina subsistit, revera erit persona.

Distinguo maiorem. Si subsistat subsistentia personali, et incommunicabili alteri, ut supposito, erit persona, concedo: si subsistat subsistentia absoluta, et incommunicabili quidem alteri extraneo, ac distincto realiter ab ipsa essentia subsistente, sed communicabili suppositis divinis realiter ab ipsa essentia indistinctis, erit persona, nego: de ratione enim personae est, quod subsistens sit natura intellectualis incommunicabilis alteri, tum extraneo, tum supposito. Ad confirmationem distinguo maiorem: subsistentia idem significat latine, quod graece hypostasis, secundum aliquam sui acceptationem, eamque frequentiorem, concedo: secundum omnimodam sui acceptationem, nego. Etenim, ut observavimus, nomen subsistentiae dupliciter accipitur a Patribus: primo quidem pro perseitate excludente dependentiam a sustentante: secundo, pro perseitate excludente communicabilitatem supposito. Priori modo non idem significat, ac hypostasis; sed tantum posteriori; iuxta priorem acceptationem, dicimus unicam esse subsistentiam absolutam in Deo; iuxta posteriorem, revera sunt tres subsistentiae relativae.

Dices 2. Subsistentia est ultimus terminus naturae, quam afficit: sed Essentia divina antecedenter ad personalitates non habet aliquid, quod sit eius ultimus terminus. Ergo non habet subsistentiam. Probatur minor: ultimus terminus terminum posteriorem excludit; at essentia divina non excludit terminum posteriorem; siquidem adhuc terminatur subsistentiis relativis: ergo, etc.

Distinguo maiorem. Subsistentia personalis, et incommunicabilis alteri supposito est ultimus naturae terminus, qui nullum posteriorem agnoscit, concedo; subsistentia absoluta, et naturalis, qua naturam per se existentem efficit, et nihilominus communicabilem alteri, ut supposito, debet esse eius ultimus terminus, nego: ut sic enim natura divina cum sit infinite foecunda, ex ratione sua postulat divinis Personis communicari, et ab eis ultimo terminari, et ultra incommunicabilis fieri.

Dices 3. Subsistere est per se existere, non solum independenter ab alio, sed etiam cum repugnantia ad essendum in alio; sicut inhaerere est esse in alio cum repugnantia ad existendum per se: at natura divina, quatenus praescindit a Personis, hoc modo per se existendi non gaudet; imo potius postulat Personis existere: ergo ut sic non vere subsistit.

Distinguo maiorem. Est per se existere, et non in alio, tamquam in sustentante, concedo; tamquam in ultimo terminante, nego. Et similiter distincta minore, nego consequentiam. Natura namque divina, etsi postulet esse in Personis, tamquam in terminis suae foecunditatis; non tamen in eis est tamquam in sustentante, et eam complente; Essentia enim divina nullam perfectionem accipit a Personis, imo omnis Personarum perfectio ab ipsa profluit; neque ab eis completur in ratione naturae divinae, sed tantum in eis eius infinita foecunditas derivatur, et ab eis terminatur.

Duplex maxime relationum genus in Deo distinguunt Theologi, quarum aliquas ad extra, alias ad intra nominant. Relationes ad extra sunt, quibus Deus ad creaturas refertur, vel ab aeterno, ut sunt relationes Omnipotentiae, et Notitiae simplicis ad res possibiles, necnon et Praedestinantis, Reprobantis, etc. ad creaturas rationales futuras; vel in tempore, ut sunt relationes Creatoris, Gubernatoris, Redemptoris, etc. Relationes ad intra sunt, quibus divinae Personae ad invicem mutuo referuntur. Quae iterum duplicis sunt generis, aliquae enim sunt propriae singulis divinis Personis; aliae sunt tribus communes. Propriae alio nomine dicuntur relationes originis, quibus maxime constituuntur divinae Personae; eaeque sunt Paternitas, Filiatio, Spiratio activa, et Spiratio passiva, quae omnes, si Spirationem activam excipias, sunt in singulis personis alterius, et alterius rationis, invicemque distinguuntur realiter. Communes sunt, quae in singulis personis reperiuntur, fundanturque super unitatem, et metaphoricam quantitatem, et qualitatem divinam, et dicuntur aequalitas, identitas, et similitudo. — De Relationibus ad extra non est praesenti loco disputandum; sed de relationibus ad intra; de quibus maxime tria veniunt resolvenda. 1. An omnes relationes ad intra, tam communes, quam propriae, sint reales. 2. Quaenam ex propriis sint revera divinarum Personarum constitutivae. 3. An relationes Personarum constitutivae aliquam perfectionem importent, et connotent.

Notandum 1. Nomine relationis nos intelligere illam veluti formam, qua una res aliam respicit, et cum ea comparatur. Unde fit, ut in qualibet relatione duplex distinguatur esse, nimirum esse in, et esse ad. Cum enim relatio sit habitudo unius ad aliud, necessario est in subiecto, quod refert, et ad terminum, quem respicit. An autem relatio secundum illud duplex esse sit realis, non conveniunt Auctores; quidam enim cum Guillelmo Parisiensi laudato a Carthusiano in 1. dist. 26. q. 2. affirmant, tam in Deo, quam in creaturis omnibus relationes non esse reales entitates, sed tantum entia rationis; aut saltem solum denominationes extrinsecas, ut docuit Ocamus in 1. dist. 30. q. 4. Nonnulli contendunt relationes non esse reales quatenus sunt ad aliquid, sed tantum prout sunt in aliquo; ita plerique Thomistae cum S. Thoma De potentia, quaest. 4. art. 5. et in dist. 26. quaest. art. 2. ad 3. Ceteri denique cum Doctore Subtili conveniunt relationes divinas ad intra esse reales secundum illud esse duplex, nempe in aliquo, et ad aliquid.

Notandum 2. Ex Doctore, Quodlibet. 6. n. 33. ad realitatem relationis tria maxime desiderari: Primum, fundamentum reale, quod sit in re, et ex natura rei. Secundum, extrema realia, et realiter distincta. Tertium, quod ipsum ex natura rei insit extremis, absque scilicet omni consideratione intellectus, vel absque operatione potentiae extrinseca. Advertendum insuper relationum realium, maxime earum quae appellantur mutuae, tres esse proprietates, quarum Prima est, quod sint simul natura: Secunda, quod sint simul cognitione, seu definitione: Tertia, quod dicantur ad convertentiam; quas omnes ex Aristotele, sic expendit S. Cyrillus lib. 2. Thesauri c. 3. Quae ad aliquid sunt, inquit, et natura, et ratione simul sunt, et alterum ex altero infertur. Consequens est ergo relationes eas esse dicendas reales, quibus tres praefatae conditiones, tresque designatae proprietates competunt: an autem hae omnes divinis relationibus ad intra quadrent, hic erit determinandum.

Notandum 3. Relationes divinas in tribus maxime a creatis discrepare; Primo namque creata relatio nullius fere est entitatis et existentiae, nullius activitatis ac efficaciae, nullius denique soliditatis ac permanentiae; imo propriae fragilitatis, et tenuitatis defectu, eodem pene momento, quo nascitur, evanescit: divina vero relatio tantae est, tamque sublimis entitatis, ut augustissimam Trinitatem instituat, divinasque Personas in esse personali constituat. Secundo, creaturarum relationes sunt accidentales, adeoque egent subiecto, tum ut existant, tum ut conserventur: divinae vero relationes substantiales sunt, ac per se subsistentes, et licet ab Essentia divina, tamquam ab omnis entitatis, et perfectionis pelago profluant, ipsamque ad constitutionem Personarum determinent, tamen ipsi divinae essentiae non insunt, tamquam subiecto, sed ei realiter identificantur. Tertio, relationes intrinsecus advenientes in creaturis supponunt sua extrema, hoc est, fundamentum, et terminum, realiter existentia, et distincta, quia oriuntur tantum ex positione fundamenti, et termini: at divinae relationes non supponunt, sed constituunt divinas Personas, easque realiter distinctas efficiunt.

His prelibatis, tria supersunt statuenda: Primum, an divinae relationes personales, et propriae sint vere reales: secundum, an sint reales, tam secundum esse ad aliquid, quam secundum esse in aliquo: Tertium, an relationes communes identitatis, aequalitatis, et similitudinis sint etiam vere reales.

Conclusio prima. — Relationes divinis Personis propriae sunt simpliciter reales. Haec sufficienter constat ex iis, quae diximus probando divinas Personas constitui per relationes, reduplicative ut relationes sunt.

Probatur insuper. Auctoritate Conciliorum, maxime Toletani 11. cap. 1. dicentis: In relativis personarum nominibus Pater ad Filium, et Filius ad Patrem, et Spiritus Sanctus ad utrosque refertur. Quae cum relative tres personae dicuntur, una tamen natura per substantiam creditur. Patet idipsum ex Concilio Florentino sessione 18. ubi Ioannes Theologus, ex communi sententia Graecorum Patrum, et Latinorum ait: Sola relatio apud omnes Graecos, et Latinos Doctores, divina processione personas multiplicat, ita ut non alia ratione, quam vi relationis una persona ab alia differat. Ex quibus sic argumentor: divinae Personae realiter constituuntur, et distinguuntur: ergo per aliquid reale constitutivum, et distinctivum: sed illud, ex Conciliis, non est aliud quam relatio: ergo illa revera est realis.

Probatur 2. Illae relationes revera sunt dicendae reales, quibus competunt tres ad realem relationem proprietates desiderandae; sed illae conveniunt relationibus notionalibus: ergo hae sunt reales. Maior constat: proprietas enim sequitur entitatem; adeoque si illa sit realis haec pariter realis erit. Probatur minor: tres conditiones sunt, quod relationes mutuae sint simul natura, simul cognitione, et reciproca illatione, ut dictum est in secundo Notabili: at illae quadrant in relationes divinarum Personarum constitutivas quidem; Pater, et Filius divinus, verbi gratia, simul sunt natura, et ex unius existentia, infertur existentia alterius, ut diserte probat S. Cyrillus Dialogo De Trinit. lib. 1. Si non est Filius existens genitus, inquit, neque Pater esset iuxta rationem naturae; Pater siquidem est quia genuit: igitur et simul subsistere, et simul tolli utrumque verum. Sunt etiam simul cognitione; nam inquit Basilius lib. 2. Contra Eunomium: Ex quo Pater est, et Filius est, et illico cum quis Patris cogitationem capit, Filii etiam incurrit, nam Pater Filii videlicet Pater. Cui concinit Cyrillus Hierosolymitanus Catechesi 7.: Patris nomen, ait, simul cum ipsius nominis appellatione exhibet intelligendum et Filium; quemadmodum similiter Filium quis nominans etiam et Patrem intelligit; nam, ut subiicit Gregorius Nyssenus Epist. Contra Apollinarem: Ubi quis Patrem nominaverit, certum est eum Filii cuiuspiam significationem intulisse; quomodo enim Pater appellabitur nisi Filius etiam intelligatur? Favet sanctus Hilarius libro 7. De Trinitate: Nomen Patris, inquit, habet in se Filii nomen, non enim nisi per Filium Pater est; et significatio Filii demonstratio Patris est, quia nonnisi ex Patre sit Filius. Ergo si realis relationis proprietas personalibus relationibus competat, illae revera dicendae erunt reales.

Probatur 3. Illae relationes revera sunt dicendae reales, quibus competunt tres conditiones ad relationem realem requisitae, nempe quod eius fundamentum sit reale, quod sit inter extrema realia, quodque fundamento insit ex natura rei, et citra considerationem intellectus: sed hae tres conditiones conveniunt relationibus personalibus: prima quidem, quia origo activa, et passiva in quibus fundantur relationes producentis, et producti, est revera fundamentum reale: secundo relationes illae sunt inter extrema realiter distincta, producens enim, et productum distinguuntur realiter invicem: denique relationes illae, et habitudines unius Personae ad aliam ipsis competunt citra quamlibet intellectus operationem; etsi enim nullus unquam fuisset intellectus creatus, non minus revera Pater divinus esset Filii Pater, et Filius Patris Filius: ergo non minus revera habuissent relationem invicem.

Dices 1. Relatio realis exigit extrema realiter distincta: sed relationes divinae non habent extrema realiter distincta. Probatur: nam relationes illius sunt inter Essentiam, quae ab una Persona communicatur alteri: sed Essentia divina in Persona eam communicante non distinguitur a seipsa quatenus est in Persona cui communicatur; imo est omnino eadem: ergo, etc.

Nego minorem, et ad eius probationem dico, essentiam ipsam divinam non esse extremum, vel fundamentum proximum relationis quae intercedit inter divinas Personas; sed illaemet divinae Personae sunt ipsae relationum extrema; non enim Essentia, sed ipsae divinae Personae realiter referuntur ad invicem; adeoque cum Personae sint realiter distinctae, etiam earum relationes sunt inter extrema realiter distincta.

Instabis. Non solum relatio exigit, sed etiam praeexigit realitatem, et distinctionem extremorum: at relationes divinae non supponunt extrema realia, et realiter distincta: ergo non sunt reales.

Distinguo maiorem. Relatio creata praeexigit realitatem, et distinctionem realem extremorum, quia non oritur nisi ex positis fundamento, et termino, concedo: relatio increata, et divina ita exigit extrema realiter distincta, nego. Cum enim haec sit constitutiva, et distinctiva divinae Personae, quia est terminativa communicationis divinae Essentiae, idcirco non supponit, sed efficit distinctionem extremorum.

Dices 2. Idcirco affirmantur esse in Deo relationes reales, quia Personae divinae denominantur nominibus relativis: sed exinde non licet colligere in eis esse aliquas relationes reales: ergo, etc. Maior constat ex probationibus Conclusionis; minor probatur: tam enim revera Deus realiter dicitur Dominus, Creator, etc. quam prima persona dicitur Pater: sed ex eo quod Deus appelletur nomine relativo Domini, non sequitur in eo esse relationem realem, qua intercedit inter dominum, et servum in creatis: ergo ex eo quod prima persona appelletur Pater, concludere non licet eamdem esse relationem, quae est inter Patrem, et Filium in creatis.

Nego minorem, et ad eius probationem distinguo maiorem: tam realiter Deus dicitur Dominus quam prima persona dicitur Pater, realitate terminationis, quia nempe relatio Dominii terminatur ad creaturas realiter existentes, sicut proportione servata relatio Paternitatis terminatur ad Filium realiter existentem, concedo: tam realiter intrinsece, seu per formam relativam intrinsecam, nego. Relatio enim Domini tantum oritur ab extrinseco, et Deo convenit iam constituto undequaque in suo esse tum essentiali, tum personali: idcirco dicitur relatio ipsi adveniens ab extrinseco, nempe ex productione creaturae; relatio vero Paternitatis ipsi ab intrinseco competit, non solum quia fluit ab essentia cum qua est eadem realiter, et a qua solum formaliter distinguitur, sed etiam quia cum Essentia divina concurrit ad intrinsecam constitutionem personae divinae in suo esse personali.

Dices 3. Boetius libro 1. De Trinit. circa medium, enumeratis omnibus praedicamentis, ait: Haec cum quis in divinum verterit praedicationem, cuncta mutantur quae praedicari possunt: ad aliquid vero omnino non potest praedicari. Ergo ex eo sequitur relationem, quae est praedicamentum ad aliud, non Deo realiter competere, sicut convenit substantia, et quae ultra substantiam significantur per modum quantitatis, vel qualitatis, vel actionis, etc.

Respondeo. Boetium velle quod relationes non eodem modo praedicentur de Divinitate, quomodo enuntiantur caetera praedicamenta, sed modo omnino diverso: cum enim inquisivisset libro proxime sequenti, Utrum Pater, et Filius, et Spiritus sanctus de Divinitate substantialiter praedicentur: post medium libri ita concludit:

Ex his igitur intelligimus, Patrem, Filium, et Spiritum sanctum non de ipsa Divinitate substantialiter dici, sed alio quodam modo: Si enim substantialiter praedicaretur de singulis, et de omnibus singulariter diceretur: Nunc vero ad aliquid dici manifestum est, nam, et Pater alicuius Pater est.

Fatetur ergo Boetius relationes praedicari, et dici de Deo tamquam ad aliquid; qui est alius quidam modus praedicationis distinctus a praedicatione substantiae, et caeterorum praedicamentorum, quae de singulis personis verificantur. Singulae namque dicuntur per se existentes, aequales, similes, etc., non autem singulae dicuntur Pater, etc.

Conclusio secunda. — Relationes originis Personarum divinarum constitutivae revera sunt reales secundum esse ad aliquid. Probatur ex illis omnibus quibus iam insinuatum est relationes divinas esse personarum constitutivas, quatenus relationes sunt; etenim relationes originis sunt personarum divinarum constitutivae quatenus reales sunt, et secundum propriam rationem, qua sunt relationes: sed sunt relationes propriae secundum esse ad aliud: ergo sunt etiam relationes, et constitutivae secundum esse earum ad aliquid. Maior constat ex dictis. Probatur minor: secluso esse ad aliquid a relatione, nihil amplius remanet per quod unum intelligatur referri ad aliud: sed ablata a relatione ratione referendi unum ad aliud, non remanet amplius relatio: ergo secluso esse ad aliquid non erit amplius vera relatio.

Confirmatur. Eo modo divinae relationes personas constituunt, quomodo eas distinguunt: sed eas distinguunt tantum secundum esse ad. Probatur: non distinguunt nisi quatenus opponuntur invicem tantum secundum esse ad; non vero secundum esse in, quod est ipsis commune cum formis absolutis: ergo, etc.

Secundo: Paternitas secundum formalissimam rationem Paternitatis, est relatio ad Filium: ergo relatio secundum formalissimam rationem relationis, seu secundum esse ad aliud est entitas realis. Maior patet: si enim Paternitas secundum formalissimam rationem non esset entitas realis, Deus non esset vere, et proprie Pater, sed tantum per quamdam comparationem intellectus humani; ideoque minus proprie esset Pater, et Filius quam homo generans, et genitus, qui realiter sunt Pater, et Filius. Minor autem constat ex dictis, quibus probavimus plurimis sanctorum Patrum auctoritatibus, rationem propriam Paternitatis totam esse ad Filium, sicut tota ratio Filii est ad Patrem. Et probatur insuper ex Concilio Wormatiensi in professione fidei, ubi repetens verba Concilii Toletani 11. dicentis: In relativis personarum nominibus Pater ad Filium, et Filius ad Patrem, et Spiritus sanctus ad utrosque refertur, etc.; subdit: Quod Pater est, non ad se sed ad Filium; et quod Filius est, non ad se sed ad Patrem est. Cui concinit sanctus Bernardus Epist. 192. ad Innocentium ubi ait: Non quod ad se, sed quod ad Filium est, Patris nomine designatur. Ergo vera ratio relationis est ad aliud.

Tertio denique: si relatio secundum esse ad aliud, non esset ex se proprie realis, sed ex eo solum quod realis est substantia Dei, vel eius amor, et intellectio; sequeretur relationes divinas aeternas non esse reales perfectiori, et veriori modo, quam sint reales relationes ex tempore convenientes Deo, a quibus realiter denominatur Dominus, et Creator; etenim istae similiter fundantur in operationibus intellectus, et voluntatis divinae; Deus enim in tempore realiter, et proprie Dominus appellatur a reali subiectione creaturarum, supposito fundamento volitionis, et imperii, quo Deus ab aeterno praedefinivit creaturas producere, et gubernare: sed hoc consequens est absurdum, alias relationes originis essent tantum denominationes extrinsecae; adeoque non essent realia, et intrinseca principia constitutiva divinarum Personarum: ergo, etc.

Obicies. Esse ad aliquid formaliter tantum respicit terminum: sed respicere formaliter terminum, non est aliqua ratio realis: ergo esse ad aliquid non est reale. Maior patet. Probatur minor: illud per se non est reale, quod commune est enti reali, et rationis: sed respicere terminum est quid commune relationi reali, et rationis: utraque enim refert fundamentum ad terminum: ergo, etc.

Nego minorem, et ad probationem eius nego minorem: relatio enim rationis revera non respicit terminum, sed concipitur ad modum earum relationum, quae terminum respiciunt, sicut quodlibet ens rationis non est ens, sed concipitur ad modum entis. Deinde tam esse in aliquo dicitur de relatione reali, et rationis, quam esse ad aliud, etenim relationes rationis tam concipiuntur ad modum accidentium inhaerentium subiectis, quam concipiuntur esse ad aliud: ergo si ex eo quod esse ad terminum dicatur de relatione reali, et rationis, sequeretur relationem non esse realem quatenus est ad aliquid, etiam non esset dicenda realis quatenus est in aliquo, sicque relatio secundum nullam sui rationem esset realis; quod est absurdum.

Dices 2. Tota realitas cuiuslibet entis in ipso est: ergo realiter tantum potest esse realis secundum esse in, non vero secundum aliud esse oppositum huic, quale est esse ad.

Distinguo maiorem. Tota realitas entis absoluti est esse in se, et ad se, concedo: entis relativi, nego. Imo ex relativorum definitione totum eorum esse est ad aliud; nam inquit Aristoteles definiendo relationem: Sunt ad aliquid quibus hoc ipsum esse, est ad aliquid se habere, id est habitudinem habere ad alterum. Caetera quae possent obici depromuntur ex Philosophia, et iam solvimus in nostra Philosophia Academica probando relationes esse entia realia; idcirco sit

Conclusio tertia. — Revera in Deo sunt relationes identitatis, aequalitatis, et similitudinis: eaeque sunt reales. Haec Conclusio duas habet partes. Quarum probatur prima: In Deo sunt relationes identitatis, aequalitatis, et similitudinis, in quibus est perfecta identitas, aequalitas, et similitudo: sed illa perfectissime intercedit inter divinas Personas. — Primo namque inter eas est summa Identitas essentialis: tum quia eadem est essentia numero in tribus personis: tum quia Essentia divina, ratione suae infinitatis, identificat sibi relationes divinarum Personarum constitutivas, quo fit, ut licet tres sint personae, tamen est unicus Deus; ergo inter illas est summa, et perfecta identitas. Secundo est etiam omnimoda Aequalitas inter divinas Personas, ut colligitur ex illo ad Philippens. 2. ubi de Verbo divino Paulus ait: Non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, id est non tyrannice, nec per rapinam usurpavit aequalitatem Dei, sed ei fuit connaturalis. Haec autem divina aequalitas in tribus potissimum attenditur, nimirum in perfectionum infinita magnitudine, in existentiae aeterna immutabilitate, et in potestatis inexhausta foecunditate, ut expendit sanctus Fulgentius libro De Fide ad Petrum cap. 1. dicens:

Quod nullus horum, scilicet Patris, et Filii, et Spiritus sancti, extra quemlibet ipsorum est, quia nemo eorum aut procedit aeternitate, aut excedit magnitudine, aut superat potestate: quia nec Filio, nec Spiritu sancto, aut anterior, aut maior Pater est, nec Filii aeternitas, atque immensitas velut anterior, aut maior Spiritus sancti immensitatem, aeternitatemque aut praecedere, aut excedere naturaliter potest.

Concinit et Concilium Toletanum 6. in professione fidei ante medium: In hac, inquit, Trinitate tanta est unitas substantiae ut pluralitate careat, et aequalitatem teneat, nec minor in singulis quam in omnibus: nec maior in omnibus quam in singulis personis manet. Firmatur pariter ex Symbolo sancti Athanasii dicentis: In hac Trinitate nihil prius aut posterius, nihil maius aut minus, sed totae tres personae coaeternae sibi sunt, et coaequales. — Tertio denique hoc ipsum patet de Similitudine: est enim inter divinas Personas perfecta assimilatio, ratione attributorum, et perfectionum divinarum, in quibus illae divinae Personae dicuntur omnino similes: unde Athanasius in Symbolo: Qualis Pater, talis Filius, talis Spiritus sanctus: hinc oratione prima Contra Arianos ait: Filius quatenus est Verbum, et Sapientia Patris omnia habet quae sunt Patris, aeternitatem, immutabilitatem, et per omnia, et in omnibus eamdem similitudinem. Quam etiam similitudinem habet Spiritus Sanctus, non quidem vi formalissima suae processionis sicut Filius, sed ratione sibi communicatae naturae divinae; quamobrem nonnulli Patres eo processerunt, ut Spiritum sanctum appellarent formam, et imaginem, et Verbum Filii, ut patebit Disputatione sequenti. — Hanc divinam similitudinem probat S. Hilarius lib. 3. De Trinit. ex illo Genesis faciamus hominem, etc. Qui dicit, inquit, faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram, invicem esse sui similes in eo quod similitudinem nostram dicat, ostendit.

Probat vero Richardus Victorinus libro 3. De Trinitate cap. 7. ex perfecta charitate, qua est inter divinas Personas:

Plenitudo Charitatis exigit, inquit, ut uterque ab altero sit summe dilectus, et consequenter secundum praedictam discretionis normam, uterque sit summe diligendus. Ubi autem uterque est aeque diligendus, oportet ut uterque sit aeque perfectus: oportet itaque utrumque esse aeque potentem, aeque sapientem, aeque bonum, aeque beatum, etc.

Quae hanc adversus veritatem possent obici, iam soluta sunt ex dictis de consubstantialitate, et aequalitate divinarum Personarum.

Probatur itaque secunda pars. Nempe, quod illae relationes identitatis, aequalitatis, et similitudinis revera sint reales, ut affirmat Doctor in 1. dist. 31. et alibi.

Probatur 1. Relatio realis est, quae competit extremis, secluso opere intellectus: sed tales sunt praefatae relationes: ergo sunt reales. Maior patet. Minor probatur ex sanctis Patribus, et Conciliis, maxime Nicaeno, Toletano 1., Constantinopolitano 1. in quibus Filius divinus dicitur esse eiusdem essentiae cum Patre, et illi in omnibus aequalis, et perfecte similis.

Confirmatur. A parte rei Filius divinus habet omnia requisita ex parte fundamenti ad relationes identitatis, aequalitatis, et similitudinis cum Patre: ergo revera etiam a parte rei habet illas rationes. Patet consequentia; nam in istis relationibus intrinsecus advenientibus, posito sufficienti fundamento, et termino, necessario resultat relatio. Probatur antecedens, nam ex Aristotele lib. 5. Metaphysicorum cap. 5. Eadem sunt, quorum substantia est una; similia vero, quorum qualitas una; aequalia autem, quorum quantitas una; sed a parte rei in Patre et Filio est una substantia, nempe natura divina; una pariter qualitas, nempe perfectiones attributales, et modales; una denique quantitas, non molis, sed moris, nempe Divinitas, Maiestas, et Celsitudo: ergo pariter in eis sunt a parte rei relationes identitatis, aequalitatis, et similitudinis.

Secundo, aequalitas, et similitudo sunt relationes reales in creaturis: ergo multo magis in Deo. Patet antecedens: Probatur consequentia: Aequalitas, et similitudo multo perfectius sunt in divinis, quam in creaturis: ergo multo fortius constabit eas esse reales in Deo. Antecedens est ipsius S. Augustini lib. 3. De Trinitate, cap. 4. et 5. ubi summam aequalitatem personarum probat ex summa simplicitate illarum, et capite 10. de Filio quatenus imagine loquens ait: Cui iam est tanta congruentia, et prima aequalitas, et prima similitudo, nulla in re dissidens, et nullo modo inaequalis, et nulla ex parte dissimilis, sed ad identidem respondens ei cuius imago est.

Tertio, probat Doctor laudatus numero 2.: Illae relationes sunt reales, quibus competunt omnes conditiones ad relationem realem desiderandae, nempe: primo, ut extrema sint realia: secundo, ut realiter distinguantur: tertio, ut relatio resultet ex natura rei, seu extremorum, adeoque absque ulla comparatione intellectus: sed tres illae conditiones revera praefatis relationibus congruunt. Primo namque essentia, et perfectiones divinae, quae sunt fundamenta identitatis, aequalitatis, et similitudinis Personarum, revera sunt reales: secundo, Personae ipsae, inter quas intercedunt illae relationes, sunt realiter existentes, invicem realiter distinctae: tertio denique, nulla opus est intellectus comparatione, ut illae divinae Personae sint eaedem, aequales, et similes: ergo revera tres illae conditiones ad relationem realem necessariae praedictis relationibus conveniunt.

Replicant Thomistae: Praeter tres assignatas conditiones, quartam desiderari, nempe quod sit fundamentum quo realiter distinguatur in utroque extremo: hoc autem in divinis non occurrit; nam eadem est essentia, eademque numero perfectiones in tribus adorandis Personis; adeoque propter defectum huius conditionis praefatae relationes in Deo non possunt esse reales.

Contra 1. Paternitas, et Filiatio in creaturis sunt relationes reales: sed fundamentum Paternitatis non distinguitur realiter a fundamento Filiationis; fundamentum enim Paternitatis est generatio activa, et fundamentum Filiationis, generatio passiva: sed actio, et passio realiter non distinguuntur ex Philosopho 3. Physic., ut etiam ultro fatentur Thomistae: ergo fundamentum Paternitatis creatae non distinguitur realiter a fundamento Filiationis; adeoque, ut relationes sint reales, non est necessaria distinctio realis fundamentorum. Secundo, si eadem numero quantitas, aut qualitas constitueretur in diversis subiectis, intercederet inter illa subiecta relatio aequalitatis, et similitudinis: sed in tali casu fundamentum non esset distinctum realiter in illis extremis; ergo unitas, et identitas essentiae, et perfectionum divinarum in Personis divinis, non obstat quin in eis sint realis identitas, aequalitas et similitudo.

Replicant 2. Quod in eo casu non exsurgeret aequalitas, et similitudo inter illa subiecta, quia, inquiunt, forma posita in duobus subiectis non reddit illa duo talia; etenim ad dualitatem opus est multiplicari formas. — At replica falsa ostenditur duabus instantiis: primo enim in Patre aeterno, et in Filio est unica spiratio activa, et tamen Pater, et Filius sunt duo spirantes: item in tribus Personis eiusdem sanctissimae Trinitatis est unica aeternitas, et tamen S. Athanasius in Symbolo docet, quod illi tres sunt coaeterni: ergo albedo v. g. posita in duobus subiectis vere faciet duo alba, adeoque duo similia, quamquam tamen unica sit numero forma; et consequenter ad realitatem relationis non est necessaria realis distinctio fundamenti in extremis, sed satis est, quod ipsa extrema sint realiter distincta.

Replicant 3. Si non multiplicaretur fundamentum, sequeretur, quod idem referretur ad seipsum: fundamentum enim est id quod refertur.

Nego sequelam. Fundamentum enim est quidem ratio referendi, non vero id quod refertur; extrema enim sunt ea quae referuntur, haec autem sunt divinae personae realiter invicem distinctae.

Confirmantur supradictae rationes: praefatae relationes fundantur in unitate: ergo quanto maior erit unitas essentiae, perfectionis, et magnitudinis, tanto praestantior erit identitas, aequalitas, et similitudo, et per consequens si exsurgat relatio identitatis inter duas substantias numero, vel specie distinctas, multo magis exsurget inter extrema, in quibus erit unica numero substantia. Insuper

Dices 1. Si aequalitas, et aliae relationes essent reales in divinis, sequeretur in Deo dari plures relationes reales quam quatuor: sed consequens videtur falsum, et contra communem Theologorum sententiam: ergo et antecedens. Sequela maioris est evidens, nam relationes identitatis, aequalitatis, et similitudinis distinguuntur formaliter a relationibus originis: ergo revera essent in Deo plures relationes quam quatuor. Imo ipsemet Doctor duas relationes similitudinis, duas aequalitatis, et duas identitatis in qualibet Persona divina constituit, quarum una ad unam, et altera ad alteram Personam refertur; ex quibus resultant 18. relationes reales, quibus si quatuor relationes originis adiungas, erunt in Deo viginti duae relationes reales. Rursus, cum omnes perfectiones divinae distinguantur ex natura rei, sintque omnes infinitae intensive, consequens erit tot esse relationes aequalitatis, et similitudinis, quot attributa quae certe ingentem relationum numerum in divinis efficient. — Negat minorem Doctor ibidem n. 7. Potest concedi, inquit, quod quot sunt perfectiones in Deo simpliciter, tot sunt etiam habitudines, et tot aequalitates: sicut tamen illae omnes sunt simpliciter una res, ita et aequalitates secundum ens sunt simpliciter una res. Itaque non implicat in Deo plures esse formalitates relativas, sicut plures sunt absolutae.

Dices 2. Non sunt multiplicandae formalitates, nec entitates in Divinis absque ulla urgente necessitate: at nulla videtur esse necessitas multiplicandi tot entitates relativas; etenim Personae divinae seipsis possunt dici invicem aequales, eaedem, et similes; per hoc enim dici potest nihil aliud significari, quam quod habeant eamdem essentiam, et perfectionem, seu quod una non habeat aliam essentiam, nec maiorem, aut minorem perfectionem, quam altera: ergo ad id entitates illae positivae superfluunt.

Nego minorem, et ad eius probationem dico, quod cum aequalitas, identitas, et similitudo divina sint positivae, etiam illae denominationes fieri debent per aliquid positivum; adeoque per aliquam formalitatem positivam: at habere eamdem essentiam, et perfectionem, seu non habere aliam essentiam, et perfectionem non est formaliter aliquid positivum, sed pure negativum; ideoque hoc non sufficit ad illam denominationem identitatis, aequalitatis, et similitudinis; sed ad id requiritur entitas aliqua, seu formalitas relativa, tum ab essentia, et attributis, cum ab ipsis relationibus originis formaliter, aut saltem modaliter distincta.

Dices 3. Aequalitas est relatio simpliciter simplex: sed relatio in divinis non est talis: ergo aequalitas non est relatio.

Distinguit maiorem. Doctor in 1. dist. 19. qu. 1. n. 8.: Aequalitas fundamentaliter sumpta est perfectio simpliciter simplex, quia praeexigit naturam perfectam, et omnimode infinitam in Personis, concedo: aequalitas sumpta formaliter, quatenus nimirum est formalitas relativa, qua Personae divinae referuntur ad invicem est perfectio simpliciter, nego; seu, ut loquitur Doctor ibidem:

Dico, quod perfectio simpliciter, id est, quae formaliter posset esse infinita, non elicit, nisi aliquid, quod potest esse essentiale in divinis, et ad se, et tale aliquo modo praeintelligitur relationibus originis eiusmodi, sicut sapientia, bonitas, etc.; aequalitas autem non praeintelligitur relationibus originis, nec potest esse ad se: Pater enim non est aequalis sibi, sed Filio, et ideo aequalitas hoc modo non dicit perfectionem simpliciter, dicit tamen perfectionem, quae in omni natura comparando ad aliquid eiusdem naturae, melior est suo opposito, quia oppositum eius de necessitate dicit imperfectionem, non enim est inaequalitas in eadem natura, nisi alterum individuum imperfecte habeat illam naturam. Nec obstat, quod dist. 26. affirmet aequalitatem pro formali dicere perfectionem, id enim non dicit ex propria sententia, sed ex mente aliorum, qui ex eo quod personae dicerentur constitui absoluto, inferebant inde sequi, quod esset aliqua perfectio in una persona, quae non esset in alia; quam illationem nullam esse ostendit Doctor dicens, quod melius concluderent, quod relatio non constitueret personam. Nam probabilius videtur, inquit, quod relatio possit esse perfectio, quam quod sit proprietas hypostatica, etc., supple, in sententia arguentis.

Notandum 1. Communem esse Theologorum sententiam, quatuor admittendas esse relationes personales, et originis, nimirum Paternitatem, Filiationem, Spirationem passivam, et Spirationem activam. Hae namque solae sunt relationes, quae fundantur in processionibus divinis consideratis per modum actionis, et passionis: duae namque tantum sunt reales processiones, ut supra probavimus, nempe generatio Verbi, et processio Spiritus sancti. Quae possunt considerari bifariam, nimirum active, vel passive; generatio active sumpta dicitur Paternitas: passive autem Filiatio nominatur. Similiter processio Spiritus sancti, spectari potest active, vel passive: priori modo, dicitur spiratio activa, quae est in Patre, et Filio, et per quam a Spiritu sancto distinguuntur: posteriori vero appellatur spiratio passiva.

Notandum 2. Omnes etiam pene Theologos convenire Paternitatem esse revera constitutivam primae personae divinae, Filiationem secundae, et Spirationem passivam tertiae; at non levis difficultas de spiratione activa, num videlicet etiam distinctam aliquam Personam divinam constituat: etenim si non sit alicuius personae constitutiva, cur cum relationibus personalibus constitutivis locum obtinet? si vero sit, iam non solum tres, sed revera quatuor erunt divinae Personae; adeoque ruit omnino divinae Trinitatis mysterium. Hos erroris scopulos ut declinent Theologi, censent aliqui cum Gregorio in 1. dist. 26. spirationem activam a relationibus originis esse ablegandam; quibus partim subscribit Baro noster Apologia 3. actione 3. Thomistae eam quidem non respuunt, sed contendunt eam a Paternitate, et Filiatione solum virtualiter esse distinctam. Durandus vero contendit eam a Paternitate, et Filiatione realiter distingui. Doctor vero Subtilis Quodlibeto 5. affirmat spirationem esse quidem realem, non tamen realiter sed solum formaliter et actu a Paternitate et Filiatione esse diversam.

Notandum 3. Certo certius esse, Patrem, et Filium distingui realiter a Spiritu sancto, et Spiritum sanctum similiter ab eis esse distinctum: at qua virtute fiat haec distinctio non conveniunt omnes. Volunt enim aliqui hanc distinctionem a Paternitate et Filiatione esse repetendam, ita quod ad id superflua sit spiratio activa. E contra vero affirmant hanc realem distinctionem non aliunde, quam a spiratione activa esse colligendam. Inde duo maxime veniunt in praesenti c Quaestione statuenda: Primum, quod Spiratio activa sit relatio realis ad personarum distinctionem necessaria: Secundum, quod a Paternitate et Filiatione non realiter nec solum virtualiter, sed formaliter distinguatur.

Conclusio prima. — Spiratio activa est relatio realis, et ad personarum divinarum completam distinctionem colligendam necessaria.

Probatur Conclusio: Inter principium, et terminum realiter a principio procedentem, realis relatio intercedit, maxime quando terminus procedens est eiusdem naturae cum suo principio: sed Pater et Filius sunt unum principium, a quo realiter procedit Spiritus sanctus, qui est eiusdem naturae cum Patre et Filio: ergo Pater et Filius reali et mutua relatione respiciunt Spiritum sanctum. Subsumo: sed cum ita non respiciunt per Paternitatem, et Filiationem: ergo respicere debent per aliam relationem; adeoque per Spirationem activam.

Maior syllogismi constat; non enim est potior ratio, cur inter primam, et secundam Personam intercedat mutua relatio realis principii, et termini procedentis, videlicet Paternitas, et Filiatio, quam inter Spiritum sanctum, et Patrem, et Filium, a quibus procedit tamquam terminus a principio.

Illatio autem probatur a S. Augustino Serm. 38. De Tempore, ubi ait:

Ipsa relatio Spiritus sancti non ita reciproca ratione converti poterit sicut Pater, et Filius, nam Pater Filii Pater dicitur, et Filius Patris Filius dicitur, Spiritus vero sanctus, uniformiter dicitur ad Patrem et Filium, quia Patris et Filii Spiritus est, dicimus enim Spiritum sanctum Spiritum Patris... Sed non vicissim dicimus Patrem Spiritus sancti, ne Filius eius intelligatur Spiritus sanctus; item dicimus Spiritum sanctum Spiritum Filii, sed non dicimus Filium Spiritus sancti, ne Pater eius intelligatur Spiritus sanctus:

ergo illa relatio mutua non est ratione Paternitatis et Filiationis, adeoque alia relatio est admittenda.

— Confirmatur ex eodem libro 5. De Trinitate cap. 11. ubi probat inter Patrem, ac Filium, et Spiritum sanctum esse mutuam relationem, non sub ratione Spiritus, sed sub ratione Doni: ait enim:

Ipsa relatio non apparet ex hoc nomine videlicet Spiritus sanctus, apparet autem cum dicitur donum Dei, Donum enim est Patris, et Filii, quia et a Patre procedit, et Apostolus ait: qui Spiritum Christi non habet, hic non est eius... Donum ergo donatoris, et donator doni cum dicimus, relative utrumque ad invicem dicimus:

ergo censet inter Patrem, Filium, et Spiritum sanctum esse relationem mutuam: sed Pater, et Filius non mutuo referuntur ad Spiritum Sanctum per relationem Paternitatis, et Filiationis, sed sub ratione doni, ut ipsemet docet cap. 12. ubi probat relationi Spiritus sancti non esse correlativam relationem Patris, nec relationem Filii.

Cum dicimus, inquit, donum Patris, et Filii, non quidem dicere possumus Patrem doni, aut Filium doni, sed ut haec sibi invicem respondeant, dicimus donum donatoris, et donatorem doni, quia hic potuit inveniri usitatum vocabulum, illic non potuit; Dicimus ergo relative Pater, idemque relative dicitur principium, et si quid forte aliud: sed Pater ad Filium dicitur, principium rerum ad omnia, quae ab ipso sunt;

ergo censet S. Augustinus Patrem, et Filium revera referri ad Spiritum sanctum, non per relationem Paternitatis, et Filiationis, sed per relationem principii: at haec relatio dicitur Spiratio activa: ergo haec revera est realis.

Hoc ipsum luculenter ex sanctis Patribus probavit Bessarion in Concilio Florentino Oratione pro unione cap. 6. ubi cum suasisset inter Filium, et Spiritum sanctum esse relationem mutuam, ut causae ad causatum, et causati ad causam, more Graecorum usurpando nomen causae pro principio, probat inde illam relationem non fieri per Filiationem: unde concludit, quod cum Filius prout Filius non referatur ad Spiritum, non enim dicitur Filius Spiritus, restat ut referatur ad Spiritum tamquam spirans, cum Spiritus etiam referatur ad Filium tamquam Spiritus; Spiritus enim Spiranti, et passiva spiratio activae spirationi correspondet, Spiritus vero, et Spiritus Filii multis locis sacrae Scripturae dicitur, et Spiratio eius; hic enim Spiritus (ut sacer Athanasius) Spiratio est Filii; cum igitur ad Filium Spiritus, et tamquam spiratio, et tamquam Spiritus referatur, Filius quoque tamquam spirans refertur ad Spiritum. In quibus duo concludit: primum, quod inter Filium, et Spiritum sit relatio mutua. Secundum, quod haec relatio ex parte Filii non sit Filiatio, sed spiratio activa, et consequenter, quod cum realiter Filius referatur ad Spiritum Sanctum, spiratio activa necessario debet esse realis.

Dices 1. Nihil est asserendum in mysterio Trinitatis, nisi vel Scriptura, vel Conciliorum, aut sanctorum Patrum oraculis fulciatur: at Spirationis activae nulla mentio apud sanctos Patres, imo Albinus Flavius lib. 1. De Trinit. c. 5. dicit, Relationem Spiritus sancti ad Patrem, et Filium non esse reciprocam, idest, mutuam: ergo haec spiratio activa non est asserenda.

Nego minorem: quamquam enim sancti Patres relationem inter Patrem, et Filium non appellaverint Spirationem activam, eam tamen sufficienter designarunt statuendo relationem mutuam inter omnes Personas, ut nedum supra asseruimus ex S. Augustino, sed etiam ut constat ex Concilio Toletano 11. dicente: Hoc solo numerum insinuant, quod ad invicem sunt; et Nazianz. Orat. 37. Manifestationis, inquit, ut ita dicam, mutuaque eorum relationis differentia, diversa quoque ipsis nomina procreavit. Est igitur inter illas divinas Personas mutua relatio realis: at haec ex parte Patris, et Filii non est Paternitas, et Filiatio respectu Spiritus sancti: ergo sufficienter affirmant sancti Patres aliam esse admittendam, nempe Spirationem activam, quam tacite approbavit Concilium Florentinum, ut supra diximus; imo et indicaverat Concilium Lugdunense sub Gregorio X. cap. unico De summa Trinitate, non solum dicens, Una spiratione Patrem, et Filium producere Spiritum Sanctum, sed etiam esse Unum principium Spiritus Sancti; adeoque eadem ratione habent relationem ad Spiritum sanctum, qua sunt eius principium: at ex Concilio sunt eius principium per Spirationem activam, et consequenter ex mente Concilii ad eum referuntur per Spirationem activam.

Ad Albinum Flavium, respondeo ipsum velle quidem Patrem, et Filium non referri ad Spiritum sanctum relatione mutua sub ratione Patris, et Filii, sed tantum sub ratione principii, ut supra diximus ex S. Augustino.

Dices 2. Sancti Patres solummodo assignant tres relationes personales. Insuper Concilium Lateranense capite Damnamus excludit quaternitatem realem in divinis: sed si Spiratio activa esset realis, revera esset quaternitas relationum realium in divinis: ergo etc. Denique sanctus Damascenus lib. 1. De Fide cap. 10. et 11. copiose de relationibus divinis disserit: at nullatenus meminit Spirationis activae: ergo censet eam non esse admittendam.

Respondeo 1. Sanctos Patres idcirco assignasse tantum tres proprietates personales realiter distinctas, quia tantum agebant de relationibus personarum constitutivis, et distinctis realiter; unde cum activa Spiratio Personam non constituat, nec realiter distinguatur a Paternitate, et Filiatione, idcirco de ipsa eis non fuit sermo.

Ad Concilium Lateranense dico, illud eatenus excludere quaternitatem in divinis, quatenus ex ea inferretur quaternitas Personarum: at ex admissa spiratione activa illud non infertur, haec enim non est Personae divinae constitutiva: ergo Concilium illam non excludit. Adde, quod excludat Concilium quaternitatem distinctorum realiter, tamquam res a re: at Spiratio activa non ita distinguitur a Paternitate, et Filiatione, ut statim probabimus: ergo in nos non pugnat.

Ad sanctum Damascenum respondeo ab auctoritate negativa nihil certo colligi, maxime quando contrarium inferre licet: at S. Damascenus sufficiens subministrat fundamentum in eodem cap. 11. asserendi realem relationem Spirationis activae, dum circa medium ait: In solis proprietatibus Paternitatis, Filiationis, et Processionis secundum causam, et causale Deum intelligi: quibus denotat mutuam esse reciprocationem principii producentis, et termini producti inter Spiritum sanctum, et Patrem, ac Filium: at haec non potest esse Paternitas, et Filiatio: ergo Spiratio activa.

Dices 3. Relatio principii in Deo non est semper realis, nam revera Deus est principium creaturarum, nec tamen ad eas habet relationem realem: ergo licet Pater, et Filius sint principium Spiritus sancti, non inde sequitur, quod habeant relationem realem Spirationis activae.

Distinguo antecedens: quando principium producens, et terminus productus sunt diversi ordinis, et diversae naturae, concedo: quando sunt eiusdem, nego. Relatio autem Creatoris ad res creatas est ad res alterius ordinis, et naturae, et Deo solum advenit in tempore: at vero Spiratio activa est ad terminum eiusdem ordinis, et naturae, illaque Deo convenit ab aeterno, et idcirco est realis.

Dices 4. Spiratio activa supponit Patrem, et Filium constitutos: ergo si sit realis, ipsis adveniet tantum ex resultantia, et per modum accidentis: sed hoc Deum dedecet: ergo etc.

Nego minorem: haec enim resultantia non fit secundum rem, sed secundum formalitatem nec advenit ab aliqua actione extrinseca, ut relationes creatae, sed ab intrinseco, et ex foecunditate divinae voluntatis: sicut ergo non repugnat, quod ab essentia resultent attributa, ab ea non realiter, sed tantum formaliter distincta, sic etiam non repugnat, quod a Patre, et Filio resultet illa Spiratio activa.

Conclusio secunda. — Spiratio activa non distinguitur realiter, sed formaliter actu a Paternitate, et Filiatione.

Haec est omnium pene Theologorum quantum ad primam partem, et Probatur 1. Ex Concilio Lateranensi cap. Damnamus, ubi proscribitur sententia Abbatis Ioachim, dicentis quaternitatem esse admittendam in Deo, eo quod essentia realiter esset distincta a Personis realiter etiam ab invicem distinctis; statuitque Concilium, quod ideo solummodo Trinitas est non quaternitas, quia quaelibet trium Personarum est illa res, videlicet substantia, essentia, seu natura; ex quo sic licet argumentari: statuit Concilium non esse quaternitatem rerum in divinis: at si Spiratio activa distingueretur realiter a Paternitate, et Filiatione, esset in divinis rerum quaternitas; ergo ex mente Concilii ita non distinguitur. Confirmatur, nam Concilium ibidem maxime proscribit quaternitatem Personarum: at si Spiratio distingueretur realiter, esset Personarum quaternitas, esset enim illa relatio per se subsistens, adeoque esset suppositum, et consequenter foret Persona, quia quodlibet suppositum intellectualis naturae est persona.

Secundo, ex sanctis Patribus, et plurimis Conciliis iam a nobis saepe laudatis, maxime vero ex S. Anselmo libro De Spiritu sancto, in divinis omnia sunt unum, nisi ubi obviat relationis oppositio, sive sit oppositio relativa, ut volunt Thomistae, sive disparata, ut patebit infra, agendo de distinctione Spiritus sancti a Filio: sed inter Paternitatem, et Spirationem activam non est oppositio relativa, quia una non producitur ab alia; nec est inter principium producens, et terminum productum; nec etiam est disparata, quia ad hanc requiritur, quod sit constitutiva Personae, Spiratio autem activa non constituit Personam: ergo nullam dicit oppositionem cum Paternitate, et Filiatione, adeoque ab illis realiter non distinguitur.

Tertio denique, in divinis quod non procedit ab alio, non distinguitur realiter ab illo: sed Spiratio activa non procedit a Paternitate, et Filiatione: ergo non distinguitur realiter ab illis. Minor constat, duae namque tantum sunt divinae processiones. Maior etiam est evidens; tria enim sunt tantum distinctionis realis indicia, nimirum quorum unum est producens, et aliud productum, quorum unum existere potest, alio non existente, et quae inexistere possunt in subiectis realiter distinctis; duo autem posteriora nequeunt esse in divinis: ergo solum primum distinctionis indicium ibi admittitur: unde merito Ioannes Theologus in Concilio Florentino sess. 18. Sola, inquit, relatio, quam principalem habitudinem superius nominamus, apud omnes, tam Graecos, quam Latinos Doctores divina processione personas multiplicat.

Secunda pars sufficienter colligitur ex dictis, etenim Spiratio activa est relatio realis: sed non est eadem formaliter cum Paternitate, et Filiatione, neque ab ea distinguitur realiter: ergo saltem formaliter distinguitur. Maior patet ex prima Conclusione: patet etiam minor, quantum ad secundam partem, ex mox dictis.

Probatur itaque illius prima pars: illae relationes distinguuntur saltem formaliter, quae habent per se distinctos terminos, suntque rationes, ex quibus colligitur personarum distinctio, et diversitas; sed talis est Spiratio activa respectu Paternitatis, et Filiationis, siquidem Paternitas per se respicit Filium, et Filiatio Patrem, Spiratio autem activa Spiritum sanctum, estque ratio cur Pater, et Filius distinguantur a Spiritu sancto. Insuper ipsamet efficit mutuam relationem inter Patrem, Filium, et Spiritum Sanctum, quam ita non efficit Paternitas, nec Filiatio, ut probatum est in praecedenti Conclusione: ergo ad minus Spiratio activa formaliter distinguitur a Paternitate, et Filiatione. Insuper relatio disparata non est eadem formaliter cum relatione directe opposita: sed Paternitas, et Filiatio sunt relationes disparatae tantum respectu Spirationis passivae, Spiratio vero activa est ipsi directe opposita: ergo haec a Paternitate, et Filiatione saltem formaliter distinguitur. Denique, si Spiratio activa idem esset formaliter cum Paternitate, tam verum esset dicere, quod Pater produceret Filium per spirare, quam per generare; et sic Verbum tam posset dici Spiritus, quam Filius: sed consequens est absurdum: ergo etc. Patet sequela; ubi enim nulla est in re distinctio, non potest etiam esse praedicatorum realium ipsius rei diversitas; adeoque si Paternitas, et Spiratio activa nullatenus distinguantur a parte rei, quidquid affirmatur de una, etiam affirmari potest de altera.

Dices 1. Sicut datur oppositio disparata inter Filiationem, et Spirationem passivam, ita pariter datur inter Filiationem, et Spirationem activam: sed prior oppositio sufficit ad distinguendam realiter Filiationem a Spiratione passiva: ergo posterior etiam sufficiet ad eam distinguendam a Spiratione activa, adeoque non solum formaliter, sed etiam realiter distinguentur.

Respondeo ad maiorem, non idcirco solum Filium a Spiritu sancto distingui realiter sub formali ratione Filii, quia Filiatio est relatio opposita disparate cum Spiratione passiva, sed maxime quia Spiratio passiva est omnino incompossibilis cum Filiatione in eodem supposito; si enim Filiatio, et Spiratio passiva essent in eodem supposito Filii, sequeretur, quod hic esset productus, scilicet per generationem ab intellectu, et per spirationem a voluntate: at vero idipsum non sequitur ex spiratione activa, et Filiatione; licet enim Filius spiret, et producat Spiritum sanctum, non propterea desinit esse Filius.

Dices 2. Sicut se habent generari, et spirari, sic se habent generare, et spirare: sed generari, et spirari distinguuntur realiter, efficiuntque relationes realiter distinctas: ergo etiam generare, et spirare realiter distinguuntur, et distinctas realiter relationes efficiunt.

Nego maiorem, nam generari, et spirari opponuntur saltem mediante spiratione activa, constituuntque diversas Personas; generare autem, et spirare non opponuntur proprie; ideo generari, et spirari distinguuntur realiter, non ita generare, et spirare.

Instabis. Sicut se habet generare ad generari, ita se habet spirare ad spirari: ergo a permutata proportione, sicut se habet generare ad spirare, ita se habet generari ad spirari: sed generari, et spirari realiter distinguuntur: ergo generare et spirare etiam distinguentur realiter. Consequentia patet; quia non est maior ratio distinctionis in uno binario extremorum, quam in altero.

Nego consequentiam: licet enim permutata proportio in quantitate vim habeat inferendi, caeteris tamen in rebus nihil probat, imo falsa apparet multis exemplis. Verbi gratia: sicut se habet ignis ad calorem, ita se habet aqua ad frigus: ergo permutata proportione, sicut se habet calor ad frigus, ita se habet ignis ad aquam: sed calor, et frigus possunt esse simul in eodem subiecto in gradibus remissis; ergo etiam aqua, et ignis poterunt esse simul in eadem materia secundum aliquos sui gradus; quae consequentia omnino falsa est. Ratio itaque disparitatis est, quoniam spirari passivum, hoc est Spiritus sanctus, realiter procedit a generari activo, quod est ipsemet Filius productus; ideoque necessario distinguitur ab illo, tamquam a principio producente: at vero spirativum non procedit a generatione activa, tamquam a principio producente, adeoque non servant eamdem proportionem permutatam.

Notandum 1. Ex Doctore q. 5. Quodlibet. quod Relationes originis considerari possunt bifariam, nimirum vel realiter, et identice; quatenus nempe idem sunt realiter cum essentia divina, necnon et cum Personis, quas cum illa essentia constituunt: vel formaliter, et secundum propriam suam entitatem relativam, seu quatenus formaliter ab essentia divina distinguuntur, suntque veluti formae hypostaticae eam determinantes ad constitutionem divinarum Personarum. Priori modo certum est eas esse realiter infinite perfectas, ut sic enim sunt una eademque res cum ipsa Divinitate, cuius infinitam perfectionem in se imbibunt: at difficultas est, an ipsae relationes posteriori modo consideratae aliquam perfectionem, et infinitatem importent; ita quod quemadmodum Attributa addunt essentiae divinae aliquam perfectionem absolutam formaliter distinctam a perfectione ipsius essentiae, ita pariter relationes originis praeter absolutam perfectionem essentiae, quam realiter includunt, adiiciant ei aliquam perfectionem relativam etiam formaliter ab eius essentiali perfectione distinctam.

Notandum 2. Ex eodem ibidem num. 27. quod ens reale, ut sic, primo dividitur in ens quantum, et in ens non quantum. Deinde ens quantum in ens finitum, et infinitum: postea ens finitum in decem Praedicamenta. Per ens quantum intelligit ens perfectum, seu quantum quantitate perfectionis: per ens vero non quantum intelligit ens non habens hanc perfectionem. Insuper advertendum quod triplex distingui possit perfectio: prima est moralis, quae in Deo est absoluta, et unica, nempe divina Sanctitas, de qua hic non est sermo. Secunda est transcendentalis, seu entitativa, quae est integritas rei constantis omnibus, qui desiderantur ad eius constitutionem in ratione talis entis; et haec convenit omni prorsus enti. Tertia est perfectio virtutis, seu qualificativa, quae est perfectio gradualis uniuscuiusque naturae, secundum quam natura dicitur magis, aut minus, vel aeque perfecta. Conveniunt omnes, divinas relationes esse perfectas perfectione illa transcendentali, siquidem habent quidquid desiderari potest ad complementum divinae relationis hypostaticae: verum non ita consentiunt eas esse perfectas perfectione qualificativa, qua dici possint perficere essentiam divinam relative, sicut attributa eam absolute perficiunt.

Notandum 3. Ex eodem ibidem, duplex esse infinitum, scilicet intensivum, et extensivum. Infinitum extensivum est, quod ad plura numero in infinitum extenditur, qualis est numerus infinitus creaturarum possibilium. Infinitum intensive duobus modis ab eodem describitur: primo quidem absolute, ita quod infinitum sit illud, cui nihil entitatis, et perfectionis deest, eo modo quo possibile est illud habere in aliquo uno, scilicet vel formaliter, vel realiter, et identice, vel eminenter, qualiter infinitas describi potest: Omnis entitatis, et cuiuslibet excogitandae perfectionis simplicissima, et eminentissima complexio: comparative autem infinitum describi potest: Id quod excedit quodcumque ens finitum ultra omnem determinatam, vel determinabilem proportionem entis: sic, inquit Doctor, infinitum distinguitur a quolibet ente finito quantumcumque perfecto; nullum enim est ens finitum, quod ab alio non excedatur; albedo enim, v. g. exceditur a scientia in triplo, scientia ab anima intellectiva in decuplo, haec ab Angelis in centuplo, Deus autem, qui est infinitus, excedit omne finitum ultra omnem proportionem assignabilem entitatis, et perfectionis. Per priorem descriptionem infinitas exigit, ut ab ente infinito removeatur carentia entitatis, et perfectionis qualiscumque; quippe cum ens sic infinitum nulla omnino perfectione carere debeat: per posteriorem removetur ab infinito quodcumque superius, a quo possit excedi. His ita praelibatis, resolvendum est, an relationes divinae Personarum constitutivae, et distinctivae sint formaliter perfectiones infinitae.

Conclusio unica. — Relationes originis nullam formaliter dicunt perfectionem, neque finitae sunt, nec infinitae.

Ita Doctor Subtilis pluribus, sed maxime in 1. dist. 8. q. 3. n. 16. ait, Quidquid communiter dicitur de Deo, et creatura, est indifferens ad finitum, et infinitum, loquendo de essentialibus; vel saltem ad finitum, et non finitum, loquendo de quibuscumque; quia relatio divina nec est finita, nec infinita. Idem habet q. 4. n. 23. ubi dicit, quod si Paternitas et Deitas concipiantur in abstracto, haec praedicatio: Deitas est Paternitas, non potest esse vera, Quia, inquit, unum eorum non est formaliter infinitum, sed tantum Deitas est formaliter infinita. At ex professo hanc conclusionem amplectitur, et probat q. 5. Quodlibetica:

De secundo Articulo, inquit, teneo hanc conclusionem: Paternitas non est formaliter infinita, et ad hoc sunt tres rationes: prima ratio sumitur ex entis infiniti unitate: secunda ex eius communicabilitate: tertia ex eius simplicitate, et incompossibilitate, siquidem ens infinitum intensive est unicum, implurificabile, et non arctatum, sed communicabile, et cuicumque incompossibile.

Primam rationem sic format: Non possunt esse plura realiter distincta formaliter intensive infinita: sed plures sunt relationes originis realiter distinctae: ergo non sunt formaliter infinitae intensive. Minor constat ex dictis: maiorem probat tribus mediis, nimirum ex comparatione illorum infinitorum inter se: secundo ex comparatione inter finitum, et infinitum: tertio ex comparatione illorum plurium infinitorum ad intellectum, et voluntatem. Primo quidem infinitum intensive realiter sibi vindicat omnem perfectionem simpliciter; sed non vindicat sibi realiter perfectionem illam, quam habet aliud ens, a quo distinguitur realiter: ergo non possunt esse duo infinita simpliciter invicem realiter distincta. Ex secundo medio sic probat maiorem: in entibus essentialiter subordinatis tandem devenitur ad aliquod ens, quod sufficienter terminat dependentiam omnium entium finitorum, quodque necessario debet esse infinitum, et unicum; infinitum quidem, quia debet a se habere omnem perfectionem, alias rursum dependeret ab alio, nec in ipso esset entium subordinatorum status. Unicum vero quia non possunt esse eiusdem effectus plures causae totales eiusdem ordinis. Denique ex tertio medio eamdem maiorem sic probat: ens infinitum est obiectum adaequatum intellectus infiniti, et voluntatis infinitae: sed non possunt esse plura obiecta adaequata eiusdem intellectus, et voluntatis: ergo non possunt esse plura entia infinita realiter distincta.

Secundam rationem sic format: Omnis perfectio simpliciter est communicabilis: sed omne infinitum intensive est perfectio simpliciter: ergo infinitum omne intensivum est communicabile. Subsumit: at nulla proprietas Personalis est communicabilis, quia ipsa est formalis ratio existendi incommunicabiliter: ergo nulla proprietas Personalis est perfectio simpliciter; adeoque relatio originis, quae est proprietas Personalis in divinis, non est perfectio simpliciter. Maior primi syllogismi probat ex descriptione perfectionis simpliciter, Quae, ex S. Anselmo, est in quolibet melior ipsa, quam non ipsa, hoc est, ut exponit Doctor, quae in quolibet, quatenus entis suppositum est, melior est ipsa, quam alia secum incompossibilis in eodem: sed quod est formaliter incommunicabile est formaliter incompossibile alteri in eodem supposito entis: ergo quod est formaliter incommunicabile non est perfectio simpliciter: sed omnis perfectio simpliciter in divinis est communicabilis: ergo relationes originis cum sint incommunicabiles, non sunt perfectiones simpliciter.

Ex quo colligo cum Doctore ibidem, nullam perfectionem simpliciter simplicem esse alteri perfectioni simpliciter simplici incompossibilem; nam si esset v. g. A. incompossibilis cum B., et sint perfectiones simpliciter simplices: ergo A. est melior quam B. quae est non ipsa; et B. cum sit etiam perfectio, erit melior quam A. quae est non ipsa, et consequenter A. esset perfectior, et imperfectior respectu B., quod est impossibile.

Tertia denique ratio Doctoris sic formatur: Perfectio simpliciter, et infinita debet ita realiter identificari cum omni perfectione compossibili secum in eodem supposito, ut una earum possit de altera praedicari in abstracto: sed relatio originis non ita realiter identificatur cuilibet secum compossibili in eodem supposito: ergo relatio originis non est perfectio simpliciter, et infinita. Minor patet: licet enim spiratio activa v. g. realiter identificetur generationi, ut supra probatum est, tamen haec propositio non est vera, generatio activa est spiratio activa; alias verum esset, quod Pater divinus aeque Filium produceret per spirare, quam per generare; sicque Filius, tam procederet per voluntatem, quam per intellectum, quod aperte falsum est. Maior probat quoad primam partem, nempe quod perfectio simpliciter, et infinita debeat realiter identificari cuilibet secum compossibili in eodem subiecto: tum quia nihil est essentiale in divinis, quod non sit realiter idem Essentiae divinae, et cuilibet essentiali, quod aliunde non provenit, quam quia omne essentiale est perfectio simpliciter simplex: tum quia infinitum non potest componi cum altero, alias esset pars eius, et excederetur a toto; excessus autem repugnat infinito; sed si aliquid compossibile sibi in eodem supposito non esset sibi omnino idem realiter, non possent constituere unum, nisi peraliquam compositionem: ergo omnis perfectio simpliciter, et infinita debet esse realiter eadem cuilibet secum compossibili in eodem supposito. Ex quibus infertur secunda pars, quae enim sunt idem realiter vere de se invicem praedicantur, et affirmantur ratione identitatis praedicati cum subiecto; quantumcumque enim fiat abstractio a subiecto, cum semper remaneat identitas praedicati cum subiecto, etiam semper vera est affirmatio unius de alio.

Confirmatur Conclusio ab absurdis, quae sequuntur ex opposita sententia. Primo quidem si relationes divinae dicant perfectionem aliquam, sequitur, quod una persona continebit aliquam perfectionem, quam alia non continet; quia nimirum quaelibet continet relationem personalem sibi propriam alteri non convenientem; Patri enim non convenit Filiatio, nec Filio Paternitas, nec Spiritui S. Paternitas, et Filiatio; et consequenter Personae divinae non erunt infinitae, quia cuilibet deest aliqua perfectio: infinito autem perfecto nulla perfectio simpliciter simplex deesse debet. Insuper, cum in Patre, et Filio sint duae relationes, nempe in Patre Paternitas, et Spiratio activa, similiter in Filio Filiatio cum eadem activa Spiratione; in Spiritu S. vero sit tantum unica, nempe Spiratio passiva; consequens est, quod si relationes sint perfectiones simpliciter simplices, Pater, et Filius perfectiores erunt Spiritu S., siquidem habent unam perfectionem simpliciter simplicem, cui nullam correspondentem habet Spiritus sanctus: hoc autem est absurdissimum: ergo et illud unde sequitur.

Obicit Doctor ibidem quatuor difficultates adversus praelatam suam doctrinam. Primo, quod non est comprehensibile ab intellectu creato, et finito est infinitum: sed relatio divinae originis non est comprehensibilis ab intellectu finito iuxta illud Isaiac 18. Generationem eius quis enarrabit? Ergo est formaliter infinita; omne enim finitum est comprehensibile. Secundo, omnis actio adaequata principio, et termino infinito, est formaliter infinita: sed generatio divina est actio adaequata principio formali infinito, nimirum memoriae infinitae foecundae, et termino infinito qui, nempe Filio, et termino quo, nimirum essentiae communicatae, quorum uterque terminus est infinitus: ergo generatio divina est formaliter infinita. Tertio, ratio subsistendi per se est perfectissimus modus essendi: sed relationes originis sunt rationes subsistendi per se: ergo sunt perfectissimae. Quarto, quod est idem essentiae infinitae non potest non esse infinitum; at relationes originis identifican tur Essentiae divinae: ergo non possunt non esse infinitae.

Respondet Doctor ad primum negando maiorem, ad rationem enim incomprehensibilitatis alicuius, sufficit identificatio eius cum infinito; non enim potest aliquid comprehendi, nisi perfecte cognoscatur illius esse; neque hoc potest ita cognosci, nisi apprehendantur omnes illius modi, omnesque eius perfectiones; infinitae autem perfectiones comprehendi nequeunt ab intellectu finito; adeoque, ut aliquid sit incomprehensibile, sufficit quod identificetur infinito: at relationes originis identifican tur essentiae infinitae: ergo licet ex se non sint formaliter infinitae, non propterea sunt comprehensibiles ab intellectu creato, et finito.

Id secundum respondet duplicem esse adaequationem, nimirum proportionalem, et quantitativam: et proportionalem rursus duplicem, videlicet intensivam, et extensivam. Unde in forma, distinguit minorem: generatio divina est adaequata suo principio, et termino adaequatione proportionali extensiva, quae tantum requirit, ut origo, seu actio, ita sit a tali principio, et ad talem terminum, ut ab alio, et ad alium esse nequeat; neque tale principium possit sese extendere ad aliam actionem eliciendam, nec talis terminus ab alia actione produci, concedit: est adaequata adaequatione quantitativa, aut proportionali intensiva, quae nempe requirat eamdem perfectionem in origine, et termino, qualis est in principio, negat; nam neque etiam origo creata sic adaequatur suo principio, quod semper est perfectius sua actione, et termino producto, quia minus dependet. Ex adaequatione autem proportionali extensiva non sequitur, quod si unum sit infinitum formaliter, alterum quoque similiter infinitum esse debeat, quia infinitas formalis intensiva quantitatem, et graduum intensionem respicit, non vero extensionem.

Ad tertium respondet per se subsistere esse aequivocum, et accipi dupliciter: primo quidem pro modo existendi per se, et independenter a quolibet alio; et sic est quid absolutum in divinis; adeoque est perfectio simpliciter simplex, estque existentia absoluta, de qua superius. Secundo, pro modo existendi incommunicabiliter alteri, tamquam supposito, sicque nec est perfectio simpliciter simplex, neque secundum quid; hoc autem tantum posteriori modo relationes divinae dicuntur rationes per se subsistendi, adeoque nec sunt perfectae, nec imperfectae.

Ad quartum distinguit maiorem: quidquid identificatur infinito, est infinitum, si sit capax infinitatis, concedit; secus negat: relationes autem originis non sunt capaces infinitatis ratione suae incommunicabilitatis, et propter iam assignatas rationes, adeoque neganda est consequentia.

Obicies 2. Relationes divinae tam a Conciliis, quam a Patribus dicuntur perfectiones: ergo revera tales sunt. Probatur antecedens ex Concilio Constantinopolitano Epistola ad Damasum, Credimus, inquit, aequalem honorem ac dignitatem, et imperium coaeternum in tribus perfectissimis subsistentiis, seu tribus perfectis personis: similiter Iustinus in expositione fidei de Trinitate, Maluimus, inquit, unius Deitatis in tribus perfectis subsistentiis notitiam exponere. Item Cyrillus Alexandrinus libro 1. Thesauri c. 6. Perfectus, inquit, est non solum quia Deus, sed etiam quia Pater. Subscribit Damascenus 1. Fidei c. 11. dicens: In proprietatibus Paternitatis, Filialitatis, et Processionis, secundum causam, et causale (seu causatum) et Personalem perfectionem, idest existendi modum differentiam intelligimus: idem lib. De Decretis primae institutionis: Hypostases, inquit, et personae Pater, Filius, et Spiritus sanctus, unusquisque enim eorum perfecta est hypostasis, et perfecta persona. Ergo revera relationes personales sunt perfectiones, et perfectae.

Nego antecedens, et ad eius probationem dico, sanctos Patres, et Concilia laudatis textibus, et aliis similibus accipere divinam hypostasim, et personam, non in abstracto pro formali subsistentia, et personalitate, quatenus formaliter distinguitur ab essentia divina, et cum ea concurrit ad constituendam divinam personam; sed in concreto pro ipsamet divina Persona, quatenus nempe simul importat essentiam, et personalitatem, qualiter revera Personae divinae sunt perfectissimae. Quod autem aliter non sint accipienda dicta sanctorum Patrum, sufficienter colligitur ex eorum verbis laudatis. Ad sanctum Damascenum maxime respondeo eum nolle proprietates personales formaliter esse perfectiones: contrarium enim docet c. 9. dicens: Omnia quae Pater habet sunt Filii, hoc uno excepto quod ingenitus non est; quae quidem vox nec naturae discrimen, nec dignitatem atque auctoritatem, sed existentiae modum indicat. Solum itaque eas proprietates in concreto, et pro personis acceptas, perfectiones nominat.

Obicies 3. Mysterium Trinitatis, quatenus Trinitas est, est summe adorandum, adeoque infinite perfectum: sed Trinitas, quatenus Trinitas, divinas relationes connotat, et importat: ergo verum est quod relationes dicant summam, et infinitam perfectionem.

Distinguo maiorem: mysterium Trinitatis dicit summam perfectionem se tenentem ex parte naturae divinae, quae tribus Personis communicatur, una cum suis attributis, et perfectionibus, concedo: provenientem a relationibus divinis, quae sunt termini divinae communicationis, et foecunditatis, nego: tota namque perfectio, quae in adorando Trinitatis mysterio relucet, repetenda est ex parte naturae divinae, quae summe, et infinite divinas Personas constituit, et perficit; non vero ex parte relationum, quae sunt puri termini divinae foecunditatis, et naturae, nullam ipsi addentes perfectionem, sed tantum dantes illi modum subsistendi incommunicabiliter.

Obicies 4. Subsistentia Verbi divini, quatenus formaliter ab essentia distincta, terminat naturam humanam assumptam, eique necnon et eius actionibus summam perfectionem, et dignitatem confert: ergo ipsamet illam perfectionem habet formaliter. Patet consequentia: quod enim praestat Verbi divini personalitas naturae humanae, non confert in ratione causae efficientis, sed formalis; adeoque seipsa tamquam forma significat actiones, et perficit naturam hominis assumpti, et consequenter ipsamet aut est perfectio, aut formaliter continet summam perfectionem. Probatur antecedens: nam homo assumptus ratione personalitatis ei communicatae, est adorabilis, idque adoratione latriae: ergo continet bonum, non qualecumque, sed infinitum, et summum, quia summum cultum meretur.

Nego antecedens quantum ad secundam partem, nempe quod subsistentia Verbi, quatenus formaliter ab Essentia divina distinguitur, conferat summam perfectionem humanitati Christi; et eius probationem distinguo: homo assumptus est adorabilis, et summe perfectus ratione solius personalitatis Verbi, nego: ratione Deitatis sibi coniunctae hypostatice, concedo: Christus enim idcirco dicitur summe perfectus, et dignus summo cultu, non praecise tantum quia subsistit subsistentia Verbi, sed quia ratione huius subsistentiae unitur hypostatice Deitati, estque Homo-Deus.

Notionis nomine nihil aliud praetendunt Theologi quam propriam rationem cognoscendi unam personam. Quae ratio sumitur vel pro conceptu formali, quo illam divinam Personam specialiter cognoscimus, et discernimus ab alia, de qua S. Aug. lib. 5. De Trinit. c. 6. Alia notio est, qua intelligitur genitor, alia qua ingenitus; vel pro conceptu obiectivo, seu aliqua nota speciali, et veluti charactere se tenente ex parte eiusdem personae, ratione cuius ipsam cognoscimus, ut ab alia distinctam, de qua S. Basilius lib. 2. Contra Eunomium: Proprietates, inquit, αἱ δὲ ἡμέτεραι quasi characteres quidam, et formae in substantia inspectae, distinguunt. De notionibus secundum hanc posteriorem acceptionem duo veniunt resolvenda. 1. An sint admittendi aliqui characteres in divinis Personis, quibus invicem distinctae appareant. 2. Quod illi characteres solito quinque numerentur. Quoniam autem praecipuae difficultates, quae hanc materiam spectant, superius enodatae sunt ex iis, quae diximus de proprietatibus, et relationibus personalibus; idcirco tres praefatas inquisitiones involvet, et resolvet

Notandum 1. Quod etsi una eademque realis formalitas simul sit proprietas, relatio, et notio, haec tamen invicem iuxta variam habitudinem discrepant; paternitas enim v. g. dicitur Relatio, quatenus respicit terminum, et Personam generantem refert ad genitam: dicitur autem Proprietas, quatenus convenit tantum primo divino supposito, primamque Personam afficit; nominatur autem Notio comparative ad intellectum, quoniam est ipsi ratio cognoscendi primam Personam ab aliis distinctam; quae omnia licet unam eandemque formalitatem significent, hunc tamen servant ordinem, ut prius illa formalitas dicatur relatio, deinde proprietas, ac tandem notio; nihil enim potest esse ratio manifestandi aliud, nisi sit illi proprium, nec potest esse proprium, nisi ab aliis distinguatur. Distinctio autem divinarum Personarum petitur ab earum principio constitutivo, quod est ipsa relatio personalis.

Notandum 2. Tres maxime ad notionem conditiones desiderari. Prima, ut sit proprietas alicuius, vel aliquarum personarum, non tamen tribus sit communis, qua ratione nec divina essentia, nec quid essentiale habet rationem notionis. Secunda, ut significetur, et exprimatur in abstracto; notiones enim sunt veluti formae, quibus divinae Personae cognoscuntur; inde fit, quod nomina Pater, Filius, et Spiritus sanctus non sint, nec dici possint notiones, quia personas ipsasmet directe significant in concreto, non autem denotant per se illas formas quibus personae possint innotescere, quales sunt Paternitas, etc. Tertia, quod significet illam formam non veluti in fieri, sed quasi in facto esse, cuius defectu generare, et generari, item spirare, et spirari dici nequeunt notiones, quia significantur ut in fieri. Aliqui etiam Scotistae quartam addunt, nempe quod notio significet, et importet dignitatem Personae: at hoc repugnat Doctori, et veritati: siquidem, ut supra diximus, relationes personales nullam formaliter perfectionem connotant.

Notandum 3. Notionem sic describi a Theologis: Notio est propria ratio seu nota cognoscendi personam divinam ut distinctam ab alia. Haec satis superque patet ex mox dictis; dicitur namque ratio seu nota, quia est veluti character seu sigillum, quo designatur, et notatur una persona ab alia distincta; unde Iustinus in expositione fidei de Trinit. Dum geniti vocabulum, inquit, quasi notam quamdam audimus, mox cogitamus Filium, quemadmodum et per procedentis notam Spiritus propriam personam dicimus. Additur secundo, propria ratio cognoscendi personam; Nam, inquit S. Basilius lib. 2. Contra Eunomium, cum una Deitas sit, impossibile est propriam notionem Patris vel Filii capere, nisi proprietatum acceptione cogitatio nostra confirmata sit.

Subditur denique, ut distinctam ab alia:

Nec enim, inquit S. Basilius lib. unico De Spiritu sancto cap. 5. explicans illud Apostoli ad Ephes. 4. Unus Deus, et Pater, etc, in hoc adhibentur notiones, non ut naturae diversitatem inducant, sed ut impermixtam Patris ac Filii notionem approbaret: sic eas adhibuit Apostolus.

Conclusio prima. — Admittendae sunt notiones, veluti quidam characteres quibus divinae Personae nobis facilius innotescunt.

Haec est communis inter Theologos nedum, sed et SS. PP. Patet haec veritas ex 3. Notabili, et Probatur insuper maxime ex S. Gregorio Nysseno Epist. 43.

Necessarium est, inquit, ut per proprias quasdam notiones inconfusa habeatur in Triade comparatio: et infra de Spiritu sancto: Causae Patris insertam habet essentiam; unde et progreditur, hanc notionem ac cognoscibile signum eius, quae secundum hypostasim est, proprietatis habet, quo cum Filio simul, et ipse se facit internosci: et post pauca de Filio dicit: Nullam prorsus notionum communicationem secundum proprietatem suam tam cum Patre, quam cum Spiritu sancto habet, sed ex dictis iam signis solus agnoscitur. Tandem de Patre subiungit: Pater vero, qui super omnia Deus est, peculiarem hypostaseos suae notionem solus habet, quod Pater est, et quod ex nulla omnino causa subsistit, atque isto iterum indicio, et ipse proprie, ac separatim agnoscitur.

Quibus aperte fatetur divinas Personas suis notis, et characteribus invicem distinctas agnosci, ubi quamquam notionis vocabulum usurpet in concreto, quod et faciunt plerique Patres, rectius tamen in abstracto accipi constat: siquidem quaerentibus quomodo tres divinae Personae invicem conveniant, et differant, facilius, et rectius responderetur, dicendo, Patrem distingui a Filio per Paternitatem, quam si utendo nomine concreto Patris, diceretur Patrem idcirco differre a Filio, quia generat illum; haec namque circumlocutio est, non vero ratio formalis.

Confirmatur ex aliis SS. Patribus, qui notiones in abstracto usurpant; primo quidem ex S. Basilio lib. 2. Contra Eunomium dicente: Proprietates, ac notae quasi characteres quidam, ac formae in substantia inspectae distinguunt quidem, quod commune est appropriatis characteribus. Consentit Tertullianus lib. Contra Praxeam cap. 2. ubi docet, quod Pater, Filius, et Spiritus sanctus tres sunt non substantia, sed forma, nec potestate, sed specie: cuius rationem reddit, quia unus Deus ex quo et gradus isti et formae, et species in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti deputantur. Quasi diceret tres divinas Personas invicem distinctas agnosci, non per concreta earum nomina, sed per relationes ac veluti formas earum constitutivas, et distinctivas; quas idcirco S. Damascenus lib. 3. De Fide cap. 6. Proprietates charactericas signalesque appellat: unde cap. 7. ait: Dei Verbi filiationis charactericam, et discretivam proprietatem, secundum quam discreta est a Patre, et Spiritu sancto.

Probatur eadem Conclusio ratione: illud admittendum est in divinis, quod maxime conducit ad facilius percipiendam, et explicandam divinarum Personarum distinctionem: sed ad id mirum in modum conferunt notiones divinae: ergo sunt admittendae. Maior constat, siquidem usurpanda sunt a Theologis ipsa vocabula, quae magis conferunt ad explanationem, et reserationem tam abstrusi, tamque ineffabilis Mysterii. Minor probatur: Duobus modis innotescere potest, et exprimi divinarum Personarum proprietas, et distinctio, nimirum per nomina concreta, et abstracta: sed convenientiora sunt abstracta vocabula ad significandam non modo simplicitatem, sed etiam distinctionem Personarum, quam concreta, quoniam abstracta concipiuntur ut simplicissimae formae, proptereaque sunt magis apta divinae simplicitati concipiendae, atque significandae: unde Nazianzenus Oratione 39. Spiritus sanctus, inquit, procedens a Patre, non tamen Filiationis modo, ut nec generationis, verum processionis: Liceat enim perspicuitatis gratia nomina fingere. Censet ergo abstracta nomina perspicuitatem, et claritatem conferre distinctioni personarum: ergo, etc.

Confirmatur: tres notiones conveniunt Patri, duae Filio, et unica Spiritui sancto: Patri namque convenit Innascibilitas, Paternitas, et Spiratio activa; Filio convenit Filiatio, et Spiratio activa; sed Spiritui sancto sola Processio, sive Spiratio passiva congruit: ergo per proprium uniuscuiusque Personae nomen concretum sufficienter ab alia non intelligitur distingui; adeoque conveniens fuit notiones in abstracto significari per peculiares proprietates uniuscuiusque Personae, quibus facilius innotescerent omnes modi per quos ab alia Persona distinguitur. Patet consequentia, facile namque per haec abstracta nomina explicamus Patrem, et Filium distingui a Spiritu sancto, non per Paternitatem, et Filiationem, sed per Spirationem activam; qua tamen invicem inter se conveniunt, sed differunt per Paternitatem, et Filiationem: ergo, etc.

Obicies 1. Quae sunt simplicia, cognoscuntur, et distinguuntur seipsis, nec formis seu notis indigent, quibus distincta appareant: sed Personae divinae sunt simplicissimae: ergo non indigent notionibus, ut distinctae cognoscantur.

Distinguo maiorem: Quae sunt simplicia tam formaliter quam realiter, notis et characteribus non egent, concedo: quae sunt simplicia tantum realiter, non vero formaliter, nego. Minorem similiter distinguo: Personae divinae sunt simplicissimae realiter, hoc est non constituuntur ex partibus realiter distinctis, concedo; sunt simplicissimae formaliter, nego; plures enim complectuntur entitates formaliter invicem distinctas; constant namque divina essentia, necnon et relationibus, quibus constituuntur in ratione personae, unde sicut concreta realiter simplicia melius cognoscuntur per aliquam formam in abstracto significatam, quam per ipsum nomen concretum, sic etiam divinae Personae facilius innotescunt per divinas notiones, quam per nomina concreta Patris, Filii, etc.

Instabis. Nihil significatur nomine Patris, quod itidem non significetur nomine Paternitatis, tam enim Paternitas denotat generationem, quam nomen Pater: ergo vel neutrum sufficit, vel alterutrum. superfluit.

Distinguo antecedens: idem significatur realiter, et diverso modo, concedo; formaliter, et eodem modo, nego. Etenim vocabulum Pater non solum importat formam Paternitatis, sed insuper Deitatem connotat, vel in recto, vel saltem in obliquo; Paternitas autem neque in recto, neque in obliquo formaliter significat Deitatem, sed in recto dicit proprietatem, atque in obliquo connotat personam Patris, cuius est proprietas; licet autem in Paternitate includatur, et contineatur realiter Divinitas, haec tamen inclusio provenit tantum ex re significata, non vero ex modo significandi vocis.

Conclusio secunda. — Recte solito numerantur a Theologis quinque notiones, quibus Personae divinae nobis innotescunt, nimirum Innascibilitas, Paternitas, Filiatio, Spiratio activa, et passiva.

Probatur: tot sunt admittendae notiones, quot sunt modi, quibus divinae Personae cognosci possunt invicem distinctae: sed ille modus est quintuplex: ergo, etc. Maior patet; notiones enim tantum admittuntur ad facilius detegendam, et percipiendam distinctionem Personarum. Probat minorem S. Bonaventura in 1. distinct. 26. art. unico, quaest. 4.

Ratio distinguendi, inquit, accipitur a parte originis: aut igitur positive, aut privative: si privative, aut privat originem per modum producentis, et hoc non dicit nobilitatem, scilicet, non producere, ideo non est notio. Aut privat originem per modum producti, et hoc specialiter, vel generaliter: si specialiter, non dicit nobilitatem: si generaliter, sic dicit nobilitatem, et ideo notio privativa est una sola, scilicet, Innascibilitas. Si autem accipiatur a parte originis positive cum duplex sit origo, et cuilibet respondeat de necessitate duplex habitudo, de necessitate erunt quatuor, generatio activa et passiva, et Spiratio activa, et passiva, et in universo quinque.

Simili pene modo probat S. Thomas prima parte, quaest. 32. art. 3. Cum notio pertineat ad ordinem originis, tot debent admitti notiones, quot sunt ordines originum: sed isti sunt quinque: ergo totidem sunt divinae notiones. Probatur minor: in divinis duae tantum sunt processiones, ex quibus quaelibet importat duplicem ordinem positivum originis, nempe a quo est alius, et qui est ab alio: primo namque processio per intellectum importat ordinem eius, a quo est alius, qui ordo vocatur Paternitas, et est notio Patris: similiter importat ordinem eius, qui est ab alio, diciturque Filiatio, quae est notio Filii. Similiter processio per voluntatem etiam hunc duplicem importat ordinem, nempe eius, a quo est alius, qui ordo est Spiratio activa, per quem producitur Spiritus sanctus, et haec notio distinguit Patrem, et Filium a Spiritu sancto; et eius, qui est ab alio, et hic ordo dicitur Spiratio passiva, quae est notio Spiritus sancti. Praeter autem illos ordines originis positivos, est adhuc alius ad originem spectans negative, nempe ordo eius, a quo est alius, et qui non est ab alio, et sic est Innascibilitas, quae est alia notio Patris. Praeter hos autem quinque non apparet alius modus originis. Ergo sunt tantum quinque notiones.

Dices. Tot, et non plures debent esse notiones, quot sunt proprietates constituentes, et distinguentes personas divinas: notiones enim statuuntur in ordine ad cognitionem Personarum, prout in se constituuntur, et distinguuntur: atqui proprietates illae sunt tantum quatuor, nempe Paternitas, Filiatio, et Spiratio tam activa, quam passiva: ergo totidem sunt notiones; adeoque cum Innascibilitas non constituat personam, etiam non potest habere rationem notionis.

Distinguo maiorem: tot debent esse notiones positivae quot proprietates, concedo: tot debent esse tam positivae, quam negativae, nego. Quatuor enim illae proprietates possunt fundare plures, quam quatuor conceptus positivos, vel negativos: etenim personae divinae cognosci possunt a nobis, vel positive penes habitudinem, et oppositionem relativam, quam habent ad seipsas, vel negative penes exclusionem principii externi, vel interni: inde fit, quod quamvis Persona Patris sufficienter innotescat positive distincta ab aliis personis per Paternitatem, et Spirationem activam, nihilominus quoniam remaneret dubitandi locus, an Pater sit productus ab alio necne, ut intelligatur persona omnino improducta, necessario opus est tribuatur ipsi Innascibilitas, quae est negatio generationis, et productionis ab alio.

Dices 2. Spiratio activa est communis Patri, et Filio: ergo non est propria notio alicuius divinae Personae. Patet antecedens ex dictis, et patebit amplius ex dicendis: consequentia etiam certa fit ex conditionibus ad notiones desiderandis, quas assignavimus.

Respondeo, proprietates esse duplicis rationis: aliquae enim sunt singulares, et uni soli Personae convenientes, ut Paternitas, Filiatio, et Spiratio passiva: alia vero est non singularis, nec tamen omnibus communis, sed tantum duabus personis propria, nempe Spiratio activa, quae Patri, et Filio convenit, non autem Spiritui sancto. Unde fit, ut sub ea ratione, qua non convenit Spiritui sancto, sufficienter eum distinguat a Patre, et Filio, cumque sit Patri, et Filio propria, etiam dicenda est notio Patris, et Filii.

Dices 3. Innascibilitas in Patre, vel sumitur pro materiali, vel pro formali: si primum, non est quid distinctum a Paternitate, ut sic enim pro formali significat Paternitatem: si secundum, non potest dici notio, cum sit pura negatio principii productivi, et consequenter dignitatem non explicet, quae videtur desiderari ad rationem notionis.

Respondet Divus Thomas, Innascibilitatem pro formali dicere negationem, et nihilominus inferre dignitatem: negatio enim, inquit, dignitatem importat, quando affirmatio ipsi opposita dicit imperfectionem; etenim in Rege, v. g. est dignitas, quod non sit artifex, mercator: innascibilitas autem negat processionem ab alio, quae licet in Filio, et Spiritu sancto non dicat imperfectionem, sed perfectionem, tamen in Patre imperfectionem importaret, significaret enim eum non esse primum principium, fontem, et originem totius Trinitatis.

Respondet Doctor in 1. d. 28. q. 2. n. 7. Quod ingenitum sub propria ratione sua, ut significat non habere genitorem, est proprietas Patris, et sufficienter importat dignitatem, idest, non indignitatem, hoc enim sufficit ad personalem proprietatem, quod non sit indignitas, sicut et personalia in divinis non dicuntur esse imperfectiones: non tamen perfectiones simpliciter, idest, universaliter in quolibet melius ipsum, quam non ipsum. Deinde ad mentem S. Thomae reponit, Quod ingenitum, in quantum negat habere genitorem, dicit dignitatem personalem primae personae in divinis, quia sicut dignitas est in secunda persona habere principium originans, ita est dignitas in prima persona non habere, et tamen non oportet, quod ista dignitas sit dignitas formaliter alicuius positivi proprii connotati per hoc quod est ingenitum. Unde negatio potest dici esse dignitatis in aliquo, pro quanto indignitatis esset, si opposita affirmatio poneretur in eo, sicut dignitas est in Rege non esse ignavum, et impudicum.

Dices 4. Qua ratione Innascibilitas statuitur notio propria Patri, eadem et Inspirabilitas tribuenda erit Filio, necnon et Ingenerativitas, seu negatio virtutis generativae alterius Filii: similiter Spiritui sancto tribuenda erit Ingenerabilitas, necnon et Inspirativitas, seu negatio virtutis spirandi, et generandi; nam et Filius potest intelligi generare alium Filium, si enim sit simul Filius, et Spirator, quidni simul erit genitus, et generans? Spiratus quoque intelligi potest generativus, nam in rebus creatis amor potest applicare intellectum ad concipiendum verbum, atque ita potest esse principium verbi, si non elicitivum, saltem imperativum. Ergo ut appareat haec Filio, et Spiritui sancto non convenire, oportet, ut eis praefatae notiones tribuantur, adeoque multo plures, quam quinque, possunt esse notiones.

Respondet Doctor in 1. dist. 28. q. 1. n. 9. non esse inconveniens, quod plures admittantur notiones, quam quinque, sicut enim tempore S. Ambrosii notio Innascibilitatis, et Ingeniti erat ignota, ab ipso S. Ambrosio, et aliis Patribus reiecta: postea vero a S. August. et aliis Patribus accepta fuit, vel ut addit ipsemet Doctor,

Si a principio fuerunt tantum notae tres proprietates notionales, scilicet Paternitas, Filiatio, et Spiratio, hoc ex verbo Salvatoris in Evangelio, et Ioannis in Canonica sua cap. 1., tamen postea per investigationem innotuerunt aliae notiones, et proprietates, quae prius erant in se, licet non prius notae, et ita sicut posteriores concesserunt plures notiones, quam priores, non tamen priores eas negaverunt, licet non eas dixerint: ita non videtur inconveniens de posterioribus ad illos Doctores ponere tales notiones, dum tamen possint concludere illas ex dictis priorum.

Censet itaque Doctor revera admitti posse plures notiones, quam quinque: attamen, ut communiori Theologorum sententiae morem geramus, respondeo 2. praefatas notiones vel ad priores reduci, vel ab aliis excludi: etenim cum Spiratio activa tribuatur Filio, per eam sufficienter intelligitur, quod ipse non possit per Spirationem produci, alias produceret seipsum. Adde, quod spiratio activa, et passiva relative opponuntur, adeoque requirunt terminos realiter distinctos, et sic esse nequeunt in eadem Persona, et consequenter ad positionem Spirationis activae in Filio sufficienter intelligitur ab eo excludi ratio Spirationis passivae, sicque alia ratione nempe Inspirabilitate non eget ad eam exclusionem significandam. Similiter cum, ut supra probatum est, non possint esse plures processiones, pluresque Personae eiusdem rationis in Deo, nec una Persona procedens per intellectum possit procedere per voluntatem, et viceversa; consequens, quod cum sit unus Filius in divinis procedens per intellectum, et unus Spiritus sanctus procedens per voluntatem, sufficienter cognoscitur, quod non possit alius Filius, aut Spiritus sanctus produci: adeoque ad id significandum non est opus notionibus Inspirativitatis in Spiritu sancto, aut Ingenerativitatis in

Filio, et Spiritu sancto: haec negatio virtutis generativae, aut spirativae, aliunde sufficienter cognoscitur excludenda.

Dices 5. Ratio Verbi, et imaginis est propria Filio, sicut et ratio amoris, et doni Spiritui sancto: at utraque ratio divinas illas Personas ut distinctas significat: ergo habet utraque vim notionis; adeoque plures sunt notiones, quam quinque.

Respondeo, quod haec nomina non tam significent proprietates, quam appropriationes, significant enim modum processionis Filii per intellectum, et Spiritus sancti per voluntatem, qui modi procedendi satis, superque diversi apparent per origines, et relationes divinarum Personarum constitutivas, adeoque ad id exprimendum non est necessaria notionum divinarum ultra quinarium multiplicatio. Adde quod etiamsi huic veritati aperta ratio non suffragaretur, non tamen idcirco a communi Theologorum sententia recedere congrueret; sapiendum enim, et loquendum, ut multi, maxime circa hoc abstrusum Trinitatis mysterium.