Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Notandum 1. Nomen Patris Deo attributum in sacris Litteris sumi tripliciter: Primo quidem generaliter pro principio productivo creaturarum, iuxta illud Deuteronomii 32. Numquid non ipse est Pater tuus qui possedit te, et fecit, et creavit te? Qualiter nomen Patris tribus divinis Personis est commune, non minus quam potentia creandi, et eius exercitium. Secundo, specialius pro Deo iustificante, et sibi adoptante creaturam rationalem in Filium beneficio gratiae sanctificantis, de quo Paulus ad Romanos 8. Accepistis Spiritum adoptionis Filiorum, in quo clamamus, Abba Pater, etc. Et hoc modo etiam tribus Personis est commune, sicut et voluntas, ac potentia creandi, ac iustificandi; appropriatur tamen Spiritui sancto, quia haec gratia sanctificans conceditur, et iustificatio fit per amorem; Spiritus autem sanctus est amor vi suae processionis. Tertio tandem sumitur notionaliter pro principio generativo Filii consubstantialis, et eiusdem naturae cum suo principio; qualiter Patris nomen soli primae Personae proprie convenire dicitur, aliis autem divinis Personis tantum analogice.

Notandum 2. Adverbium proprie maxime trifariam usurpari; primo quidem ad idem significandum, quod vere, et non ficte, qualiter Christus Ioan. 15. ait: Ego sum vitis vera, et Pater meus agricola est. Secundo ad designandam propriam, et non metaphoricam locutionem, qualiter Christus dicitur Salvator, etc. Tertio denique, quatenus proprium dicitur, quod non est commune pluribus, sed uni soli convenit; sic Paternitas dicitur propria primae Personae, Filiatio secundae, et Spiratio passiva tertiae. Hoc autem ultimo modo vocabulum proprie usurpamus in praesenti Quaestione.

Notandum 3. Quod etsi hac in mortali vita non possimus nomen aliquod ita proprium Deo tribuere, ut eum significet, et notificet, qualis est in se; tamen ex rebus creatis aliqua mutuari licet nomina, quibus res divinas significemus secundum quamdam similitudinem, et proportionem, quam habent cum ipsis creaturis, quibus significandis prius imposita fuerunt haec vocabula; Infinitas enim nostrae intelligentiae, inquit Hilarius lib. 1. De Trinit., cogit species quasdam ex inferioribus tamquam superiorum indices quaerere, ut rerum familiarium consuetudine admonente ex sensus nostri conscientia ad insoliti sensus opinionem educeremur. Unde provenit, ut modus significandi eorum vocabulorum, quatenus Deo tribuuntur, semper sit improprius, nisi prius resecaverimus ab eiusmodi vocabulis omnes passiones sensuum, et reliquas imperfectiones, quae comitantur creaturarum entitatem, vel operationem per illa vocabula significatam. His praenotatis, duo restant statuenda: Primum, quod res significata nomine Patris proprie conveniat soli primae divinae Personae; secundo, quod longe praestantius hoc augustum nomen ipsi quadret, quam ulli creaturae.

Conclusio prima. — Prima in divinis Persona proprie Pater appellatur. Haec est de fide, et colligitur ex innumeris Scripturae textibus, quibus Verbum incarnatum Personam, a qua suam aeternam ducit originem, et vitam, ac esse divinum accipit, Patrem suum appellat, ut pluribus insinuatum est supra, maxime ex illo Matth. 28. Baptizantes eos in nomine Patris, etc. Unde S. Cyrillus, dialogo De Trinitate cap. 2. Baptizare iussit in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, nimirum, quia collegit, et pro aliis proposuit nomina distinctissima nobis constituentia uniuscuiusque significati propriam existentiam. Constat pariter ex iis, quae diximus probando divinas Personas constitui per veras relationes originis: at hae aliae non sunt, quam Paternitas, Filiatio, et Spiratio passiva; ergo vere, ac proprie Deo convenit relatio Paternitatis; adeoque prima Persona vere dicitur Pater.

Probatur insuper: nomen Patris vere, ac proprie primae Personae congruit, si significatum per hoc nomen ipsi vere, ac proprie competat: at ita est. Probatur: quod proprie significatur nomine Patris, est quod Persona, cui tribuitur, producat aliam per veram generationem, qua sit origo viventis a vivente in similitudinem naturae: at prima Persona divina secundam ita producit, ut probatum est: ergo, etc. Confirmatur ex eo, quod Christus ipsemet profiteatur se in mandatis et commissis habere, ut proprium nomen sui principii hominibus notum faceret; sic enim circa vitae finem Patrem alloquitur Ioann. 17. Manifestavi nomen tuum hominibus, etc.; videlicet nomen Patris, ut intelligunt SS. Patres Augustinus tract. 106. in Ioannem, Chrysostomus Homil. 80. Et merito quidem, prius namque Christus Ioann. 16. dixerat: Venit hora, cum iam non in proverbiis loquar vobis, sed palam de Patre meo annuntiabo vobis: unde Cyrillus libro 10. Thesauri cap. 6. Manifestavi nomen tuum hominibus, quia videlicet verus Pater es, et Filium verum habes. Ioannes etiam ait 1. cap. 5.: Ut simus in vero Filio eius.

Probat 2. S. Athanasius Orat. 2. nomen Patris primario competere Deo, ab eoque in hominum genus proprietatem eius transisse; adeoque magis proprie Deo, quam hominibus tribuendum, eo quod nullus hominum simpliciter sit Pater dicendus, quia nullus est, qui non sit alterius parentis filius, nullusque, qui filio, adeoque sua paternitate carere non possit:

Verum, inquit, in Divinitate non sic accidit; nam neque Pater ex Patre est altero, neque Filius ex fluxione Patris, aut ab ingenito Patre genitus: inde concludit, unde sola in Divinitate Pater proprie est Pater, et Filius proprie Filius est; in iisque solis hoc consistit, ut et Pater semper Pater sit, et Filius sit semper Filius.

Ipsi concinit Faustinus lib. 2. Contra Arianos: Solus, inquit, proprie verus est Pater, qui sine initio, et fine Pater est; non enim aliquando coepit esse, quod Pater; sed semper Pater est, semper habens Filium ex se genitum.

Dices. Sancti Patres negant Patris, ac Filii nomen Deo convenire: ergo nulla Conclusio. Probatur antecedens: primum quidem ex S. Dionysio, qui libro De Theologia mystica cap. 5. circa medium ait, Deum nec Spiritum esse, ut nos scimus, nec Filii, nec Patris rationem esse, nec aliquid eorum, quae nobis, aut cuipiam naturae sunt cognita. Similiter S. Basilius Tractatu De vera, et pia fide, circa medium, ait: Vocabulum Patris, si cum integra significatione, sicut apud nos est in usu, accipiamus in Deo, impie facimus; ergo, etc.

Nego antecedens. Et ad eius probationem dico, non eam esse laudatorum Patrum sententiam, ut nomen, et rationem Patris censeant esse a Deo removendam, sed tantum quod Deo non conveniant eo modo, quo creaturis tribuitur: quod ut pateat evidentius, ad praefatas auctoritates sigillatim respondeo: sanctum Dionysium eo modo negare Deum esse Patrem, quomodo ibidem antea dixerat eum non esse Scientiam, nec Veritatem, nec Regnum, nec Sapientiam; neque Unum, neque Unitatem, neque Divinitatem, aut Bonitatem; eo scilicet modo, quo haec concipere solet imbecillis, et infirma nostrae mentis tenuitas; sed haec esse omnia, modo quodam superexcellenti; quippe cum inquit in fine capitis: Et omnem affirmationem superet perfecta illa, et singularis causa omnium, et omni negatione superior sit praestantia eius, qui et ab omnibus omnino secretus est, et universa multum superat. Ad S. Basilium similiter dico eum non excludere rationem Patris a Deo; siquidem in lib. 5. Contra Eunomium affirmat, quod vere generat Deus, et edit Verbum vere: et lib. 2. dixerat loquens de vocibus, Generatio, Pater, et Filius, quod qui has negligere voces audet, universam Evangelii simul delet virtutem: itaque vult tantum esse resecandam passionis significationem, quae in generationibus creatis invenitur; ac retinendam solummodo productionem similis in natura, ubi sermo est de generatione divina: unde post verba in obiectione laudata subdit: Quandoquidem una cum ea necessario simul, et affectio, et defluxio seminis genitici, et ignorantia, et infirmitas, et talia quaecumque in ipso nomine Patris evulgantur in creaturis.

Conclusio secunda. — Nomen, et ratio Patris longe praestantius Deo convenit, quam creaturis.

Haec est certissima apud sanctos Patres, eamque variis rationibus confirmant. Primo quidem, quod quaecumque creaturarum paternitas a divina Paternitate ducit originem: unde Cyrillus Alexandrinus lib. 1. in Ioannem c. 8. ita scribit: Paternitatis nomen non habet Deus ex nobis; sed nos potius ab illo videmur accepisse; fidelis est quippe sermo Pauli clamantis ad Ephesios 3. Ex ipso omnis Paternitas in coelis, et in terra nominatur. Ipsi subscribit S. Hieronymus in eadem Apostoli verba dicens:

Quomodo Deus essentiae suae nomen, atque substantiae ceteris impertit, ut ipsa quoque dicantur, etc., sic et Paternitatis nomen ex semetipso largitus est omnibus; sicut ergo solus bonus bonos facit, et solus immortalis immortalitatem tribuit, et solus verus veritatis nomen impertit; ita solus Pater, qui Creator est omnium, et universorum causa, substantiis praestat ceteris, ut patres esse dicantur.

Secundo, excellentiam divinae Paternitatis supra creatam deducunt ex eo quod Pater divinus nullum alium Patrem agnoscat, nec Filium alterum Filium gignat; sic S. Athanasius Epist. ad Serapionem:

Solus, inquit, solus, et unus Pater solius, et unius Filii Pater est, atque in sola Deitate istud Patrem esse, ac Filium constituit, et semper est: nam inter homines, si quis Pater dicitur, ille alterius fuit: et si quis huius Filius, ille vicissim alterius Pater appellatur, adeo ut in hominibus proprie non servetur Patris, et Filii appellatio.

Tertio, quod Paternitas quidditative, et substantialiter Deo competat, non autem accidentario tantum, ut creaturis; quocirca S. Cyrillus lib. 12. Thesauri cap. 5. profitetur ex Patre essentialiter prodire Filium.

Quarto denique hanc praecellentiam inferunt, ex eo quod Pater aeternus respiciat perfectissimum Filium, praestantissima generatione productum, et sibi perfectissime assimilatum: unde has omnes, et alias praecellentias divinae Paternitatis, ita perstringit S. Nazianzenus Orat. 23.:

Patrem esse credamus, Patrem multo verius, quam qui apud nos id nomen obtinet; tum quia proprio, et singulari modo Pater est: tum quia solus, non enim cum mulieris coniunctione, atque congressu: tum quia solius nempe Unigeniti; tum quia solum, nec enim ipse priusquam Pater esset fuit Filius; tum quia in totum, et totius Pater, > quod de nobis certo affirmari nequit; tum quia a principio, nec enim posterius Pater esse coepit.

Ex his collige. Longe praestantius Deum dici Patrem sui Filii, quam dicatur Pater creaturarum. Primo, quia Deus dicitur Pater creaturarum non naturaliter et necessario, sed contingenter et libere. Secundo, non per principium coniunctum, et actionem immanentem, ac generativam ad intra, sed per actionem factivam, et creativam ad extra. Tertio, non ab aeterno, sed in tempore. Quarto, Paternitas in Deo nihil est reale, sed mera denominatio extrinseca. Quinto denique in creaturas non influit similitudinem in natura, nec eas perfecte sibi assimilat in substantia, sed tantum, vel in similitudine vestigii, quae convenit rebus irrationalibus respectu quarum dicitur interdum Pater; sic Iob 38.: Quis est pluviae Pater? vel in similitudine imaginis, quae reperitur in qualibet creatura rationali, iuxta quam omnes homines dicere possunt: Pater noster, qui es in Coelis; vel denique in similitudine gratiae, qua ratione frequens est Patris appellatio, tam in Veteri, quam in Novo Testamento. Nec refert, quod S. Basilius lib. 2. Contra Eunomium circa medium, dicat: Pater noster est Deus non abusione, aut translatione, sed proprie, primo, et vere dictus; his verbis nihil aliud indicare voluit Basilius, quam quod Deus praestantiori modo sit nostrum principium, quam parentes, a quibus ortum ducimus: tum quia ipse solus animam creat, et corporis format partes, et organa: tum quia omnibus nobis ad vitam necessaria subministrat: tum denique quia ex suavi sua providentia omnia disponit, tuetur, ac conservat: unde merito Christus Matth. 23. monebat Discipulos: Patrem nolite vocare vobis super terram, unus est enim Pater vester, qui in Coelis est.