Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Notandum 1. Nomen subsistentiae hic usurpari ad significandum modum existendi per se. Hic autem sumitur dupliciter: primo prout opponitur existentiae in alio per inhaesionem, qualiter omnis substantia dicitur ens per se subsistens, sive interim illa sit completa, sive incompleta: sic quaelibet pars corporis physici, sive integralis, sive essentialis, licet existens in toto, dicitur ens per se subsistens, non minus quam ipsummet corpus physicum. Secundo sumitur per se existere, quatenus significat existentiam perfectissimam, et independentem ab alio tamquam a perfectivo, vel sustentante, qualiter natura quaevis omnimode completa, constansque suis praedicatis essentialibus, necnon et attributis ac proprietatibus, prius natura, quam sit in proprio supposito, vel alieno, dicitur ens per se subsistens: sic humanitas prius natura, quam assumatur a Persona Verbi, dicitur per se existens, seu subsistens, neque enim nomine subsistentiae significatur persona, seu hypostasis, sed etiam res quaecumque per se, et in se existens, ut diserte edocet Rusticus lib. De Incarnatione contra Acephalos: Clarissime igitur, inquit, subsistentiae nomen nonnunquam personam, interdum vero naturam significat.

Notandum 2. Modum existendi per se complete iterum esse duplicem, nimirum communicabilem, et incommunicabilem. Prior convenit naturae cuilibet communi substantiali, quae quatenus praescindit ab iis, quibus communicatur, sicut dicitur natura vere completa, et realis, ita pariter dicenda est per se existens, sive subsistens; posterior vero convenit naturae singulari non modo completae in ratione naturae singularis, sed etiam in ratione personae, seu suppositi. Inde duplex circa praesentem Quaestionem oritur difficultas: prima, an natura divina quatenus praescindit a divinis personis, et relationibus constitutivis personarum, dici possit per se subsistens, habeatque existentiam absolutam, et subsistentiam distinctam a subsistentiis relativis: secunda, an ex hypothesi, quod haec detur subsistentia absoluta, tres aliae admittendae sint relativae realiter invicem, et formaliter ab existentia absoluta distinctae.

Notandum 3. Circa duas praefatas difficultates duplicem esse oppositam Auctorum sententiam: primo namque Vazquez Disp. 125. affirmat naturam divinam subsistere in divinis personis per proprias tantum earum subsistentias relativas; adeoque negat dari in divinis aliquam subsistentiam absolutam communem tribus personis, et propriam divinae naturae. Durandus vero in 1. dist. 13. quaest. 2. existimat tres Personas divinas totam rationem subsistendi desumere a subsistentia absoluta essentiae divinae in illis inclusa; incommunicabilitatem vero habere a relationibus suis constitutivis; adeoque tres subsistentias relativas ad constituendas divinas personas esse omnino superfluas. Has inter extremas sententias media, et tutiori via incedunt Doctoris Subtilis discipuli, quos sequuntur graviores Thomistae, affirmantes admittendam esse unam subsistentiam absolutam, et tres relativas.

Conclusio prima. — Revera tres sunt subsistentiae relativae in divinis personis. Haec Conclusio sufficienter constat ex SS. Patribus laudatis initio praesentis Articuli in explanatione nominis subsistentiae, et insuper probatur: plures sunt subsistentiae in divinis: sed non sunt plures absolutae subsistentiae: ergo plures sunt relativae. Maior patet, tum ex dictis, tum maxime ex Sexta Synodo

Generali, actione 11. ubi dicitur, quod Sanctissima Trinitas numerabilis facta est personalibus subsistentiis. Similiter ex sanctis Patribus, maxime Cyrillo Alexandrino Dialogo De Trinit. lib. 3. ubi ait: Omnis nostrae fidei sermo huc tendit, ut unum videamus Deitatis naturam, quae in tribus subsistentiis proprie subsistit. Sic pariter Athanasius, Sermone De Deipara, ait: Unum Deum in tribus subsistentiis praedicamus, in quibus una sit substantia. Sic denique sanctus Ambrosius in Symbolum Apostolorum cap. 2. dicit: Catholicum est, ut et unum Deum secundum unitatem substantiae fateamur, et Patrem, et Filium in sua quaque subsistentia sentiamus.

Reponunt aliqui: Quod dum Concilia, et sancti Patres plures in Deo subsistentias praedicant, subsistentiam accipiunt pro personalitate.

Contra. Acceptio ista, vel est propria, vel impropria locutio: si primum, habetur propositum, scilicet subsistentiam in aliqua sui propria acceptione in Deo esse multiplicem: si secundum, sane dedecet absque ulla urgenti necessitate Conciliorum, et Patrum verba ad imperfectum sensum detorquere.

Adde. Quod si Patres, et Concilia usurpaverint subsistentiam pro personalitate, revera concluditur propositum; sicut enim plures sunt personalitates relativae in divinis, ita etiam plures erunt subsistentiae relativae.

Reponunt alii: Concilia, et sanctos Patres sumere subsistentiam, non pro personalitate in abstracto, sed pro personis, et re subsistente in concreto; itaque quando affirmant in Deo admittendas esse plures subsistentias, idem est ac si dicerent esse plures personas, et res subsistentes eadem subsistentia essentiali.

Contra. Loquuntur sancti Patres, et Concilia de subsistentiis, quasi de formis, quibus divinae Personae constituuntur, distinguuntur, et numerantur: sed hoc est usurpare subsistentiam in abstracto, et non in concreto: ergo, etc. Deinde, etiamsi usurpent subsistentiam in concreto, semper inferre licet distinctas esse subsistentias relativas: etenim ad multiplicationem concreti substantivi necessarium est multiplicari formas: unde tres Personae dici nequeunt tres Dii, quia nomen Deus substantivum est; et una est solum forma per illud nomen significata scilicet Deitas: ergo si tantum datur una subsistentia absoluta, non poterit multiplicari in personis, sicut nec ipsa Deitas multiplicatur. Et consequenter cum Concilia, et sancti Patres affirment subsistentias multiplicari, necessum est, quod distinguant subsistentias relativas ab absoluta.

Probatur insuper Conclusio ratione theologica. Quidquid convenit divinis Personis ratione relationum, quibus constituuntur in esse personali, in eis multiplicatur: sed subsistentiae ipsis ita conveniunt: ergo multiplicantur. Maior constat, multiplicata enim ratione formali necessum est multiplicari etiam id quod est idem formaliter cum ipsa; sed subsistentiae sunt idem formaliter cum relationibus constitutivis divinarum Personarum: subsistentia enim, ut dicit modum subsistendi incommunicabiliter est ipsamet ratio constitutiva personae in esse personali: etenim Personae divinae, quatenus Personae sunt, per se subsistunt independenter, et incommunicabiliter, ergo revera habent subsistentias incommunicabiles. — Deinde; ubi sunt diversa principia productiva quod debent esse diversae subsistentiae: sicut enim operari sequitur esse, ita principium productivum quod, supponit esse completum, adeoque per se subsistens: sed in Deo sunt diversa principia productiva quod Filii, et Spiritus sancti; Pater enim est principium quod Filii, et Pater et Filius sunt principium quod productionis Spiritus sancti: ergo Pater et Filius debent habere distinctas subsistentias. — Denique, humanitas Christi assumpta est tantum, et terminata per subsistentiam Verbi, non vero per subsistentiam Patris, aut Spiritus sancti. Ergo subsistentia Verbi distinguitur a subsistentia Patris, et Spiritus sancti, adeoque non subsistunt unica subsistentia absoluta.

Dices 1. Subsistere est perfectio simpliciter simplex: sed relatio in divinis nullam dicit perfectionem, ut constabit Articulo sequenti: ergo pariter nulla relatio est subsistentia.

Distinguo maiorem. Per se subsistere communicabiliter, et absolute dicit perfectionem, concedo: per se subsistere incommunicabiliter, et relative dicit perfectionem, nego.

Obicies 2. Ratio subsistentiae est aliquid absolutum: ergo nulla datur in divinis subsistentia relativa. Consequentia patet. Probatur antecedens ex Sancto Augustino 7. De Trinit. cap. 1. dicente: Omnis res subsistit ad se, quanto magis Deus? Sed illud, quod est ad se, et non ad aliud, absolutum est. Ergo ratio subsistendi est aliquid absolutum.

Nego antecedens, et ad eius probationem dico, S. Augustinum ibi loqui de subsistentia, ut dicit perseitatem independentem ab alio sustentante, qualis est subsistentia absoluta conveniens Personis divinis ratione essentiae ipsis communicatae, non vero ratione relationum. Vel dico ipsum velle tantum, quod subsistentia, vel subsistens non sit ad alterum; ita ut sit alterius rei subsistentia, vel subsistens, sicut Pater, v. g. est Filii Pater: hoc tamen non impedit quin subsistentia sit relativa, sicut persona, quae licet dici nequeat persona alterius personae, non minus tamen est relativa.

Dices 3. Natura divina, ut mox probabimus, subsistit subsistentia absoluta; ergo non subsistit subsistentiis relativis. Patet consequentia; subsistentia enim est ultimus terminus in linea subsistendi. Ergo per aliam terminari non potest, et consequenter praeter absolutam admitti non debet relativa.

Distinguo antecedens. Subsistit subsistentia communicabili, concedo; incommunicabili, nego. Similiter distinguo consequens: non debent admitti aliae subsistentiae communicabiles, et absolutae, concedo: incommunicabiles, et relativae, nego.

Probationem pariter distinguo. Subsistentia personalis, et incommunicabilis est ultimus terminus in ratione subsistendi, concedo: non personalis, et communicabilis, nego. Subsistentia enim absoluta, et essentialis, sicut non est incommunicabilis, ita nec habet rationem ultimi termini, sed tantum termini constituentis naturam undequaque completam in ratione naturae divinae, et reddentis illam capacem, ut communicetur tribus Personis divinis.

Conclusio secunda. — Subsistentia usurpata pro modo existendi per se, et excludente dependentiam ab alio extrinseco in existendo, convenit naturae divinae, quatenus praescindit a personalitatibus. Haec est Doctoris in 2. distin. 7. quaest. 1. et in 3. dist. 1. quaest. 1. n. 6. ubi loquens de natura divina, quatenus praescindit a relationibus personalibus, affirmat eam potuisse esse terminum unionis hypostaticae, quia, inquit, ipsa nullum esse habet a persona, sed est prius naturaliter, quam sit in persona, et dat esse personae, est enim natura de se haec, et per se subsistens, licet non incommunicabiliter.

Probatur Conclusio. Primo quidem auctoritate sanctorum Patrum, imprimis namque Agatho Papa in Epistola decretali, quae habetur sexta Synodo art. 4. ait: Confitemur Deum Patrem, Deum Filium, et Deum Spiritum sanctum, non tres Deos, sed unum Deum: non trium nominum subsistentiam, sed trium subsistentiarum unam subsistentiam. Similiter sanctus Augustinus 7. De Trinit. cap. 1. Omnis res, inquit, ad seipsam subsistit; quanto magis Deus? Et cap. 5. circa finem: Hoc est Deo esse, quod subsistere: et ideo si una essentia Trinitas, una etiam subsistentia. Ipsi concinit S. Hieronymus Epistola 57. ad Damasum: Una est, inquit, Dei, et sola natura, quae vere est; id enim, quod subsistit, non aliunde habet, sed suum est. Idipsum suadet S. Hilarius lib. De Trinit.: non est, inquit, corporalium naturarum ista conditio, ut insint sibi invicem: ut subsistentiis naturae habeant perfectam unitatem; paucis interpositis: inesse autem non aliud in alio, ut corpus in corpore, sed ita esse, ac subsistere, ut in subsistente insit; ita vero inesse, ut ista subsistant solius Dei est. Subscribit et S. Anselmus in Monologion cap. 13. ubi ait, Pater gignendo, Filio dedit, ut non per extraneam, sed per suam essentiam, sapientiam, et vitam subsistat, sapiat, et vivat, etc. Concludit denique Boetius lib. de duabus naturis circa medium: Deus, inquit, est hypostasis, id est, subsistentia, subsistit enim nullo indigens; unde dicimus unam esse usiam, vel usiosim, id est, essentiam, vel subsistentiam Deitatis.

Probatur Conclusio ratione. Essentiae divinae quatenus praescindit a divinis Personis competit omnis perfectio simpliciter simplex: sed per se subsistere est perfectio simpliciter: ergo ipsi est tribuenda. Maior patet: essentia enim divina praecisis relationibus est infinite perfecta in genere entis, estque verus Deus, ac subinde ens completum in ratione Deitatis. Ergo ipsi tribuendae sunt omnes perfectiones compossibiles. Minor etiam constat: siquidem longe praestat per se subsistere, quam existere, vel in alio, vel dependenter ab alio. Ergo est perfectio simpliciter simplex essentiae divinae tribuenda; non quidem per relationes personales, quae nullam dicunt perfectionem. Ergo illa per se, et immediate subsistit. — Secundo, essentia divina quatenus praescindit a personis, existit per se complete, et independenter ab ullo extrinseco, necnon et a personis. Ergo revera subsistit. Consequentia patet: siquidem per subsistentiam absolutam nihil aliud intelligimus, quam substantiam completam per se existentem, et incommunicabilem ulli extrinseco complemento a se realiter distincto. Antecedens vero probatur; essentia divina nullam perfectionem accipit a Personis, sed tribuit eis plurimas perfectiones, imo omnes, siquidem omnes perfectiones divinarum Personarum ab essentia profluunt. Ergo independenter ab eis subsistit: multo magis independenter ab omni extrinseco realiter distincto, adeoque per se subsistit. — Tertio, quod est principium sufficienter activum per se, est etiam per se subsistens: sed Deus, ut praeintelligitur personis, est principium sufficienter activum, et productivum: ergo est per se subsistens. Maior constat: cum enim subsistentia sit complementum naturae, cumque natura prius debeat esse completa in esse, quam operans, quia prius est esse, quam operari; ideo prius debet esse subsistens, quam agat. Minor etiam constat: tum quia opera Trinitatis ad extra sunt indivisa, ratione scilicet individuae Deitatis, quidquid enim convenit omnibus omnino personis, id eis convenit ratione essentiae illis communis; atqui creare, v. g. illis indivisim convenit: ergo ratione essentiae communis, sive Deitatis. Ergo prius Deo convenit producere, quam personis; et producere non potest competere essentiae, nisi sit subsistens, quoniam actiones sunt subsistentium; et consequenter Deus quatenus praescindit a personis est subsistens.

Confirmatur. Auctoritate sanctorum Patrum, qui affirmant creaturas a Deo subsistente produci. Sic S. Dionysius cap. 1. De Divinis nominibus dicit: Bonitatis subsistentiam per suum esse, causam esse omnium subsistentium; et Nyssenus libro De Vita Moysis: Nihil, inquit, praeter supremam essentiam, quae omnium causa est, et a qua omnia dependent, vere subsistunt.

Dices 1. Si divina Essentia subsisteret quatenus praescindit a personis, illa esset persona: sed hoc est absurdum; alioquin in Deo daretur personarum quaternitas, quod damnatum fuit in Concilio Lateranensi: ergo Deus quatenus praescindit a personis, non subsistit. Probatur sequela maioris: persona nihil aliud dicit, quam subsistentiam naturae intellectualis: sed Essentia divina quatenus praescindit a personis est natura intellectualis; ergo si per se subsistat, revera erit persona. Confirmatur, nam iuxta sanctos Patres laudatos initio huius Articuli, idem significat Subsistentia, quod Hypostasis: sed hypostasis in Deo idem est, ac persona: ergo si Essentia divina subsistit, revera erit persona.

Distinguo maiorem. Si subsistat subsistentia personali, et incommunicabili alteri, ut supposito, erit persona, concedo: si subsistat subsistentia absoluta, et incommunicabili quidem alteri extraneo, ac distincto realiter ab ipsa essentia subsistente, sed communicabili suppositis divinis realiter ab ipsa essentia indistinctis, erit persona, nego: de ratione enim personae est, quod subsistens sit natura intellectualis incommunicabilis alteri, tum extraneo, tum supposito. Ad confirmationem distinguo maiorem: subsistentia idem significat latine, quod graece hypostasis, secundum aliquam sui acceptationem, eamque frequentiorem, concedo: secundum omnimodam sui acceptationem, nego. Etenim, ut observavimus, nomen subsistentiae dupliciter accipitur a Patribus: primo quidem pro perseitate excludente dependentiam a sustentante: secundo, pro perseitate excludente communicabilitatem supposito. Priori modo non idem significat, ac hypostasis; sed tantum posteriori; iuxta priorem acceptationem, dicimus unicam esse subsistentiam absolutam in Deo; iuxta posteriorem, revera sunt tres subsistentiae relativae.

Dices 2. Subsistentia est ultimus terminus naturae, quam afficit: sed Essentia divina antecedenter ad personalitates non habet aliquid, quod sit eius ultimus terminus. Ergo non habet subsistentiam. Probatur minor: ultimus terminus terminum posteriorem excludit; at essentia divina non excludit terminum posteriorem; siquidem adhuc terminatur subsistentiis relativis: ergo, etc.

Distinguo maiorem. Subsistentia personalis, et incommunicabilis alteri supposito est ultimus naturae terminus, qui nullum posteriorem agnoscit, concedo; subsistentia absoluta, et naturalis, qua naturam per se existentem efficit, et nihilominus communicabilem alteri, ut supposito, debet esse eius ultimus terminus, nego: ut sic enim natura divina cum sit infinite foecunda, ex ratione sua postulat divinis Personis communicari, et ab eis ultimo terminari, et ultra incommunicabilis fieri.

Dices 3. Subsistere est per se existere, non solum independenter ab alio, sed etiam cum repugnantia ad essendum in alio; sicut inhaerere est esse in alio cum repugnantia ad existendum per se: at natura divina, quatenus praescindit a Personis, hoc modo per se existendi non gaudet; imo potius postulat Personis existere: ergo ut sic non vere subsistit.

Distinguo maiorem. Est per se existere, et non in alio, tamquam in sustentante, concedo; tamquam in ultimo terminante, nego. Et similiter distincta minore, nego consequentiam. Natura namque divina, etsi postulet esse in Personis, tamquam in terminis suae foecunditatis; non tamen in eis est tamquam in sustentante, et eam complente; Essentia enim divina nullam perfectionem accipit a Personis, imo omnis Personarum perfectio ab ipsa profluit; neque ab eis completur in ratione naturae divinae, sed tantum in eis eius infinita foecunditas derivatur, et ab eis terminatur.