Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Aliter proponi solet a Thomistis praesens Quaestio, cum enim doceant Verbum divinum per intellectionem, et Spiritum sanctum per amorem procedere, inde non immerito quaerunt, ex cuiusnam obiecti cognitione et amore, haec utraque divina Persona procedat. Nos vero Subtilis Doctoris vestigiis inhaerentes, cum asseramus illas divinas processiones supponere quidem cognitionem et amorem essentialem, et esse actiones dicendi et spirandi ab illis essentialibus operationibus distinctas, consequens est, quod inquiramus et resolvamus cuiusnam obiecti notitia et amore divinus intellectus, divinaque voluntas foecundetur, ut ille Verbum per actum dicendi, haec Spiritum sanctum per actum spirandi producat. Adeoque praesens difficultas (quidquid nonnulli reclament) utriusque Scholae Sectatores spectat, quamquam diversa sit eius propositio, variusque eam solvendi modus.

Notandum 1. Quod cum divinae notitiae, divinique amoris obiectum distingui possit quadruplex; nimirum 1. Essentia divina omnibus suis absolutis perfectionibus, attributis nempe, modis et facultatibus intelligendi et volendi praedita. 2. Personae divinae suis relationibus, hypostasibus et personalitatibus constantes. 3. Creaturae possibiles ab omni futuritione et existentia praescindentes. 4. Denique omnes creaturae, vel actu existentes, vel aliquando futurae; etiam circa praesentis Quaestionis resolutionem quadruplex est maxime opposita Theologorum sententia. Prima affirmat Verbum procedere ex notitia, et Spiritum sanctum ex amore, eorum omnium obiectorum, etiam creaturarum futurarum. Ita Ruiz Disp. 63. Sect. 1. et 5. etc. Aliqui contendunt removendas esse quidem creaturas futuras e numero eorum obiectorum, ex quorum amore et notitia divinae Personae procedunt: at volunt Verbum divinum procedere ex cognitione creaturarum possibilium, necnon et trium divinarum Personarum et essentiae divinae: Ita communis est Thomistarum sententia. Omnes Scotistae, una cum Doctore Subtili, docent Verbum divinum nullam creaturarum notitiam ad sui productionem supponere. Vasquez Disp. 112. vult, illud quidem procedere ex notitia Patris et sui ipsius, non vero Spiritus sancti. Sunt etiam, qui asserunt illud procedere, non quidem ex cognitione creaturarum et divinarum Personarum, sed solius essentiae divinae, quibus maxime favere videtur Doctor locis infra proferendis. Omnes autem conveniunt, divinas illas processiones, vel esse notitiam et amorem divinae essentiae, vel saltem utrumque supponere, eisque esse posteriores.

Notandum 2. Illam suppositionem, aut prioritatem, qua divinus Pater dicitur prius cognoscere suam essentiam, aut Personas divinas, aut creaturas, quam Filium, aut Spiritum sanctum producat, non esse prioritatem existentiae et rei, sed tantum signi, non quidem in quo, ut loquuntur, sed a quo; hoc est, non importare ordinem durationis in qua unum sit non existente altero, siquidem in adoranda Trinitate nihil est prius, aut posterius duratione, videlicet, sed totae tres personae aeternae sunt, ait S. Athanasius in Symbolo, quod enim est duratione prius altero, non potest esse illi coaeternum, aeternitas namque nihil prius, aut posterius agnoscit. Sunt itaque tantum signa a quibus, hoc est, praexigentiae unius ad aliud, vel secundum ordinem Naturae, vel Originis, vel Praesuppositionis. Ordo naturae attenditur, non secundum causalitatem, qua causa est prior suo effectu, quia in divinis nulla est vera causalitas, nullusque verus et proprie dictus effectus; sed tantum secundum subsistendi consequentiam, quo pacto, inquit Aristoteles Praedicament. cap. De modis prioris: Unum duobus est prius, nam si sint duo, et unum consequitur esse. At si unum sit, non necessario sequitur duo esse, quare uno posito, non convertitur consequentia, ut duo sint. Ordo originis est ille, quo alter ex altero, idque qualiter persona producta emanat a producente. Denique ordo praexigentiae est ille, quo unum praeconcipitur altero, ipsique praesupponitur. Ordo naturae est inter essentialia, tum inter se, tum cum notionalibus comparata, quia intellectis notionalibus et divinis attributis, necesse est essentiam divinam intelligi, ut radicem eorum; intellecta vero essentia, non est necesse illa concipi. Est ergo inter ea ordo naturae secundum subsistendi consequentiam. Ordo originis solum est inter personas divinas, quarum una procedit ab altera. Denique Ordo praexigentiae, vel praesuppositionis, est inter Patrem et essentiam divinam, quia essentia divina praesupponitur tamquam radix Paternitatis, necnon et omnium proprietatum, sive absolutarum, sive relativarum in Deo.

Notandum 3. Quod quemadmodum in eodem instanti temporis possunt esse varia instantia naturae, inquit Doctor in 2. dist. 1. q. 1. n. 13. nam Angelus, v. g. in primo instanti temporis, in quo creatus est, potuit producere in se cognitionem et amorem, quae licet nullum habeant ordinem, quoad durationem temporis, quia in eodem instanti producta sunt, tamen habent plura instantia naturae, quia natura prius productus est Angelus, quam cognitio, priusque cognitio, quam amor, siquidem Angelus productus fuit a solo Deo, cognitio a Deo et intellectu Angelico, amor vero a voluntate praesupponente intellectum Angelicum et concursum divinum, prius enim natura potentia intellectiva debet operari, quam voluntas; quemadmodum, inquam, varia instantia naturae distingui possunt in eodem instanti temporis, sic etiam varia instantia originis distingui poterunt in eodem instanti naturae, siquidem in illo ipso instanti naturae, in quo intellectus et voluntas divina respiciunt obiectum suum primarium, nempe essentiam divinam, reperitur totus ordo originis, nihil enim requiritur ad productiones personarum praeter illas potentias et obiectum primarium. Unde in illo ipso instanti naturae distingui possunt tria instantia originis. Primum quidem, in quo Pater habet esse a se, haec autem origo est tantum secundum quid. Secundum vero, a quo Filius habet esse a Patre. Tertium vero, a quo Spiritus sanctus habet esse a Patre et Filio; quae duae posteriores origines sunt reales et completae.

Imo unum instans naturae subdividi potest et distingui in plura minutiora instantia, ut colligere licet ex Doctore in 2. dist. 1. quaest. 13. ubi duo solum assignat naturae instantia: Primum, quo Deus seipsum cognoscit et vult cognitione et volitione essentiali; et quo per intellectum et voluntatem foecundam intra ipsum est duplex processio personarum, duplexque ordo originis, quem asserit in illo primo naturae instanti contineri: Alterum, quo Deus unus et trinus cognoscit et vult creaturas; ita quod in primo instanti comprehendat omnia, quae conveniunt Deo ad intra; in secundo vero complectatur quae Deo conveniunt ad extra. Unde illud primum instans naturae dividi potest in alia septem instantia minutiora, ita ut primum instans naturae in divinis sit illud quo essentia intelligitur esse sub ratione huius essentiae: secundum, quo intelligitur habere suos modos intrinsecos: tertium, quo intelligitur habere sua prima attributa: quartum, quo intelliguntur haec attributa habere suos primos modos intrinsecos: quintum, quo intelligitur habere sua alia attributa in primis attributis fundata: sextum, quo haec attributa intelliguntur habere suos proprios modos intrinsecos: septimum, quo intelliguntur processiones personarum; post quae sequitur octavum, quo creaturae intelliguntur in esse possibili, etc. His ita praelibatis, duo sunt resolvenda: primum processiones divinae praesupponere cognitionem et amorem non solum naturae divinae, sed etiam personarum divinarum. Secundum, eas nullatenus praesupponere notitiam et amorem creaturarum, tam futurarum, quam possibilium.

Conclusio prima. — Generatio Verbi et spiratio Spiritus sancti non supponunt amorem et cognitionem creaturarum, tam futurarum, quam possibilium, nec in illis tamquam ex obiectis foecundantibus intellectum et voluntatem divinam oriuntur.

Haec conclusio quoad utramque partem est Doctoris in 1. dist. 18. quaest. unica n. 1. et 5. et in 2. iam laudata, necnon et Quodlibeto 14.

Probatur 1. a Doctore in 2. dist. 1. q. 1. n. 9.: Divinus intellectus divinaque voluntas prius terminatur ad essentiam divinam, quam ad creaturas sub esse possibili, vel futuro: sed in illo instanti priori, utraque illa potentia divina est foecunda ad productionem Verbi et Spiritus sancti: ergo Verbum et Spiritus sanctus procedunt ab intellectu et voluntate terminatis ad essentiam divinam, priusquam sese extendant ad cognitionem et amorem creaturarum. Patet maior, essentia enim divina est obiectum primarium et adaequatum divini intellectus, divinaeque voluntatis: insuper ea est quae movet utramque facultatem divinam ad notitiam et amorem creaturarum; creaturae vero sunt tantum obiectum secundarium: sed intellectus et voluntas prius terminantur ad obiectum primarium, quam ad secundarium, maxime quando primarium per se necessario movet ad notitiam et amorem secundarii: ergo, etc. Minor est etiam evidens: intellectus enim et voluntas foecundantur ab obiecto perfecte adaequato: sed essentia divina est obiectum perfecte adaequatum intellectui et voluntati divinae; illa namque omnimode est infinita in ratione obiecti, sicut et illae facultates infinitae sunt in ratione potentiae productivae: ergo illae potentiae omnimode foecundantur ab ipsa terminatione ad divinam essentiam, neque ad id opus est, quod ad obiecta secundaria terminentur.

Confirmatur. tunc opus non est, quod facultas terminetur ad obiectum secundarium, ut ex eo suam completam foecunditatem hauriat, quando omnis illa perfectio in obiecto secundario reperienda, praestantiori modo est in primario, quam in secundario: sed omnis ratio entis et perfectionis praestantiori modo est in essentia divina, quam in creaturis, sive possibilibus, sive futuris: ergo ut divinus intellectus, divinaque voluntas fiant foecundae ad productionem Verbi et Spiritus sancti, non opus est, quod terminentur ad creaturas, sed sufficit eas terminari ad essentiam divinam, tamquam ad obiectum primarium.

Probatur 2. ibidem n. 8. Prius producuntur divinae Personae, quam creaturae habeant esse possibile, vel futurum: ergo Personarum divinarum productiones supponere non possunt notitiam et amorem creaturarum. Consequentia est evidens: si enim in illo priori creatura nullum habeant esse, etiam nullatenus poterunt cognosci, nec amari. Probatur antecedens: prius producuntur divinae Personae, si prius sit earum principium productivum; sed revera prius est principium productivum divinarum Personarum, quam sit principium productivum creaturarum, maxime in esse futuritionis; quod sic probat Doctor: principium productionis necessariae prius est, quam principium productionis contingentis: sed principium productivum Personarum est necessarium; principium vero productivum creaturarum est contingens: ergo hoc debet illud praesupponere. Probat maiorem: omnis productio egrediens a supposito, praesupponit suppositum, a quo egreditur: sed productio creaturarum egreditur a tribus personis divinis: ergo debet illas praesupponere: adeoque illarum productiones necessarias, et consequenter earum principia productiva necessaria.

Probatur 3. Quodlibeto 14. Motio essentiae divinae ad terminum infinitum prior est, quam ad terminum finitum: sed processio Verbi et

Spiritus sancti est terminus infinitus: at vero esse creaturarum in esse cognito est terminus finitus: ergo prius praesupponuntur productiones Personarum, quam esse creaturarum possibilium. Maior probatur, nam infinitum simpliciter non potest praeexigere finitum, sed potius finitum praeexigit infinitum: ergo cognitio creaturarum non praecedit productionem personarum. Et confirmatur: nam sublato priori, tollitur posterius, et non e contra: ergo ablato ente finito, nempe esse creaturarum possibilium, non aufertur productio Verbi: ergo prior est productio Verbi, quam esse finitum creaturarum.

Confirmatur 1. Hoc per se ad productionem Verbi et Spiritus sancti non concurrit, quod sublato non minus illae divinae personae subsisterent: sed si non adesset creaturarum, tam futurarum, quam possibilium cognitio et amor, non minus illa divinae personae producerentur et subsisterent: ergo earum productio creaturarum amorem et notitiam non praesupponit. Maior patet. Minor vero probatur 1. ex S. Anselmo in Monol. cap. 30. ubi ait: Sive Deus cogitetur, nulla alia existente essentia, sive aliis existentibus, necesse est Verbum illius coaeternum illi esse cum ipso: et cap. 31.: Si nihil unquam aliud esset, nisi summus ille spiritus, ratio tamen cogit Verbum illius, quod se dicit, ex necessitate esse. Quibus aperte docet Anselmus, quod, etsi nullae essent creaturae, vel possibiles, vel futurae, nihilominus Verbum divinum omnino invariatum subsisteret: at si nullae essent creaturae possibiles, nec futurae, nulla pariter esset in Deo cognitio: ergo sublata creaturarum cognitione Verbum divinum omnino invariatum subsisteret: idem dicendum de Spiritu sancto. Secundo, ridiculum et absurdum videtur asserere, ideo Deum esse et Verbum divinum ideo procedere, quia musca, aut formica, v. g. est possibilis: ergo etiam ridiculum est dicere, quod si haec, vel illa creatura, quae possibilis est impossibilis redderetur, Verbum divinum intrinsece invariatum non maneret. Tertio, magis necessarium a minus necessario dependere non potest: sed necessitas processionis Verbi est maior necessitate possibilitatis creaturarum, cum sit necessitas entis a se; haec vero necessitas entis dependentis ab alio: ergo Verbum in sui productione a possibilitate creaturarum dependere non potest: ergo nec ex illarum cognitione procedere.

Reponunt Thomistae. quod etsi Verbum divinum a cognitione creaturarum possibilium procedat per se, non sequitur inde, quod ab illis dependeat, seu quod illis indigeat, sed solum, quod cum illis necessario connectatur.

Contra. eo ipso quod Verbum divinum ita necessario cum possibilitate creaturarum connectitur, ut sine illa subsistere nequeat, a creaturis dependet: illa enim mutuo inter se dependent, quae mutuo sese inferunt et auferunt; sed admissa necessaria connexione inter productionem Verbi divini et creaturarum possibilitatem, sese mutuo inferrent et auferrent: ergo si Verbum divinum sine creaturis procedere et subsistere non possit, sequitur quod ab illis dependeat.

Confirmatur 2. Maxime de creaturis futuris: Verbum divinum est simpliciter necessarium: ergo eius processio est simpliciter necessaria, adeoque oritur ab intellectu divino foecundato per obiectum summe necessarium: sed creaturae futurae non sunt necessariae, imo sunt omnino contingentes, quia Deus potest pro libito decernere, vel non decernere earum futuritionem: ergo non possunt supponi tamquam obiectum praerequisitum et influens ad generationem Verbi. Deinde, si Verbum divinum supponeret cognitionem creaturarum futurarum, sequeretur scientiam liberam prius esse in Deo, quam Verbum produceretur: sed hoc est absurdum. Si scientia libera esset in Deo ante productionem Verbi, etiam et decreta libera illam productionem Verbi antecederent prioritate naturae: scientia enim libera supponit decretum, atque ita si scientia libera est prior, etiam decretum est prius. Sed decreta non sunt in Deo priusquam Verbum generetur; tum quia in Deo naturalia sunt priora liberis; ergo generatio Verbi, quae est naturalis, prior est decretis liberis; tum quia si decreta essent in Deo ante generationem et spirationem, necessario communicarentur, ut Verbum, in ipsa generatione: sed hoc implicat, quia sic decretum non esset liberum respectu Verbi cui communicatur; nam ille actus non est liber Verbo, ad quod Verbum non se libere determinat: sed si recipit decretum a Patre in sua generatione, non se determinat ad illud, adeoque respectu illius decretum non esset liberum: tum denique quia opera Dei, quae concernunt creaturas, sunt indivisa opera Trinitatis: sed illa decreta de futuritione creaturarum sunt opera Dei concernentia creaturas: ergo indivisim spectant adorandam Trinitatem, adeoque eam supponunt, et consequenter personae producendae non supponunt illam creaturarum futuritionem, nec proinde creaturae sunt obiecta, ex quibus foecundatur divinus intellectus, divinaque voluntas in productione Verbi et Spiritus sancti.

Obicies 1. Verbum divinum expressivum est eorum omnium, quae repraesentantur in scientia Dei: ergo eorum cognitionem supponit: sed creaturae omnes repraesentantur in essentia Dei: ergo, etc. Probatur maior auctoritate S. Augustini lib. 15. De Trinit. c. 14.

Non enim, inquit, seipsum integre, perfecteque dixisset, si aliquid minus, aut amplius esset in eius Verbo, quam in ipso; quidquid enim in ea scientia est, de qua genitum est, in ipso est; quod autem in ea non est, nec in ipso est. Novit itaque omnia Deus Pater in seipso, novit in Filio; sed in seipso, tamquam in seipso; in Filio autem, tamquam Verbo suo, quod est de omnibus, quae sunt in seipso.

Et Zeno Veronensis serm. 1. De aeterni Verbi Generat.: Nascitur de toto totus, de perfecto perfectus, totum Patris habens, nihil derogans Patri. Minor etiam constat ex eodem S. Augustino, qui pluribus edocet, creaturas repraesentare et esse in essentia divina tamquam in entitatis oceano: unde De Trinitate cap. 10. vocat Verbum perfectum, cui non desit aliquid, et artem quamdam omnipotentis, plenam omnium rationum viventium, et commutabilium, et omnes unum in ea, sicut ipsa unum de uno, cum quo unum; ibi novit omnia Deus, quae fecit per ipsum.

Distinguo maiorem. pro eo instanti, quo repraesentabilia sunt, concedo; ante, nego. Quia ergo creaturae non sunt repraesentabiles in eodem instanti, quia nondum concipiuntur possibiles, aut futurae in illo priori instanti originis, quo producitur Verbum, sed tantum in aliquo instanti posteriori, ideo in illo priori instanti creaturas, nec repraesentare, nec exprimere dicitur. Minorem similiter distinguo; creaturae repraesentantur in Essentia divina, in illo priori instanti originis, quo producitur Verbum, nego; in posteriori, concedo: Vel aliter: creaturae sunt in essentia Dei, secundum suum esse virtuale, quatenus nempe essentia divina est fons et oceanus cuiuslibet entitatis, tam increata, quam creata, concedo: secundum suum esse formale et proprium, nego: unde quamvis supponantur creaturae ad productionem Verbi, secundum illud esse virtuale, non propterea dici possunt concurrere ad illam productionem in ratione obiecti, quia illud esse virtuale nihil aliud est, quam ipsamet essentia divina.

Instabis. Verbum divinum est infinitum in ratione Verbi: ergo etiam infinite repraesentativum et expressivum; et consequenter exprimere et repraesentare debet omne prorsus repraesentabile pro quocumque instanti, quo est Verbum: sed in illo priori instanti originis producitur Verbum, sub ratione formali Verbi, adeoque repraesentare debet quidquid est repraesentabile, et consequenter cum creaturae sint repraesentabiles, eas exprimere debet, adeoque earum cognitionem, pro eo instanti suae generationis, debet supponere.

Distinguo sequelam maioris. debet repraesentare omne quod est repraesentabile, pro illo priori instanti, quo est Verbum, concedo; debet repraesentare quod nondum est repraesentabile pro illo instanti, nego; ergo cum creaturae non sint possibiles, aut futurae pro omni instanti, quo est Verbum formaliter, sed tantum in instanti sequente processiones divinas, etiam non debet eas repraesentare pro illo priori instanti, sed tantum in instanti consequente.

Urgebis. Verbum ex ratione formali Verbi non potest repraesentare, nisi ea a quibus procedit: ergo vel Verbum divinum nullatenus repraesentat creaturas pro quolibet instanti posteriori, vel ab eis procedit: sed asserere Verbum divinum non repraesentare creaturas est aperte contra sententiam sancti Augustini supra laudatam: ergo, etc.

Distinguo antecedens. Verbum creatum propter suam limitationem non potest exprimere, nisi ea a quibus procedit, quia nempe illa omnia quorum est verbum concurrunt ad eius formationem, concedo: Verbum divinum non potest repraesentare, nisi ea a quibus procedit, nego. Cum enim habeat infinitam vim repraesentandi, exprimere potest quidquid est repraesentabile pro eo instanti, quo repraesentabile est. Unde congrue dicitur Speculum Sapientiae 7. Scimus enim, quod specula possunt repraesentare etiam, quae non sunt, non quidem quando non sunt, sed postea quando sunt: hinc Verbum divinum exprimit et repraesentat creaturas secundum earum esse virtuale in priori instanti originis; in posteriori vero repraesentat eas secundum illarum esse formale, scilicet postquam completus est ordo divinarum processionum.

Obicies 2. Verbum divinum procedit ex cognitione comprehensiva divinae essentiae et omnipotentiae, et consequenter ex cognitione eorum omnium sine quibus omnipotentia comprehendi non potest: sed omnipotentia comprehendi nequit, non cognitis creaturis, sub ratione saltem possibilium: ergo illarum cognitionem supponit. Maior patet. Minor vero probatur: virtus causae comprehendi non potest nisi cognoscantur omnes effectus a tali causa oriundi et in ea virtualiter contenti: sed omnipotentia est virtus operativa Dei in qua continentur omnes creaturae possibiles: ergo illis non cognitis comprehendi non potest.

Distinguo maiorem. procedit ex cognitione comprehensiva, hoc est, quae intensive est infinita et adaequata obiecto infinito per se moventi et foecundanti intellectum divinum ad productionem Verbi, concedo: hoc est, quae in illo ipso priori instanti originis quo producitur Verbum debeat terminari ad omnia obiecta secundaria, quae tantum habeant esse in instanti posteriori, nimirum postquam completus est ordo divinarum processionum, nego: sufficit enim ad perfectam Verbi rationem, quod procedat ex obiecto infinite perfecto et virtualiter continente in omnipotentia sua tamquam in radice omnia obiecta secundaria, nec requiritur, ut ab eis obiectis secundariis formaliter et actu cognitis procedat. Ad maiorem dico, quod ad comprehensionem alicuius potentiae non requiratur necessario, quod cognoscantur formaliter et actu omnes effectus et omnia obiecta ad quae sese extendere potest, sed sufficit, quod cognoscantur virtualiter et habitualiter, seu quod cognoscatur omnimoda vis illius potentiae secundum omnes gradus activitatis si tales gradus habeat; certum est autem, quod in illo ipso priori instanti originis, in quo Pater divinus producit Filium, etiam cognoscit omnipotentiam suam esse infinitae virtutis et activitatis, adeoque illam comprehendit.

Obicies 3. Aut Pater aeternus in instanti generationis Filii cognoscit creaturas, aut non cognoscit. Si cognoscit: ergo cum in eo instanti Filius procedat, illae creaturae obiciuntur intellectui divino; adeoque ex illis Filius procedit. Si non cognoscit: ergo aliquid addiscit in generatione, quod in priori instanti nesciebat.

Respondeo. dici posse, quod in illo priori instanti generationis Pater equidem nondum concipiatur cognoscere creaturas, nec eas ipsius intellectui obici, sed tantum, ubi omnimode completa sunt divinae processiones. Nec exinde sequitur absurdum, sicut ex eo quod in illo priori instanti generationis nondum concipiatur producere Spiritum sanctum, qui producitur tantum in posteriori signo originis.

Instabis. quidquid Verbum habet accipit a Patre per aeternam generationem, iuxta illud Matth. 11. Omnia mihi tradita sunt a Patre meo; et Ioannis 17.¹ Omnia mea tua sunt et tua mea sunt; et istud: Mea doctrina non est mea, sed eius qui misit me Patris: sed Verbum divinum habet cognitionem creaturarum: ergo eam accepit a Patre per aeternam generationem et ex vi suae processionis; adeoque in instanti generationis Filii creaturae percipiuntur ab intellectu divino, et consequenter Filius procedit ex cognitione illorum omnium.

Distinguo maiorem. quidquid Verbum divinum habet accipit a Patre formaliter et ex vi suae processionis; vel concomitanter et identice, ratione scilicet communicatae sibi naturae divinae cum omnibus suis attributis et potentiis infinite operativis, concedo: accipit tantum ex vi suae generationis, nego. Similiter minorem distinguo: Verbum divinum habet cognitionem creaturarum quam accipit ex vi et ratione formali suae generationis, quasi Pater aeternus creaturas cognosceret in illo ipso instanti generationis, nego: eam habet concomitanter et identice, quatenus nimirum in sua generatione recepit naturam divinam et intellectum divinum infinite cognoscitivum; et proinde qui possit sese extendere ad omne cognoscibile, pro eo instanti quo cognoscibile erit, concedo. Adde quod quamvis concederemus, quod Pater divinus cognosceret creaturas in illo priori signo quo Verbum generat, non inde tamen sequeretur in nostra sententia quod Verbum procederet ex reaturarum notitia, siquidem supra probatum est, Verbi processionem non esse intellectionem, sed dictionem: unde, quamvis creaturae essent obiecta divini intellectus, in illo priori signo in quo generatur Verbum, non ideo concurrunt ad productionem Verbi; non enim quodlibet obiectum fecundat divinum intellectum, ut sit productivus Verbi, sed id solum praestat obiectum motivum et adaequatum, quales non sunt creaturae respectu divini intellectus, sed sola natura divina; ideoque praecedentes et aliae similes obiectiones in nostram assertionem directe non militant.

Conclusio secunda. — Processiones divinae non supponunt cognitionem et volitionem essentiae divinae et omnium perfectionum attributalium, sed etiam trium divinarum personarum.

Haec videtur esse genuina Doctoris Subtilis sententia quoad utramque partem: de priori quidem nulla est difficultas, conveniunt enim omnes Theologi utriusque Scholae, Angelicae et Subtilis, essentiam divinam una cum omnibus suis perfectionibus absolutis, adeoque cum intellectu ac voluntate, et scientia ac volitione perfectissima, terminata utique ad ipsam essentiam eiusque perfectiones, esse priorem processionibus et relationibus, adeoque prius cognitam et amatam quam producatur Verbum et Spiritus sanctus.

— Quod autem censeat Doctor, etiam personas divinas in illo priori signo cognosci pariter et amari, colligo ex variis eius dictis. Primo namque in 1. dist. 6. q. unica n. 5. ait:

Pater hoc modo gignit Filium volens; quia Pater in primo signo originis intelligit formaliter; et tunc etiam potest habere actum volendi formaliter. In secundo signo originis gignit Filium, nec tantum vult illam gignitionem volitione sequente illum gignitionem; sed volitione habita in primo signo originis, qua volitione Pater formaliter vult, praesupposita aliqua intellectione, qua Pater intelligit, non autem gignitione Verbi.

Sic ergo dico, quod Pater volens generat, non tantum voluntate consequente, sed voluntate antecedente: quasi diceret, quod Pater volens generat Filium volitione qua antecedit et terminatur etiam ad ipsam generationem, antequam sit Filius prioritate aliqua rationis, vel originis; qualiter eum explicant et propugnant Faber, Smising disp. 3. n. 28., Rada controversia 12. circa quartam conclusionem; ubi dicit esse Scoto conformius asserere, quod cognitio et simplex complacentia divinae voluntatis erga Filium, generationem eius antecedat in Patre: estque eadem ratio cum proportione de processione Spiritus sancti; ita ut eam in Patre et Filio antecedat cognitio, simplexque volitio et dilectio Spiritus sancti.

2. Doctor in 1. dist. 1. quaest. 2. n. F. asserit Patrem divinum esse beatum prius origine, quam Filium generet, quia nullam perfectionem sibi intrinsecam habet a persona producta: beatitudo autem est perfectio intrinseca personae beatae, haec autem beatitudo fit per visionem essentiae, vel absolute seu quatenus est essentia, vel, inquit, ut est in una persona praecise: ergo censet essentiam divinam videri posse, ut est in persona Patris, prius origine quam generetur Filius: sed ita videri nequit, quin pariter videatur Filius: non enim videri potest intuitive essentia, ut est in Patre, quin simul videatur Paternitas constituens Patrem: nec potest Paternitas videri, quin videatur Filiatio, quia correlativa sunt simul natura et cognitione: ergo ex mente Doctoris visio et amor Filii, ac Spiritus sancti praecedunt instanti originis eorum productionem.

— 3. Fatetur Doctor pluribus, maxime in 2. distinctione 1. quaestione 1. numero 11., Personas divinas procedere ab intellectu et voluntate foecundatis per obiectum divinum primarium: sed ibidem num. 3. docet, nedum essentiam et attributa, sed etiam divinas personas comprehendi sub obiecto primario; ibi enim duo distinguit naturae instantia, in quorum primo continentur divinae productiones et operationes ad intra; in secundo vero operationes intellectus et voluntatis divinae circa creaturas, tamquam circa obiecta secundaria, quae, inquit, non sunt ex se obiecta, sed producta per intellectum et voluntatem in esse obiecti: ergo censet divinas processiones supponere cognitionem et amorem nedum Essentiae divinae, sed etiam divinarum personarum.

Nec refert, quod in 1. dist. 10. quaest. unica non esse cognitum, Oportet, inquit, Essentiam divinam, cuius amor spiratur, esse praecognitam Patri et Filio, ad hoc ut spirent: sed non amorem spiratum, esse praecognitum Patri et Filio:

haec enim non dixit resolutive et assertive; sed quasi dubie et problematice, unde subdit,

Aliter posset dici, quod in illo primo signo originis, antequam intelligatur Spiritus sanctus spirari, Pater et Filius cognoscunt Spiritum sanctum, ut intuitive, licet non ut existentem in se, quia cognoscunt Essentiam divinam, quae est ratio cognoscendi intuitive quodcumque obiectum intelligibile.

Hoc est, cognosci potest Spiritus sanctus a Patre et Filio antequam concipiatur productus, nimirum in ipsa Essentia divina, in qua Deus cognoscit intuitive res etiam creatas, antequam existant.

— Ex his itaque constat, Doctorem Subtilem, hac in resolvenda quaestione, aut esse omnino problematicum, aut in nostram sententiam propendere; adeoque videri potest quantum hallucinentur Recentiores quique Theologi qui sententiam oppositam Doctori adscribunt, quasi eam assertive docuerit et propugnaverit.

Probatur insuper Conclusio 1. Pater divinus prius cognoscit et diligit seipsum quam generet Filium: ergo etiam prius cognoscit et diligit Filium. Patet antecedens, quia in illo priori signo originis Pater divinus est adaequate constitutus in sua personalitate: erat ergo sub illa ratione cognoscibilis et diligibilis in illo priori signo, unumquodque enim, eo modo quo est, etiam cognoscibile et diligibile est. Ergo sub illa ratione sese actu cognoscit et diligit pro illo signo; infinita enim cognitio et dilectio, qualis est divina, non potest non attingere omne cognoscibile et diligibile, iuxta modum suae cognoscibilitatis et diligibilitatis.

Probatur consequentia: eodem actu, quo Pater cognoscit et diligit seipsum sub ratione Patris, etiam cognoscit et diligit Filium sub ratione Filii; cum enim totum esse Patris, qua Pater est, sit relativum, nec possit quis cognoscere, aut velle relativum, qua tale, nisi eodem actu, saltem in obliquo, cognoscat et velit correlativum: inde fit, quod Pater divinus in priori signo originis quo cognoscit et diligit seipsum, etiam cognoscit et diligit Filium.

Eadem ratio est de Spiritu sancto; si enim aliqua esset ratio, ob quam non posset pro illo signo cognosci et diligi Spiritus sanctus, maxime quia in illo priori signo nondum

Spiritus sanctus intelligitur esse; nihil autem sit intelligibile et diligibile, nisi dum habet esse. At eodem modo, nec Filius, pro primo signo, intelligitur esse, et tamen, pro illo signo, necesse est eum diligi et cognosci a Patre, quia Pater, in quantum Pater, non potest intelligi sine Filio: ergo, etc.

— Deinde, Verbum supponit cognitionem comprehensivam divinae Essentiae: sed Essentia divina non potest comprehendi, nisi in illa cognoscantur personae divinae: ergo, etc. Maior patet. Minor probatur: Essentia divina comprehendi non potest, nisi cognoscatur pariter quidquid est ipsi intrinsecum et omnimode identificatum: sed personae divinae identificatur cum essentia: ergo non potest cognosci sine personis.

— Denique, Essentia divina comprehendi nequit, nisi pariter cognoscatur ut foecunda et tribus Personis communicabilis: sed ut sic cognosci nequit non cognitis ipsis Personis divinis; ergo, etc. Maior est nota: nam essentiam esse communicabilem tribus Personis est praedicatum absolutum illius divinae Essentiae: ergo implicat essentiam Dei comprehendi, nisi ut communicabilis tribus personis cognoscatur. Minor etiam patet: nam essentia, ut communicabilis tribus personis essentialiter cum illis connectitur et realiter identificatur; implicat autem cognosci comprehensive id quod essentialiter cum alio connectitur et identificatur, non cognito termino essentialis connexionis: sicut nec relatio sine termino, nec cognitio sine obiecto comprehendi possunt: ergo, etc.

Dices 1. In illo signo non possunt cognosci et diligi Filius et Spiritus sanctus, in quo non sunt cognoscibiles, nec diligibiles: sed in illo priori signo nec sunt cognoscibiles, nec diligibiles. Probatur: vel enim sunt cognoscibiles abstractive, vel intuitive: sed neutrum dici potest. Non quidem abstractive: tum quia talis cognitio esset imperfecta et non commensurata obiecto, quod praescindere non potest ab existentia, quia est ens necesse esse: tum quia personae divinae sunt actus puri, illa autem abstractio obiectiva esset quaedam potentialitas, quae actui puro repugnat. Non etiam intuitive, quia intuitiva cognitio terminatur ad rem existentem, vel futuram: personae autem divinae, in illo priori signo, non concipiuntur existentes; nec dici possunt posteriores esse; futuritio enim repugnat actui puro et enti summe necessario, quales sunt divinae personae: ergo earum cognitio non praesupponitur ad processiones divinas.

Nego minorem. et ad eius probationem dico, personas productas, eodem instanti cognosci, quo producentes. Potest enim aliquid prius esse altero secundum originem, et tamen esse simul cum altero secundum cognitionem; quia prioritas originis non est prioritas in quo, sed tantum prioritas a quo; simultas autem cognitionis fit in instanti in quo. Licet ergo Filius et Spiritus sanctus sint Patre origine posteriores, tamen quia sunt cum illo simul duratione, natura, et subsistendi consequentia, inde eodem instanti in quo, sunt cognoscibiles cum Patre. Non itaque ut futurae, vel abstrahentes ab esse; sed solum ut praesentes et ut ens necesse esse, sicut et ipse Pater.

Instabis. cognitio intuitiva supponit obiectum suum existens: sed in illo priori signo, in quo divina intellectio terminatur ad essentiam, Verbum non supponitur existens, quia nondum supponitur productum: ergo in illo priori signo notitiam intuitivam terminare non potest, et consequenter nec abstractive, nec intuitive cognosci potest in illo signo; adeoque in eo nullo modo est cognoscibilis.

Distinguo maiorem. supponit obiectum suum existens in instanti reali naturae, vel durationis, concedo: originis et emanationis, nego. Minorem similiter distinguo: in illo priori signo originis Filius non concipitur productus, concedo; revera non est productus, nego. Prioritas enim originis dicit tantum Filium esse a Patre, non autem Patrem esse existentem aliquo instanti, in quo non sit Filius; in illa enim adoranda Trinitate nihil est prius aut posterius.

Urgebis. si Verbum supponat cognitionem sui ipsius et Spiritus sancti, sequitur ipsum procedere a seipso et Spiritu sancto, necnon et esse posteriorem seipso et Spiritu sancto: sed utrumque est absurdum: ergo, etc.

Nego sequelam maioris. nam, ut dictum est, illa prioritas originis non infert anterioritatem unius ad aliud secundum existentiam, sed tantummodo secundum terminationem cognitionis, ita quod prius operatio simplex divini intellectus, divinaeque voluntatis terminetur ad essentiam et ad personas divinas, quam dictio et spiratio concipiantur terminari ad Verbum et Spiritum sanctum, quatenus sunt productiones, adeoque non sequitur personas productas esse priores, aut posteriores seipsis; sed tantum quod possint concipi et cognosci antequam producantur, non prioritate durationis, sed conceptus.

Dices 2. Si productio Verbi supponeret cognitionem Spiritus sancti, esset eius imago: sed hoc dici nequit; est enim imago solius Patris, ut dicemus infra. Patet sequela maioris: est enim imago et expressio illius cognitionis, quam eius productio sequitur.

Nego sequelam maioris. necnon eius probationem; Filius enim est tantum imago illius a quo producitur, quia ut sic vindicat sibi duplicem respectum imaginis, nempe respectum principiati ad principium per quod producitur, et respectum similitudinis, seu repraesentantis ad repraesentatum: unde, cum Spiritus sanctus non sit principium productivum Verbi, sed tantum terminus illius cognitionis divinae, quam Verbi productio supponit, inde dici non potest, quod sit imago Spiritus sancti: tum quia Spiritus sanctus non est obiectum motivum ad illam cognitionem praeviam, sed solum essentia divina, quam divinus Pater habet a se, non vero a Spiritu sancto: tum quia ad Spiritum sanctum non habet respectum principiati ad principium: ergo, etc.