Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Notandum 1. Ex Doctore in 1. distinct. 11. quaest. 2. nu. 2. Godfredum Quodlib. 7. quaest. 4. quaestionem hanc inutilem iudicasse, et solutionis indignam, propterea quod supponat impossibile, nempe Spiritum sanctum non procedere a Filio; talis autem suppositio non videtur admittenda a respondente, quia exinde redargui posset, et adigi ad concedenda contradictoria, quod maxime respondentem urgeret, et in errorem induceret. Verum ceteri omnes Scholastici tanti fecerunt eam quaestionem, ut accuratas, et subtiles in eius resolutione disputationes texuerint; nec fuit cassus eorum labor. Sicut enim utiliter similes aliae quaestiones agitantur in Scholis, puta an si Deus non esset immutabilis, foret aeternus: an si homo non esset risibilis, esset distinctus ab equo, prima quidem ad investigandum, an immutabilitas sit formalis ratio aeternitatis: secunda ad cognoscendum formale principium constituens hominem, et eum a brutis distinguens, tametsi istae suppositiones sint impossibiles, ita pariter quamvis suppositio a nobis facta sit impossibilis; quia tamen maxime conducit ad percipiendam rationem formalem distinctivam Filii a Spiritu sancto, idcirco nec superflua, nec implicans censeri debet. Adde, quod S. August. lib. De Trinitate cap. 6. similem hypothesim impossibilem admittat, docens, quod si Pater Filium non genuisset, nihil prohiberet eum dici ingenitum; certum est enim, quod Patrem non gignere Filium sit omnino impossibile; attamen ex hac suppositione impossibili recte concludit sanctus Augustinus, quod etsi in divinis Persona non esset generans, non minus foret ingenita.

Notandum 2. Ex eodem Doctore ibidem, propositiones illativas esse duplicis generis, aliae namque inferuntur per praedicatum primo intrinsecum; aliae vero per locum extrinsecum. Prioris generis sunt, ex quibus per locum intrinsecum, et consequentia essentiali unum sequitur ex alio; ut ex hac homo est, intrinsece sequitur ista: ergo est rationalis; quia rationale est praedicatum intrinsecum et essentiale homini. Posterioris generis sunt, quae consequentia tantum veluti accidentali inferuntur ex altero, necessario tamen; sic ex hac homo est, sequitur tantum extrinsece licet necessario: ergo risibilis est; quia risibilitas non est de primaria intrinseca et essentiali ratione hominis, sed est quid extrinsecum constitutioni eius essentiali. In prioribus suppositionibus hypotheticis, certum est, quod sublato posteriori, sequitur per locum intrinsecum ablatio prioris, v. g. Si Petrus non esset rationalis, consequentia intrinseca sequeretur ipsum non fore hominem: in posterioribus vero quantumcumque removeatur posterius, non sequitur per locum intrinsecum ablatio prioris, v. g. in hac hypothesi, si homo non esset risibilis, non sequitur per locum intrinsecum, non fore hominem, quia sublata risibilitate adhuc remanent intrinseca, et essentialia principia constitutiva hominis, nempe animal, et rationale. Unde ad propositum, haec propositio Filius est Spirator, dicitur esse posterioris generis respectu constitutionis Filii, et per consequens respectu distinctionis eius a quovis alio, quia sublata Spiratione activa adhuc remanet adaequatum principium constitutivum Filii, nempe essentia, et Filiatio.

Notandum 3. Huic quaestioni ansam praebuisse Angelicum Doctorem 1. p. quaest. 36. art. 2. Ut enim probaret adversus Graecos, Spiritum sanctum revera a Filio procedere, hac praesertim ratione usus est, nimirum quia Spiritus sanctus non distingueretur realiter a Filio, si revera ab ipso non procederet. Quam rationem expendens Doctor quaest. laudata, illam esse infirmam demonstrat, utpote cum Spiritus sanctus realiter a Filio non minus distingueretur etiamsi revera ab ipso non procederet: duae namque in Filio distinguendae sunt relationes, nempe Filiatio et Spiratio activa formaliter, aut saltem modaliter invicem distinctae, quarum priore Filius constituitur, nedum in ratione Filii divini, sed et in ratione Personae divinae omnimode completa, et perfectae: posterior autem velut ex priore resultat, eamque supponit; adeoque supponit etiam Personam Filii omnimode completam et a qualibet alia Persona distinctam: quod ut pateat evidentius, sit

Conclusio unica. — Etsi per impossibile Spiritus Sanctus non procederet a Filio, revera tamen ab eo distingueretur realiter.

Haec est Doctoris, et omnium eius Discipulorum, et colligitur Primo quidem ex sanctis Patribus, docentibus Spiritum sanctum distingui a Filio, non praecise, quod ab eo procedat, sed quia ipsius emanatio est alterius rationis ab emanatione Filii; sic S. Augustinus lib. 5. De Trinitate, cap. 14. proferens rationem, ob quam Spiritus sanctus non sit Filius, ait: Exit enim non quomodo natus, sed quomodo datus; et ideo non dicitur Filius, quia nec natus est sicut Unigenitus. Favet etiam Gregorius Nyssenus laudatus a Bessarione in Oratione pro unione ex lib. 1. in Evangelia, nondum latine edito; ubi inter alia haec habet: Spiritus Patri coniunctus est, et secundum quod uterque increatus, et secundum quod uterque ex primo principio suam substantiam habet coniunctus: distinguitur sua proprietate, quae est quod nec Unigenitus ex Patre productus est, et quod per ipsum Filius sit manifestus. Quibus apertam assignat rationem distinctionis Patris a Spiritu sancto, non ex spiratione, sed ex proprietate eorum constitutiva. Idem dicendum de Filio: atque adeo non est vera eorum doctrina, qui distinctionem Spiritus sancti a Patre, et Filio ex sola spiratione activa, et passiva repetunt.

Subscribit aperte Anselmus, Tractatu contra Graecos de processione Spiritus sancti, capite 2. ubi ait: Quoniam Filius existit de Deo nascendo, et Spiritus procedendo, ipsa diversitate nativitatis, et processione referuntur ad invicem, ut diversi et alii ab invicem. Rursus ibidem:

Filius autem (ut interim aliam taceam causam, quoniam nondum constat, quod Spiritus sanctus de ipso sit et procedat) ideo non est Spiritus sanctus, nec Spiritus sanctus est Filius, quia Filius nascendo habet esse de Patre, Spiritus sanctus autem non nascendo, sed procedendo.

Quam rationem sic urget c. 3. Alii sunt ab invicem per hoc, quod dictum est, ut puta, quia alter nascitur, alter vero procedit, et ideo cum nascitur unus non potest cum eo nasci ille, qui per hoc est alius ab eo, quia non similiter nascitur, sed procedit; et cum unus procedit, nequit ille simul procedere; qui per hoc est alius ab illo, quia non similiter procedit, sed nascitur. Unde cap. 4. concludit: Si per aliud non essent plures Filius, et Spiritus sanctus, per hoc solum essent diversi, scilicet quia alter nascendo, alter existit procedendo. Quibus certe clarissime et subtilissime nostram sententiam comprobat: unde Urbanus Pontifex, qui in Concilio Barensi sancti Anselmi doctrinam cum universo Patrum coetu, et applausu probavit, nonne similiter Scoti doctrinam ex tunc definivisse videtur?

Sed, quod caput est, hanc ipsamet sententiam approbat Doctor Angelicus Quodlib. 4. artic. 3. ubi docet rem distingui per suam formam, non solum ab opposita, sed a disparata; et exemplum ponit de saphiro, quem dicit per suam formam distingui non solum ab aliis lapidibus, sed a plantis: unde concludit:

Sic ergo dicendum, quod Filius sua Filiatione distinguitur quidem a Patre secundum oppositionem relativam Filiationis ad Paternitatem: sed a Spiritu sancto distinguitur Filiatione, per quod Spiritus sanctus non habet Filiationem, quam Filius habet: ergo revera censet Filium per Filiationem, non vero praecise per Spirationem activam distingui a Spiritu sancto; adeoque etiam per impossibile sublata Spiratione activa a Filio, non minus ab eo realiter distingueretur per Filiationem.

Probat Doctor conclusionem primo: eodem principio, quo res constituitur, etiam a quocumque alio distinguitur; quia, inquit, eodem est aliquid ens, et unum unitate conveniente tali entitati: quod autem in se unum est, etiam distinctum est a quolibet alio; adeoque principium rei constitutivum est etiam eiusdem distinctivum; unde homo distinguitur per animalitatem, per quam constituitur in esse animalis, a quocumque non habente animalitatem; et per rationalitatem, qua constituitur in esse hominis, distinguitur ab eo omni quod non est homo: sed Filius divinus constituitur in esse Personali per Filiationem: ergo etiam per Filiationem distinguitur ab ea omni Persona, in qua non est illa divina Filiatio. At in hypothesi, qua Spiritus S. non procederet a Filio, non propterea includeret realiter Filiationem: ergo in eo casu non minus realiter distingueretur a Filio.

Probatur subsumptum, in quo solum videtur esse difficultas: Spiritus sanctus ex sua ratione intrinseca debet produci per voluntatem: sed quod producitur per voluntatem non potest esse Filius; siquidem Filius divinus produci debet in ratione Filii per facultatem assimilativam ex ratione sua formali, qualis solus est intellectus: quod autem producitur per intellectum produci nequit per voluntatem, et viceversa: ergo Spiritus sanctus productus per voluntatem produci nequit per intellectum, alias idem produceretur duplici productione totali, quod implicat; adeoque in nullo casu potest esse Filius, et consequenter in omni casu necessario distinguitur realiter a Filio.

Confirmatur. — Distinctio Personalis est a forma, et proprietate Personali: sed sola Filiatio est proprietas Personalis in secunda Persona: Filius enim non constituitur in esse Personali a Spiratione activa, quia eam habet communem cum Patre: ergo per solam Filiationem, non vero per Spirationem activam distinguitur personaliter a Spiritu sancto. Deinde, Filiatio ratione sui est incommunicabilis realiter Spiritui sancto; alias non esset proprietas Personalis: ergo ratione sui Filium distinguit realiter a Spiritu sancto. Denique, Filius distinguitur realiter a Spiritu sancto per id quo formaliter constituitur in esse Filii: at non constituitur in esse et ratione Filii per Spirationem activam; alias etiam Pater dicendus esset Filius, siquidem etiam Pater habet illam Spirationem activam; sed ita constituitur per Filiationem: ergo etiam per eam a Spiritu sancto distinguitur.

Probat 2. Unum, et idem non potest accipere esse duabus productionibus totalibus, et adaequatis: sed Generatio passiva, et Spiratio passiva, si essent a solo Patre, fierent per duas productiones totales, et adaequatas: ergo etiam in eo casu non essent unum, et idem realiter; adeoque essent realiter distinctae. Maior patet, alias enim neutra earum productionum foret adaequata, si alterius consortium admitteret ad producendum effectum. Minor probatur: productio per intellectum in divinis, et productio per voluntatem sunt duae productiones adaequatae, quaelibet enim earum facultatum cum essentia divina est potens ad producendum terminum infinitum: sed Generatio passiva, seu Filiatio etiam in eo casu fieret per intellectum, et Spiratio passiva per voluntatem: ergo utraque fieret per productionem adaequatam, adeoque non potest esse unum, et idem.

Confirmatur. — Filiatio, et Spiratio passiva ex ratione sua intrinseca distinguuntur realiter: ergo quamquam a solo Patre procederent, non minus forent realiter distincta. Probatur antecedens. si ita non distinguerentur, possent ex ratione sua formali in eamdem Personam coincidere: at hoc falsum est. Probatur. quia si coinciderent in eamdem Personam, sequeretur, quod illa Persona haberet esse per duas productiones adaequatas, quarum quaelibet ipsam adaequate produceret. Probatur. nam Filiatio producitur per intellectum, et Spiratio passiva per voluntatem: sed utraque facultas est infinite productiva, adeoque productiva termini infiniti seorsim, quia utraque seorsim, et non tantum coniunctim est infinita: sed facultas ex se productiva termini infiniti est productiva adaequate, et totaliter; ergo si Filiatio, et Spiratio passiva in eamdem Personam coinciderent, sequeretur eam produci duabus productionibus totalibus, et adaequatis; quod cum implicet, etiam implicat unam eamdem Personam fore simul Filium, et Spiritum sanctum: ergo quamvis Spiritus sanctus non procederet a Filio, non idcirco sequeretur eum esse eumdem realiter cum Filio.

Probat 3. Si per impossibile Pater non spiraret, nec produceret Spiritum sanctum, sed solus Filius, adhuc tamen a Filio, et Spiritu sancto distingueretur realiter per Paternitatem, quae non esset in Filio, nec in Spiritu sancto: ergo similiter si Filius non spiraret, adhuc distingueretur a Spiritu sancto per Filiationem, qua constituitur in esse personae, et quae non reperitur in Patre, nec in Spiritu sancto. Patet consequentia a paritate rationis.

Confirmatur. — Spiratio passiva nunc, et de facto non identificatur Paternitati: ergo nec tunc, et in praefata hypothesi identificaretur Filiationi, sive generationi passivae. Patet antecedens, quia Paternitas, et Spiratio passiva constituunt duas Personas distinctas, nempe Patrem, et Spiritum sanctum. Consequentia probatur: idcirco Paternitas non identificatur modo Spirationi passivae, quia sunt relationes disparatae, et personales: at in casu proposito etiam Spiratio passiva, et Filiatio essent relationes personales, et disparatae: ergo quae ratio suadet non esse nunc identificationem prioris, eadem suadet, neque tunc fore identificationem posterioris. Minor patet a paritate rationis. Probatur Maior: idcirco Paternitas non identificatur modo Spirationi passivae, vel quia est ipsi opposita relative, vel quia est ipsi relatio disparata: non primum, Paternitas enim soli Filiationi relative opponitur, quia soli Filiationi est correlativa, non vero Spirationi passivae: prima namque Persona ad suum Filium, non autem ad Spiritum sanctum per Paternitatem refertur: ergo non alia ratione Paternitas non identificatur realiter spirationi passivae, quam quia est relatio ipsi disparata.

Reponunt aliqui Thomistae, idcirco Paternitatem distingui a Spiratione passiva, non quia est ipsi disparata, sed quia identificatur omnimode cum Spiratione activa, qua correlative opponitur Spirationi passivae. Verum huius replicae falsitas aperte constat, etenim si hoc sufficiat, Spiratio activa non poterit esse in Filio; at consequens est falsum, adeoque etiam id unde sequitur.

Reponunt alii, idcirco Paternitatem distingui a Spiratione passiva, quia est in Persona, quae ratione Spirationis activae, seu Personae spirantis distinguitur a Spiratione passiva, seu spirata Persona.

Contra 1. Si haec replica subsisteret, sequeretur, quod quidquid est in Patre spirante distingueretur realiter a Spiritu sancto: at hoc est falsum: siquidem eadem essentia, quae est in Patre, est etiam in Spiritu sancto. Deinde, quod Spiratio activa distinguatur a passiva realiter, solum efficit, quod concretum Spirans a spirato realiter etiam distinguatur: at paternitas non est formaliter aliquid huius concreti; concretum enim Spirans duo tantum dicit, scilicet essentiam, et relationem spirationis activae; Paternitas autem neutrum horum est: siquidem Paternitas cum essentia facit, ut generans sit Pater, et ad solum Filium in ratione generantis, et Patris referatur: ergo Paternitas nihil conducit ad rationem spirantis. Denique, principium spirativum idem est in Patre, et Filio; at vero Paternitas non est eadem in utroque: ergo Paternitas non est aliquid huius principii, adeoque formaliter nihil conducit ad formalem rationem spirantis.

Obiciunt 1. Thomistae auctoritatem Conciliorum: Primo quidem Concilii Toletani 1. in Confessione fidei: Credimus in Spiritum sanctum, qui nec Pater, nec Filius, eo quod a Patre, Filioque procedat. Sed in casu nostro non procederet a Filio: ergo in eo casu non esset distinctus a Filio. Secundo, Toletani 11. Hoc solo numerum insinuat, quod ad invicem sunt, et in hoc numero carent, quod ad se sunt: sed non sunt ad invicem, nisi secundum relationes originis: ergo ubi non essent illae relationes, (ut non forent in nostro casu) etiam non esset Personarum numerus, et distinctio. Tertio, Concilii Florentini sess. ultima: Nam credentes Spiritum sanctum ex Filio nequaquam procedere, necesse est, ut intelligant Spiritum sanctum ex solo Patre procedere, ac consequenter eum esse Filium. Confirmatur per verba sequentia: Qui proferunt Spiritum sanctum distingui a Filio, et cum hoc procedere a solo Patre, substantiam ab hypostasi separant, et partitionem imaginantur divinae substantiae. Urgetur ex sess. 18. ubi legimus: Secundum omnes Doctores, tam Graecos, quam Latinos sola processionum differentia, quae principalius dicitur, multiplicat Personas in divinis, ad quam sola accommodantur, qui est ab alio, et a quo est alius, etc. Quae verba proferuntur a Latinorum Theologo, ut evinceret, quod cum Graeci admittant Spiritum sanctum a Filio distingui realiter, etiam debent admittere, quod ab eo procedat: ergo casu, in quo ita non procederet, ab eo non distingueretur.

Respondeo ad primum, verba Concilii non fideliter referri, siquidem non habetur particula causalis eo quod, sed absolute dicitur, Qui nec Pater sit ipse, nec Filius, sed a Patre, Filioque procedens, quod ultro fatemur.

Ad secundum, dico Concilium nihil aliud velle, quam quod Personae divinae sint revera plures ratione relationum, non vero ratione essentiae, et absolutorum, ita quod plures, quia relativae sunt, sive interim relationes illae sint oppositae, sive tantum disparatae: unde illud ad invicem non debet intelligi determinate, et formaliter de relatione opposita, sed de relatione, ut sic, et quatenus praescindit ab opposita, et disparata; Concilium enim ibi opponit esse ad invicem, seu relativum, modo essendi a se, seu absolute: at haec divisio, et oppositio non foret adaequata, si sub priori membro comprehenderet solum relationes oppositas, non vero etiam disparatas; hae namque non possunt sub posteriori membro comprehendi, quia non sunt ad se: ergo haec auctoritas nobis non officit.

Ad Concilium Florentinum dico, duos priores textus mala fide referri, nam in priori Concilium non habet eum esse Filium, imo contradictorium, nempe eum non esse Filium, ut patet in omnibus exemplaribus hactenus editis. Nec verum est, quod reponunt aliqui, nempe quod si ponatur particula non, nullus erit sermonis sensus: nam sensus clarus est, Graecos dicentes Spiritum sanctum non procedere a Filio, sed a solo Patre, necessario nihilominus admittere, quod non sit Filius, ne contradicant mysterio Trinitatis: unde illud consequenter non ibi habet vim illationis, quasi ex eo, quod Graeci admittant Spiritum procedere a solo Patre, consequens esset secundum eos, quod Spiritus sanctus non sit Filius, haec enim esset inepta illatio, sed haec particula idem significat, ac consequenter seu ulterius, aut praeterea. Pariter in secundo textu non legitur illud, Distingui a Filio: sed, qui proferunt Spiritum sanctum ex sola Patris Persona procedere, hi procul dubio rem substantiam ab hypostasi separant, etc. Quae verba nobis non adversantur.

Ad posteriorem textum dico, Concilium loqui de facto, nempe, quod nunc aperta magis ratio distinctionis unius Personae ab alia sit, quia procedit, et refertur: inde tamen non est inferendum, quod non suppetat alia ratio distinctionis, si talis non adesset unius ab alia processio.

Obiciunt 2. Ex Boetio libro 1. De Trinitate cap. 22. Essentia continet unitatem; relatio vero multiplicat Trinitatem: ergo nulla Persona distinguitur ab alia, nisi quae refertur ad illam. Insuper ex S. Anselmo libro De Process. Spiritus sancti cap. 3. Unitas non amittit suam consequentiam, ubi non obviat aliqua relationis oppositio, ex quo vulgatum axioma: Omnia in divinis sunt idem, ubi non obviat relationis oppositio. Denique S. Augustinus libro 2. De Civit. cap. 10. Ideo simplex Deus, quoniam quod habet, hoc est, excepto eo, quod relative quaeque Persona ad alteram dicitur, sicut Pater habet Filium, et non est Filius. Ergo si Spiritus sanctus non procederet a Filio, esset Filius, quia tunc relative non diceretur ad illum.

Respondeo ad primum, negando consequentiam, aliud enim est, quod Persona distinguatur solum ab illa, ad quam refertur; et aliud, quod nulla Persona distinguatur, nisi habeat relationem, per quam distinguatur: in eo autem casu Filius etiam haberet Filiationem, qua constitueretur, et distingueretur ab aliis Personis. Adde. quod etiam per Filiationem in eo casu referretur ad Spiritum sanctum, non quidem per modum producentis, aut producti, sed per modum distincti realiter ad illud, a quo distinguitur.

Ad secundum dico, S. Anselmum admittere etiam oppositionem relationum inter relationes disparatas: nam eodem capite paulo ante verba in obiectione laudata dicit illam oppositionem relationis esse oppositionem Nativitatis, et Processionis, quae, ut constat, non est relativa, sed disparata: unde etiam signanter non dixit omnia in divinis esse unum, ubi non obviat relativa, sed relationis oppositio; quae scilicet oppositio, tam relativam, quam disparatam complectitur: adde, quod ipsemet nostram conclusionem aperte propugnet, ut dictum est.

Ad tertium Doctor negat consequentiam, non enim S. Augustinus vult, quod quaelibet Persona esset alia, ad quam non haberet correlationem: sed tantum, quod habeat quidquid habet alia, praeter relationem eius Personalem. In casu autem nostro Spiritus sanctus non haberet Filiationem, nec Filius Spirationem passivam: ergo non esset unica Persona, sed duae realiter invicem distinctae.

Obiciunt 3. Si relatio Filiationis esset sufficiens ratio distinguendi Filium realiter a Spiritu sancto in casu proposito, aut hoc faceret secundum quidditatem, et formalitatem suam, aut secundum esse reale, et entitativum: non secundum, quia ut sic idem est, quod Essentia divina: ergo primum. Sed relatio, ut relatio est, formaliter tantum respicit oppositum: ergo tantum distinguit, ut est correlatio: at in casu proposito non essent in Filio, et Spiritu sancto correlationes, seu relationes oppositae: ergo Filius non distingueretur a Spiritu sancto.

Distinguo minorem. respicit oppositum relative, nego: disparate, concedo. Ad subsumptum: in illo casu non essent relationes oppositae, hoc est, verae correlationes, concedo: non essent relationes oppositae, hoc est, distinctae realiter, nego: siquidem Spiratio passiva, et Filiatio sunt relationes disparatae, et invicem distinctae realiter, ut dictum est, quae ratio disparata sufficit ad distinctionem illam Personalem. Itaque sicut Paternitas distingueret Patrem a Spiritu sancto in eo casu, quo a Patre non procederet, quamvis Spiritus sanctus non haberet correlationem ipsi oppositam relative, sed tantum disparate; ita Filius distingueretur ab ipso, quia Spiritus sanctus habet relationem distinctam realiter a Filiatione, quamvis illa relatio in Spiritu sancto non esset correlatio Filiationis, hoc est, Paternitas.

Instabis. Relatio eo modo distinguit, quo constituit: sed constituit tantum in ordine ad terminum: ergo tantum a termino distinguit. Atqui terminus relationis est id quod habet correlationem: ergo tantum distinguit ab eo, quod habet correlationem: sed Spiritus sanctus in illo casu non haberet correlationem Filiationis, nec esset terminus eius: ergo Filius per Filiationem, quatenus relatio est, non potest distingui realiter a Spiritu sancto.

Respondeo 1. Distinguendo maiorem: eo modo distinguit, quo constituit, hoc est, si constituat essentialiter, distinguit essentialiter; si constituat accidentario, ita pariter distinguit, concedo maiorem: hoc est, si constituat relative in ordine ad unum tantum terminum, ab illo solo distinguit, nego maiorem; quamvis enim Paternitas constituat formaliter Patrem in ordine ad Filium; nihilominus etiam illum distinguit a Spiritu sancto.

Respondeo 2. Admissa maiore, distinguendo minorem: constituit in ordine ad terminum, quem respicit tantum per modum correlativi proprii, sicut Pater habet pro correlativo Filium, nego: quem respicit per modum termini aliquo modo, concedo. Similiter distinguo subsumptum: in illo casu Spiritus sanctus non haberet Filiationem pro termino, quem respiceret per modum producentis, concedo: quem respiceret per modum Personae a se realiter distinctae, nego.

Obiciunt 4. Si ad distinctionem Personarum sufficerent relationes disparatae, quae non essent correlationes, sequeretur quod Paternitas, et Spiratio activa deberent constituere duas Personas: sed hoc est falsum secundum omnes: ergo ad Personalem distinctionem non sufficiunt relationes disparatae. Confirmatur, quia non magis deberet Paternitas, et Spiratio passiva constituere duas Personas, quam Paternitas, et Spiratio activa: sed hae non constituunt: ergo nec illae; et consequenter in casu proposito non distingueretur realiter Filius a Spiritu sancto.

Negat Doctor sequelam obiectionis, et antecedens confirmationis eius, et hanc ait disparem esse rationem duarum harum combinationum, scilicet Generationis et Spirationis activae cum Generatione et Spiratione passiva, quia duae productiones activae respectu diversorum terminorum non repugnant in eodem supposito; bene enim intelligi potest, quod quispiam habeat plures actiones plurium productivas, ut de facto contingit non solum in Patre aeterno, qui est productivus Filii, et Spiritus sancti; sed etiam in Sole respectu plurium effectuum; duae vero productiones totales passivae repugnant in eodem supposito, quia sequeretur, quod simul, et semel unum bis produceretur productione totali, quod implicat: ex eo autem, quod Paternitas, et Spiratio activa sint in eadem prima Persona, nihil aliud sequitur, quam quod illa Persona duas habeat productiones totales respectu duorum diversorum terminorum; si autem Filiatio, et Spiratio passiva essent in una, eademque Persona, sequeretur in ea esse duas productiones passivas, eamque bis produci, quod implicat; adeoque si unum non repugnet, inde non sequitur, quod etiam aliud non repugnet.

Instabis. duae relationes ex se non sunt incompossibiles, nisi invicem opponantur: sed Filiatio, et Spiratio passiva non opponuntur: ergo ex se non sunt incompossibiles.

Distinguo maiorem: nisi opponantur formaliter per modum duarum correlationum, nego maiorem: nam duae productiones passivae totales eiusdem effectus ab eadem, vel diversa causa non sunt correlationes, et tamen repugnant in eodem effectu, seu eadem re: nisi opponantur disparate, ita ut una alterius exigat exclusionem, concedo maiorem: et similiter distincta minore, neganda est consequentia.

Obiciunt 5. In divinis non est asserenda distinctio, nisi ubi eam aut fides astruit, aut ratio probat: at in eo supposito, nec fides asserit, nec ratio probat fore distinctionem realem inter Spiritum sanctum, et Filium: ergo non est asserenda.

Respondeo primo in minore peti principium, de hoc enim quaeritur utrum id ratio probet, necne. Deinde retorqueri potest argumentum hoc modo: in divinis non est asserenda identitas, nisi eam aut fides doceat aut ratio convincat: sed in casu posito, nec fides, nec ratio evincit fore identitatem Filii cum Spiritu sancto: ergo nec id est asserendum.

Obiciunt denique: inter divinas relationes quatuor concipi possunt oppositiones disparatae: prima quidem inter Generare, et Spirare: secunda inter Generari, et Spirari: tertia inter Generare, et Spirari; quarta denique inter Generari, et Spirare: sed nulla istarum est sufficiens principium formale distinctivum Personarum; non quidem prima, aut secunda, quia tunc sequeretur Genitum, et Spiratum esse duas Personas, et similiter Genitorem, et Spiratorem duas alias, quod est falsum. Non etiam tertia, aut quarta; nam illae oppositiones disparatae ita essent Personarum distinctivae, vel quatenus sunt tales: non primum, etenim si oppositioni disparatae relationum, quatenus disparatae sunt, vel quatenus disparata est, convenit esse principium formale distinctivum Personarum, iam omnis oppositio relativa disparata distinguet, et ita Generare ac Spirare, sicut et Generari ac Spirari constituent duas Personas: non etiam secundum, quia non videtur potior ratio, cur hae sint personarum distinctivae, quam aliae: ergo, etc.

Respondeo primo, dici posset, quod sint Personarum distinctivae praecise quatenus sunt disparatae; nec inde sequi, quod omnes relationes disparatae ita debeant esse Personarum distinctivae: maxime cum non omnes etiam relative oppositae relationes sint Personarum distinctivae; etenim Spiratio activa et passiva sunt correlationes, et relative oppositae, et tamen non distinguunt personaliter; Spiratio enim netiva in Patre non est Personalis, cum ille ante ipsam iam concipiatur constitutus in esse Personae per Paternitatem, et generationem activam; quae instanti originis praecedit Spirationem. Secundo dico, non omnes quidem relationes disparatas esse Personarum distinctivas, sed tantum eas, quae Personales sunt, seu quibus divinae Personae constituuntur, quales sunt Paternitas, Spiratio passiva, et Filiatio cum ipsa Spiratione passiva comparata.

Corollaria. — Ex his sequitur primo, quod etsi Spiritus sanctus procedat a Patre et Filio, tamen absolute posset procedere ab unica Persona. Siquidem Pater et Filius seorsim habent sufficiens principium productivum Spiritus sancti, nempe voluntatem infinitam ab obiecto infinito, scilicet essentia divina, foecundatam: ergo si de facto non procederet a duabus; nihilominus revera procedere posset ab unica Persona aeque perfectus.

Collige 2. Quod Pater et Filius sint unicum principium Spiritus sancti: tum quia, ut inquit S. Augustinus 5. De Trinit. c. 14. Sicut Pater et Filius unus Deus, et ad creaturam relatus; sic relative ad Spiritum sanctum, unum principium: tum quia sicut Pater gignendo Filium communicat ei eamdem essentiam, ita et eamdem vim spirativam: ergo ratione illius unius vis spirativae, dicendi sunt unum principium Spiritus sancti. Consequentia patet, sicut enim ex eo Pater, Filius, et Spiritus sanctus dicuntur unus Deus, quia habent unicam Divinitatem; et unus Creator, quia habent unicam vim creativam; sic etiam Pater et Filius dicendi sunt unus Spirator, seu unicum principium Spiritus sancti, quia habent unicam vim spirativam.

Collige 3. Quod Pater et Filius non possint quidem dici duo Spiratores, bene vero duo Spirantes, ut docet Doctor in 1. dist. 12. q. 1. quia, inquit, terminus pluralis duo iunctus nomini Spirator significaret vim spirativam in Patre et Filio esse distinctam et duplicem, quoniam vocabulum Spirator formaliter designat vim spirandi: secus est autem de participio Spirante, quod significat Personam habentem illam vim spirativam; ita ut sicut sunt duae personae producentes Spiritum sanctum, ita possunt dici duo spirantes, hoc est duae Personae habentes vim spirativam. Ratio autem disparitatis est, quod ad pluralitatem nominum substantivorum concretorum, non sufficit pluralitas suppositorum, sed etiam requiritur pluralitas formarum: ad pluralitatem vero adiectivorum, et participiorum, sufficit pluralitas suppositorum. Hinc verae sunt istae propositiones: Pater, Filius, et Spiritus sanctus sunt unus Creator, una Causa, unus Gubernator, etc.; quia habent unicam, eamdemque vim creandi, causandi, etc. Similiter propter pluralitatem suppositorum, verae sunt etiam istae: Pater, Filius, et Spiritus sanctus sunt tres Creantes, Causantes, et Gubernantes.