Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Notandum 1. Variam esse, sed maxime triplicem, circa praesentis Quaestionis resolutionem, Theologorum sententiam: quarum Prima, inquit Doctor in 1. dist. 2. n. 1. fuit Praepositivi affirmantis divinas Personas se totis constitui, et distingui, quam sententiam pridem a Scholis eliminatam, denuo revocavit Gregorius Ariminensis in 1. dist. 26. et 27. Secunda est Lincolniensis, et Ioannis a Ripa, ibidem dicentium, esse quidem in divinis aliquas proprietates personarum constitutivas, et distinctivas, sed eas esse absolutas, non relativas; quam sententiam, quia Doctor laudatus variis probat argumentis, et solvit ea omnia, quae in eam solent obici, nonnulli Recentiores eamdem ipsi perperam tribuunt. Tertia tandem communis, et universalis Theologorum sententia iam praevalet, divinas personas constitui per proprietates relativas: qualiter autem id fiat non eodem modo omnes explicant, etenim argumenta Scoti, inquit Vazquez disp. 189. cap. 1. usque adeo exercuerunt Thomistarum ingenia, ut in varias opiniones eos diviserint, quidam enim asserunt personas non constitui relationibus quatenus relationes sunt, sed quatenus formae hypostaticae; dicunt enim divinam relationem duo sibi vindicare, nimirum esse in se, seu per se; et esse ad aliud; ac secundum esse in se, constituere personam, secundum vero esse ad aliud, non constituere, sed referre personam ad aliam sibi correlativam: aliqui cum S. Bonaventura in 1. dist. 26. q. 3. docent, tres personas constitui relationibus, ut origines sunt, v. g. Patrem divinum in ratione personae constitui Paternitate, non ut Paternitas est, sed ut generatio activa. Caeteri denique cum Subtili Doctore censent relationes divinas esse divinarum Personarum constitutivas quatenus formaliter sunt relationes.

Notandum 2. Hic non moveri quaestionem de constitutione reali, quae fiat per constitutiva realiter invicem distincta, sed formali, quae nimirum fit per constitutiva formaliter distincta; licet enim quaelibet divina persona sit ens realiter simplex, et indivisibile propter indistinctionem realem proprietatum personalium ab essentia; nihilominus duplex in ea concipitur entitas, quarum una est absoluta, et simpliciter; altera relativa, et modalis, seu modus taliter essendi: per primam Deus est unus, et constituitur formaliter in ratione Dei: per secundam vero est trinus, et constituitur in ratione Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Esse absolutum prius est prioritate rationis, et signi, quam relativum; est enim primarium, quod per relativum tamquam per esse secundarium contrahitur, et determinatur ad personam; unde relationes recte concipiuntur, quasi advenire naturae divinae, illamque constituere in esse personali, quod secundum se considerata, nempe quatenus divinitas est, non habet.

Notandum 3. Quod etsi proprietates relativae concipiantur advenire naturae divinae, iam essentialiter constitutae, non tamen sunt accidentales, sed substantiales; quemadmodum formae, licet non sint materiae essentiales, sed advenientes ei, ut inquiunt Logici, accidentales, tamen sunt in se substantiales, et una cum materia constituunt compositum, non ex accidente et subiecto, sed ex substantiis diversis. Insuper, nedum illae proprietates sunt substantiales, et constituunt substantias, seu res per se existentes, verum etiam sunt formae hypostaticae, et rationes suppositorum, ac personarum, quae una cum essentia divina constituunt Personam divinam in esse naturae intellectualis completa, et ultimo terminatae secundum existentiam. His praenotatis, tria sunt determinanda: primo, quod Personae divinae constituantur proprietatibus. Secundo, quod illae proprietates sint relativae. Tertio, quod divinas Personas formaliter constituant praecise quatenus sunt relationes.

Conclusio prima. — Personae divinae non constituuntur, nec distinguuntur se totis, sed per aliquas proprietates personales.

Haec est communis inter Theologos, et colligitur, ac firmatur primo, ex variis Conciliis, praesertim ex Lateranensi cap.

Firmiter. ubi dicitur, quod Sanctissima Trinitas, secundum communem essentiam est indivisa, secundum vero personales proprietates discreta: item in Concilio Florentino sess. 1. asseritur Personas divinas per suas proprietates differre: denique Ecclesia cantat in praefatione Missae Festi sanctissimae Trinitatis: Et in personis proprietas, in essentia unitas, et in maiestate adoretur aequalitas.

Probatur 2. auctoritate sanctorum Patrum. Primo quidem S. Dionysii lib. De Divinis Nominibus cap. 2. dicentis: Ea, quae sunt divinae fecunditatis inter se non reciprocari, sed solum Patrem fontem esse coelestis Divinitatis, ita ut non sit Pater Filius, nec Filius Pater, sed laudes sanctae suus cuique Personae divinae proprietates conservent. Item sanctus Basilius lib. 2. Contra Eunomium: Proprietates, inquit, αἱ δὲ ἡμέτεραι quasi characteres quidam, ac formae in substantia inspectae distinguunt quidem, quod commune est appropriatis characteribus, communicationem vero substantiae non amputant. Sanctus Athanasius Dialog. 1. Hypostasis, ait, proprietatem habet minime communem hypostasibus, quae essentiae subsunt, nec numeri multiplicationem admittit cum sit unica, et singularis; quidquid vero numeri multiplicationem admittit omnino proprietatem habet, et quod proprietatem habet numerum admittit. Sanctus Ambrosius in Symbolum Apostolorum cap. 11. Nos, inquit, Deitatis personas in proprietatibus suis distinguentes, unitatem tamen sanctissimae Trinitatis inseparabilem confitemur. His adstipulatur S. Augustinus serm. 38. De Tempore: Habent, inquit, singulae in Trinitate personae aliquid proprium, quo inseparabili aequalitate aliquam in se ostendant proprietatem: unde Concilium Toletanum 11. in Confessione Fidei merito concludit, Est, inquit, unicuique personae manens sua proprietas: Pater enim aeternitatem habet sine nativitate, Filius aeternitatem cum nativitate, Spiritus Sanctus processionem sine nativitate.

Probatur 3. Doctor ratione theologica: quaccumque non sunt primo diversa, sed habent aliquid, in quo conveniunt, non distinguuntur se totis; sed aliquo sui: at Personae divinae non sunt primo diversae, quia sunt eiusdem essentiae: ergo non distinguuntur se totis, sed aliquo sui. — Deinde, plures proprietates sunt in eadem persona, sicut in Patre innascibilitas, et generatio activa, quae secundum S. Augustinum 5. De Trinit. cap. 6. invicem distinguuntur, nam, inquit, si Pater non esset ingenitus, posset tamen esse Pater, et e converso: ergo etsi per impossibile una non distingueret Patrem ab aliquo, posset alia distinguere, et e converso; adeoque Pater semper habet aliquid, quo distinguitur a Filio, et consequenter non distinguuntur se totis. — Denique, in Patre est generatio activa, et spiratio activa: sed spiratione activa non distinguitur a Filio: imo illa est cum Filio communis: ergo Pater non seipso toto distinguitur, sed aliquo sui. — Confirmantur hae rationes: si personae se totis distinguuntur: ergo etiam essentia distinguuntur: sed hoc fieri nequit; quia in essentia conveniunt, idem autem non potest esse principium conveniendi, et distinguendi. Insuper, aut Persona divina, v. g. Pater, habet aliquid ultra essentiam, quod non habet Filius, aut non habet: si primum, habemus intentum: si secundum, non potest reddi ratio, cur haec persona sit Pater potius quam altera; imo neque cur sit persona distincta ab altera: ergo merito oppositam Conclusionis sententiam temerariam esse, et pene haereticam nonnulli Recentiores pronuntiant; nihilominus ipsius assertores

Obiciunt 1. Persona divina est aeque simplex, ac essentia: sed essentia ipsa divina seipsa distinguitur a quocumque alio: ergo et persona. Confirmatur: Paternitas non magis est simplex, quam Pater: sed Paternitas, quia simplex est, nullo a se distincto constituitur: ergo nec Pater. — Nego maiorem. nam, ut observavimus in 2. Notabili, Persona divina constituitur in esse personae completae per entitatem Deitatis, et personalitatis, adeoque persona duas dicit entitates, seu formalitates sui constitutivas, et sic minus dici posset simplex, quam essentia. Vel distinguo: est aeque simplex ac essentia, simplicitate reali, quae excludit compositionem realem ex partibus realiter distinctis, concedo: simplicitate formali, quae excludit pluralitatem formalitatum, nego: haec autem simplicitas formalis non convenit Deo, sed realis, ut probavimus agendo de divina Simplicitate. Similiter distinguenda est confirmatio. Addo insuper, Paternitatem non ideo non constitui aliquo ab ipsa distincto, quia simplex est, sed quia concipitur per modum formae, quae non constat formalitatibus aliis: unde cum Pater per modum totius, et concreti significetur, constetque natura, et Paternitate, quae formaliter distinguuntur, etiam per aliud a natura divina distinctum constitui debet, adeoque non eadem est ratio de Paternitate, ac de Patre.

Obiciunt 2. Constitutum dependet et causatur a constituente: sed Personae divinae sunt omnino independentes, et incausatae: ergo non constituuntur aliquo distincto. — Distinguo maiorem. constitutum reale, quod fit per unionem constituentium realiter distinctorum, qualis est constitutio compositi physici, quae fit per unionem materiae cum forma, dependet a constituente, et uniente constitutiva, concedo: constitutum formale, quod fit per formalitates realiter indistinctas, quaeque seipsis, et independenter ab aliquo extrinseco uniuntur, et totum constituunt, ita dependet, nego.

Obiciunt 3. Ex Concilio Lateranensi capite Firmiter, dicitur, quod Pater totam substantiam dedit Filio: sed proprietates illae, si quae sint, sive relativae, sive absolutae, sunt substantiae: ergo illas dedit Filio; adeoque per eas non distinguitur a Filio: ergo nec per eas Pater divinus in esse personae constituitur. — Respondeo. Concilium nomine substantiae intelligere essentiam, et naturam divinam, quatenus praescindit a proprietatibus personalibus; qualiter etiam sancti Patres soliti sunt in hac materia opponere substantiam relationi: unde Boetius circa finem lib. De Trinit.: Substantia continet unitatem, relatio multiplicat Trinitatem; quibus opponit unitatem multitudini, substantiam relationi.

Conclusio secunda. — Personae divinae constituuntur, et distinguuntur proprietatibus non absolutis, sed relativis.

Haec est communior, et verior Theologorum sententia, et Probatur primo. illis omnibus Scripturae sacrae textibus, quibus divinae Personae nominibus relativis Patris, Filii, et Spiritus veritatis a Patre procedentis appellantur, maxime vero ex illo Matthaei ultimo, ubi Christus mittens Apostolos ad Gentium conversionem praecipit, ut baptizent eos, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ex quibus locis sic arguo: Scriptura sacra, et Christus Dominus Personas divinas designat nominibus maxime propriis, et personales proprietates significantibus: sed haec nomina ex primaria sua impositione significant relationem, non vero quid absolutum: ergo proprietates illae personales sunt relativae. Maior constat; Christus enim Dominus ea nomina personis imposuit, quae optime quadrant in illas, prout a nobis in hac vita possunt concipi, atque distingui.

Probatur 2. Ex Conciliis, maxime Toletano 11. in Confessione Fidei capite 1. In relativis, inquit, personarum nominibus, Pater ad Filium, et Filius ad Patrem, et Spiritus sanctus ad utrosque refertur; quae cum relative tres personae dicantur, una tamen natura per substantiam creditur: et infra: In relatione personarum numerus cernitur. Idem colligitur ex Concilio Florentino, ubi Ioannes Theologus Ecclesiae Latinae causam agens, tacite approbante Concilio dixit: Sola relatio apud omnes Graecos, et Latinos Doctores divina processione personas multiplicat; cui etiam duo illa a quo, et ad quod, de quibus supra dictum est, conveniunt. Siquidem igitur relationes huiusmodi personas multiplicant, ita ut non alia ratione, quam vi relationis, Pater a Filio, una persona ab alia differant. Censet ergo Personas divinas relationibus constitui, et distingui; quod confirmatur insuper ex oratione, quam habuit Bessarion Patriarcha pro unione utriusque Ecclesiae Graecae scilicet, et Latinae, ubi cap. 6. ait: Ideo utroque quidem modo distinguuntur divinae Personae; prius tamen et principaliter, secundum modum intelligendi per relationes, per quas etiam constituuntur divinae Personae: et paucis interiectis: utroque quidem modo distinguuntur divinae Personae, sed principalius relative, sive proprietatibus.

Probatur 3. Auctoritate sanctorum Patrum; etenim Nazianzenus Orat. 37. Mutua eorum relationis differentia, inquit, diversa quoque ipsis nomina procreavit; nimirum Patris, et Filii. Similiter Chrysostomus homil. 5. De incomprehensibili Dei natura, sic distinguit Nomina Dei propria, ut personarum denotetur proprietas, Pater namque, et Filius nomen personae proprium est, Deus vero, et Dominus commune: S. Cyrillus Alexandrinus lib. 12. Thesauri cap. 15.

Nulla, inquit, differentia est inter Patrem, et Filium, nisi sola personalis, quia Pater est, et ille Filius, quomodo Filius erit creatus, cum Pater increatus sit? praesertim cum relativa nomina alterum ad alterum dicantur, et uno dicto alterum statim intelligat? nam, qui Patrem dicit, Filium illico intellexit, et qui Filium appellavit, ad Patrem confestim retulit.

Concinit et Damascenus De Fide cap. 11. Unum, inquit, Deum agnoscimus, in solis autem proprietatibus, nimirum Paternitatis, Filiationis, et Processionis, atque quantum ad causam, et ea quae ad causam proficiscuntur, at personae perfectionem, hoc est, existendi modum discrimen advertimus. Denique S. Anselmus libro De Processione Spiritus sancti capite 1. ita scribit: Haec itaque sola causa pluralitatis est in Deo, ut Pater, et Filius, et Spiritus sanctus dici non possint de se invicem, sed alii sint ad invicem, etc. Quibus omnibus patet apertam esse sanctorum Patrum sententiam divinas Personas proprietatibus non absolutis, sed relativis constitui.

Ratione efficaci haec veritas probari nequit: nam omnes, quae excogitari possunt, proponit, et subtiliter solvit Doctor in 1. dist. 23. n. 31.; sola itaque haec formari potest: in mysteriis Fidei, maxime in mysterio Trinitatis, nihil debet affirmari, nisi quod conformius apparet Scripturae sacrae, et sanctorum Patrum dictis: sed tam Scriptura sacra, quam sancti Patres significant Personas divinas constitui non absolutis, sed relativis: ergo ita tenendum est. — Deinde, sancti Patres plerumque docent omnia absoluta esse tribus divinis personis communia: sed proprietates personales non sunt tribus communes: ergo non sunt quid absolutum. — Denique, per id formaliter divinae Personae constituuntur, per quod formaliter distinguuntur, et multiplicantur: sed id fit per solas relationes, ut constat ex dictis; sola enim relatio multiplicat Trinitatem: unde commune illud effatum: In divinis omnia sunt unum, ubi non obviat relationis oppositio: ergo, etc.

Obicies 1. Illud Proverbiorum 30.¹ ubi Salomon de Deo loquens quaerit inter alia: Quod est nomen eius, idest Patris, et quod nomen Filii eius si nosti? Ex quo sic arguitur: omnis quaestio supponit aliquid, et aliud inquirit: sed hic supponuntur Pater, et Filius divinus esse; et insuper quaeruntur eorum propria nomina: ergo Salomon supponit proprium nomen primae, et secundae personae non esse Patrem, et Filium, alias non esset locus quaestioni, sic enim sciret, et nesciret idem, seu scire supponeret, et investigaret, quo nihil ineptius. — Respondeo. Salomonem ibi quidem merito quaerere aliud, quod adaequate, et exacte explicet naturam, et proprietatem, tum Patris, tum Filii divini; quia licet haec nomina Pater, et Filius significent personas divinas constitui, et distingui per relationes, non tamen sufficienter explicant, qui, et quales sint illae divinae relationes constitutivae, et qualiter illae divinae Personae constituantur: constitutionem quidem personarum per relationem significant; personarum dignitatem non explicant.

Obicies 2. Una Persona divina refertur ad aliam per relationem: ergo per eam non constituuntur in esse personae. Patet antecedens; id enim, quod refertur, nec est essentia, quia relatum distingui debet realiter a termino; essentia autem divina, quae est in Patre non distinguitur realiter a seipsa in Filio; imo est eadem realiter; neque etiam relatio refertur, quia ipsamet est causa referendi; ideoque, quod refertur est persona. Probatur consequentia 1. auctoritate S. Augustini dicentis libro 7. De Trinit. cap. 2. Omne relativum est aliquid, excepta relatione. Et cap. 3. Si Pater, inquit, non est aliquid ad se, non est quod refertur. — Deinde, quod refertur per relationem est prius relatione, quia est fundamentum, et subiectum relationis; fundamentum autem praesupponitur ad id quod in eo fundatur. — Denique, quod denominatur relatum, non est essentia, nec relatio: ergo est suppositum, et persona: ergo quemadmodum paries, qui denominatur albus, praesupponitur ad albedinem, ita persona praesupponi debet ad relationem, per quam refertur, adeoque per eam non constituitur in ratione personae. — Negat consequentiam Doctor n. 41. Illud enim, quod refertur, est totum suppositum constans essentia, et relatione, quod quidem suppositum ita constitutum dicitur relativum, seu relatum. — Ad primam probationem. respondet n. 42. S. Augustinum non velle, quod illud relatum, ut quod, sit quid absolutum, sed tantum, quod includat aliquod absolutum, tamquam fundamentum relationis. Ad secundam probationem. dicit antecedens esse verum de relationibus creatis, quae non constituunt suppositum in esse suppositi, non vero de divinis, quae sunt suppositorum constitutivae; constitutum enim est posterius omnibus suis constitutivis, aut saltem simul natura cum eis; adeoque persona constituta per relationem est simul natura cum ipsa relatione, per quam constituitur in esse Personae divinae. Adde quod ideo relationes creatae debent supponere id quod referunt, quia sunt accidentia, quae adveniunt fundamentis, tamquam subiectis: secus autem est de relationibus divinis, quae cum sint substantiales, non praeexigunt subiectum, quod referant, sed solum praesupponunt essentiam, ex qua oriuntur, et cum qua personam constituunt. Eodem modo solvitur tertia probatio; ideo namque albedo supponit album, quia est accidens ipsi extrinsecus adveniens, et ab eo realiter distinctum; essentia autem divina nec distinguitur realiter a relatione, sicut nec persona relata, ideoque non debet ad eam praesupponi.

Obicies 3. Relatio realis supponit extrema constituta realiter distincta: sed relationes divinae sunt reales: ergo supponunt personas relatas ad invicem, realiter constitutas et distinctas, adeoque illas non constituunt. Probatur maior: tum quia id, quod refertur, prius constituitur, quam referatur: tum quia Aristoteles probat identitatem ideo non esse relationem realem, quia non praeexigit extrema realiter distincta: tum denique, quia persona producens, in esse personali constituta, est prior origine, et ratione, quam persona ab illa procedens: atqui relatio neutro modo potest esse prior, quia relata sunt simul natura, et cognitione: ergo persona producens non constituitur in suo esse personali per relationem. — Negat maiorem Doctor ibidem n. 42. imprimis enim illud falsum est de relationibus transcendentalibus, quae non supponunt extrema iam constituta, et distincta, sed sunt unum extremorum, quod seipso formaliter, et ex natura sua refertur ad aliud, estque per se formaliter relatio ad aliud; sic v. g. refertur cognitio ad obiectum, potentia ad possibile, etc.; relationes autem Personarum divinarum sunt transcendentes. Ad primam probationem dico, id quod refertur per aliud debet prius constitui, quam referatur, concedo; quod refertur per seipsum, nego: personae autem divinae referuntur ad se invicem per seipsas: unde fit quod Persona divina non prius constituatur in esse, quam referatur. Ad secundam probationem dicit Doctor, non ex eo solum Aristotelem colligere identitatem non esse relationem realem, quia non praeexigit extrema realiter distincta; sed praeterea, quia supponit quod identitas unius ad se non faciat etiam extrema realiter distincta. Ad tertiam probationem, distinguo maiorem; Persona producens est prior origine producta, prioritate in quo, seu durationis, nego: prioritate a quo, seu originis, concedo. Ad minorem dico, relata esse simul natura, et cognitione, quia a productione unius colligitur existentia illius correlati; vel in esse existendi, vel in esse obiectivo. Inde fit quod in primo signo originis quo concipitur Pater, etiam cognoscatur Filius, non quidem in esse existendi pro illo priori signo, sed tantum in esse obiectivo, ut dictum est agendo de obiectis divinarum processionum. Adde, quod, inquit Doctor n. 41. quamvis relationes sint simul natura, tamen ex aliquibus correlationibus una potest esse prior altera prioritate originis, sic enim actio prior est passione sibi correlativa.

Instabis. suppositum praeintelligitur aliquo modo actioni, quia prius intelligitur unumquodque per se existere, quam per se agat; ergo in priori signo originis, vel suppositum Patris intelligitur ut aliquid absolutum, vel ut aliquid respectivum; si primum, habetur intentum; si secundum, ergo in illo priori signo originis etiam praesupponitur Filius, antequam generetur, et sic non erit terminus generationis. Confirmatur, quia quacumque prioritate etiam unum correlativum praeintelligatur alicui, eadem prioritate etiam illius correlativum praeintelligitur. Adde quod, si Paternitas sit constitutiva Patris, sic erit prior Patre; ergo Filiatio, quae simul est cum Paternitate, erit etiam prior Patre, et sic Filius non erit a Patre productus. — Distinguit maiorem Doctor. quando suppositum non constituitur per actionem productivam, concedit; quando ita constituitur, negat. Pater autem divinus constituitur in esse Patris, et primae personae per generationem activam; adeoque ad illam non debet praesupponi. Negat etiam secundam partem consequentis, simul et eius confirmationem, quia, ut mox dictum est, simultas naturae, quam habent correlativa, non tollit prioritatem originis, et consequenter non impedit, quin prius origine Paternitas competat Patri, quam sit Filiatio, aut intelligatur convenire Filio.

Obicies 4. Omnis relatio realis terminatur ad absolutum: sed hoc esset falsum, si persona, ad quam terminatur Paternitas, constitueretur per relationem, sic enim non esset quid absolutum, sed quid respectivum: ergo, etc. — Negat maiorem Doctor n. 48. Quamvis enim verum sit de relationibus non constituentibus extrema, quod terminari debeant ad absolutum; falsum tamen est de iis, quae constituunt extrema realiter distincta: sicut enim earum fundamentum est quid respectivum, ita pariter earum terminus qui potest esse quid respectivum, quia constituitur in esse termini per relationes.

Conclusio tertia. — Personae divinae constituuntur in esse personali per relationem, sub formali ratione relationis.

Haec videtur esse genuina Doctoris sententia, ut colligitur ex variis locis, maxime vero q. 1. quodlibetica n. 1., et q. 19. n. 5., et in 1. dist. 2. q. 7., dist. 5. q. 2. et dist. 11. q. 4.; denique fusissime dist. 26. per totam, et Probatur primo. auctoritate Concilii Toletani 11. c. 1. ubi dicitur, quod Personae divinae hoc solo numerum insinuant, quod ad invicem sunt, et in hoc numero carent, quod in se sunt: ergo ex definitione Concilii relationes non constituunt, nec distinguunt personas, secundum earum esse in, ut volunt Thomistae, sed secundum earum esse ad, hoc est sub formali ratione relationis. Colligitur pariter ex discursu Ioannis Theologi in Concilio Florentino sess. 18. dicentis: Dicitur relationes huiusmodi personas multiplicant, ita ut non alia ratione, quam vi relationis Pater a Filio, nec una persona ab alia differant. Quid est autem vi relationis differre, nisi sub ratione formali relationis? proprium autem esse relationis, inquit Philosophus, est esse ad, non vero esse in: ergo revera personas divinas constituunt sub formali ratione relationis.

Probatur ratione. relatio non potest constituere, aut distinguere personas divinas, nisi secundum rationem formalem, quam habet: at non habet aliam rationem formalem, quam relativam: ergo praecise constituit personas, quatenus est relativa, seu quatenus respicit terminum. — Confirmatur: non potest relatio concipi, nisi intelligatur secundum suam essentiam, et rationem formalem, qua a caeteris entibus differt: sed propria essentia relationis est respicere terminum, per hoc enim a caeteris entibus differt, caetera enim entia habent esse in se; hoc vero totum est ad aliud: ergo, etc. — Secundo, illud per quod relatio formaliter constituit personam, vel est aliquid formaliter per se, vel ad aliud. Si primum, illud est absolutum; adeoque personae non constituuntur per relationem: si secundum, ergo revera constituit formaliter Personas divinas, quatenus est relativa. — Tertio, impossibile est concipere formam aliquam inesse alicui, quin tribuat ipsi suum effectum formalem: sed effectus formalis relationis est referre actu unum ad aliud: ergo eo ipso quo intelligitur Paternitas divina, v. g. etiam intelligitur actu referens Patrem ad Filium, et consequenter implicat quod Paternitas intelligatur constituere Patrem in ratione personae, quin intelligatur ut actu referens Patrem, et Filium. Insuper illud esse in, quod dicit relatio, vel significat essentiam, cum qua personam constituit, vel personam constitutam: non primum, quia relatio Paternitatis non dicitur esse in essentia, sed in Patre: non etiam secundum, sic enim relatio Paternitatis non constitueret primum suppositum, sed iam constitutum supponeret, sicut forma supponit subiectum, in quo est.

Obiciunt 1. S. Augustinum lib. 7. De Trinit. cap. 2. dicentem: Substantia ipse Pater est, non quo Pater est, sed quo est; ita dicitur Persona Patris, ad se quippe dicitur persona, non ad Filium, vel Spiritum Sanctum: ergo ex mente S. Augustini persona divina non est formaliter ad aliam; adeoque non constituitur in esse personae per relationem reduplicative, ut relatio est. — Respondeo. S. Augustinum per illud esse ad se non negare personam esse relativam ad aliam, illud enim ibidem astruit, sed tantum quod quaelibet persona habeat in se principium sui constitutivum, et realiter distinctum ab alia persona: Vel dico cum ibidem velle, quod divinae relationes personales sunt substantiales, et per se, non autem accidentales, et in alio tamquam in subiecto inhaesionis, ut sunt relationes creaturarum.

Obicies 2. Ratio personae, et ratio relationis sunt oppositae; persona enim est quid in se subsistens; relativum autem est essentialiter ad aliud; personalitas est ipsa substantia in se, relatio vero est ipsa referentia ad aliud: ergo persona, non constituitur in ratione personae per relationem reduplicative, ut relativa est. — Distinguo antecedens. rationes personae, et relationis sunt oppositae in creatis, concedo; in divinis nego: disparitas enim est, quod relatio creata sit accidens praesupponens subiectum iam undequaque substantialiter completum, adeoque habens rationem subsistentis, et personae; secus autem in divinis, ubi relatio ipsa personas constituit, et distinguit.

Obicies 3. Si divinae relationes, quatenus relationes sunt reduplicative, divinas Personas constituerent, et distinguerent, maxime vel quatenus relationes sunt, vel quatenus sunt relationes divinae. Non primum, quia tunc quaelibet relatio etiam creata esset constitutiva, et distinctiva personae: non etiam secundum, alias cuilibet relationi divinae competeret personam constituere, adeoque spiratio activa, quae relatio divina est, personam divinam constitueret, quod falsum est: ergo, etc.

Respondeo. Rationem illam constitutivam personae competere divinis relationibus non praecise quatenus divinae sunt, sed quatenus habent invicem oppositionem ratione processionis, et originem unius personae ab alia: vel potius quatenus important, et significant distinctionem realem unius ab alia: spiratio autem activa talem distinctionem non importat, quia fit per unum, et idem principium formale quo, nempe per voluntatem.

Corollarium I. — Ex dictis infertur 1. contra Thomistas divinas relationes non esse constitutivas personarum, quatenus sunt forma hypostatica, ut recte probat Doctor in 1. dist. 28. q. 3. n. 2. Tum quia relatio considerata ut forma hypostatica concipitur ut entitas vel absoluta, vel respectiva: licet enim conceptus entis in communi nec sit respectivus, nec absolutus, quia ens ut sic, praescindit ab ente respectivo, et absoluto, ac utrumque sub se complectitur: tamen entitas singularis, qualis est entitas constitutiva personae in esse incommunicabili, debet esse vel absoluta, vel respectiva, siquidem inter ens singulare absolutum, et respectivum non datur medium: sed entitas constitutiva personae non potest esse absoluta, alioquin sequeretur divinas personas constitui per absoluta, quod improbatum est: ergo concipi debet ut relativa. Tum quia illa ratio formae hypostaticae vel significat aliquid distinctum a ratione formali Paternitatis, v. g. ut relatio est formaliter, vel non; si primum, ergo Pater non constituitur per relationem, sed per formalitatem distinctam a formalitate relationis, quod tamen omnes Thomistae improbant. Si secundum: ergo personae formaliter constituuntur per relationes, ut relationes sunt, siquidem constituuntur per entitatem, quae est formaliter relatio.

Confirmatur a simili. Quamvis albedo, v. g. possit concipi ut disgregativa visus, absque eo quod concipiatur ut est qualitas; tamen sicut nemo dicere potest eam non esse albificativam, nec disgregativam visus, ut est talis qualitas; ita a pari quamquam possimus formare aliquem conceptum de Paternitate divina, in quo explicite non involveretur conceptus relationis, tamen non propterea debet inferri quod non constituat personas, ut relatio est.

Corollarium II. — Infertur 2. ex eodem ibidem n. 3. quod etsi divinae origines non sint distinctae formaliter a relationibus, tum quia alias essent quid absolutum, adeoque essent tribus personis communes, quod implicat: tum quia nihil tam ad aliud, quam generatio, et spiratio activa, aut passiva; adeoque generatio activa nihil aliud est formaliter, quam Paternitas, sicut et generatio passiva idem est formaliter cum Filiatione: attamen non praecise divinas Personas constituunt, ut origines sunt reduplicative, sed tantum ut relationes. Primo quia, inquit Doctor, origo, ut origo formaliter est tantum via inter personam producentem, et productam: ergo non est forma constitutiva earum; imo videtur supponere in persona producente formam propriam constitutivam; etenim prius aliquid concipitur habere suum esse, quam concipiatur operari: ergo prius Pater concipitur constitutus in ratione personae, saltem inadaequate, quam concipiatur adaequate producere Filium: idem dicendum de persona producta. Origo enim est via, qua persona producta recipit suum esse, et consequenter, qua recipit formam sui constitutivam in esse personae. — Secundo constitutivum rei habentis esse fixum et permanens, debet exprimi per modum fixi et permanentis, non autem, ut via ad esse, hoc est, non ut in fieri, sed ut in facto esse: at personae divinae habent esse fixum et permanens: origo autem significat aliquid fluens, et tantum praecise significat esse quod fit, et producitur: ergo personae divinae in facto esse non constituuntur adaequate per origines, sed per relationes. — Tertio denique origo, ut origo formaliter, est quid absolutum, vel quid respectivum; non primum, ut dictum est, et insuper sequeretur, quod personae constituerentur per aliquid absolutum, si in suo esse personali per origines absolutas essent constitutae: si secundum; ergo personas non constituunt, ut origines praecise, sed ut relationes. — Itaque divinae origines personas quidem realiter distinctas proprie significant, non autem formaliter constituunt. Quo sensu intelligendi sunt illi sancti Patres, qui divinas personas per origines constitui, et distingui videntur asserere.

Sic S. Cyrillus lib. 2. Thesauri cap. 3. Ut hypostasim, ait, quae generat, et quae generatur divina Scriptura rationibus distingueret, Patris, et Filii nominibus usa est. Sic S. Anselmus libro De processione Spiritus sancti cap. 2. Haec, inquit, sola causa pluralitatis est in Deo, ut Pater, et Spiritus sanctus dici non possint de invicem, sed alii sint ab invicem, quia praedictis duobus modis est Deus de Deo, quod totum dici potest relative. Sic denique S. Damascenus lib. 1. De Fide cap. 2. dicit: Patrem, Filium, et Spiritum sanctum omnino esse unum, excepta ingeniti, generationis, et processionis proprietate: non quod revera Patres velint Personas divinas constitui per origines, sed quod constitutae, et realiter distinctae melius innotescant per relationes, quatenus origines sunt, quam prout concipiuntur sub formali conceptu relationum.

Hanc ipsam doctrinam ex Doctore Subtili mutuatam luculenter expendit Cardinalis Bessarion in Concilio Florentino, Oratione pro unione utriusque Ecclesiae Graecae, et Latinae c. 6. dicens:

Relatio, et origo, etsi secundum modum intelligendi differant (siquidem origo significatur per modum actus, ut generatio; relatio vero per modum formae, ut paternitas) re tamen non differunt, ideo utroque quidem modo distinguuntur divinae Personae; prius tamen, et principaliter secundum modum intelligendi per relationes, per quas etiam constituuntur divinae Personae; consequenter autem per diversum modum, sive per originem. Non enim generare, et genitum esse, quod originis est, constituit principaliter personam, sed Paternitas, et Filiatio, sive Patrem, et Filium esse, quod relationis est; sed quia relatio, et origo idem sunt re, et relatio consequitur originem (secundum conceptum) ideo utroque quidem modo distinguuntur divinae Personae, sed principalius relatione.

Corollarium III. — Infertur 3. Patrem divinum non constitui per rationem ingeniti, sed per relationem Paternitatis, quia, inquit Doctor in 1. dist. 28. q. 2. num. 11., ingenitum dicit formaliter negationem: sed divina persona non potest formaliter constitui per negationem: ergo, etc. Maior patet, ingenitum enim est negatio geniti. Minorem probat Doctor: nulla negatio potest esse de se incommunicabilis; sed debet esse incommunicabilis ratione alterius: ergo non potest efficere per se personam incommunicabilem, sed tantum ratione alterius incommunicabilis, cui inest: at nihil est in essentia divina, quod sit incommunicabile: ergo nulla negatio cum essentia divina potest constituere personam. — Confirmatur, et praecedens ratio magis illustratur: in prima Persona divina debet esse negatio communicabilitatis inseparabilis a suo fundamento, et reddens illud fundamentum omnino incommunicabile tam actualiter, quam aptitudinaliter, et obedientialiter, quia persona divina habet repugnantiam ad sui communicationem: sed illud fundamentum non est essentia divina; nec aliquod absolutum commune tribus Personis: ergo debet esse aliquid illud positivum absolutum, quod sit constitutivum, et distinctivum primae personae. Ergo prima Persona formaliter non constituitur per negationem, adeoque nec per rationem ingeniti, quae est formaliter negatio.

Reponunt aliqui: Rationem ingeniti non esse negationem puram, et simplicem, sed importare aliquid positivum, nempe rationem primi principii, et fontalis Divinitatis.

Sed contra. Instat Doctor Quodlibeto 4: ratio illa primi principii significat Patrem esse a se, idque vel effective, quia ipse est causa sui ipsius, vel tantum negative, quia nempe nullum habet principium sui ipsius: non primum, quia repugnat ut aliquid sit auctor, et causa sui esse; alioqui esset antequam esset, ut pluries iam dictum: si secundum, ergo esse primum principium est tantum negatio alterius prioris principii, adeoque non est aliquid positivum. Secundo, si ingenitum dicat aliquid positivum, maxime vel aliquid absolutum, vel relativum: si absolutum, ergo prima persona constituitur per aliquid absolutum, quod sancti Patres, et Concilia denegant: si relativum, vel illa relatio est eadem formaliter cum Paternitate, et habetur propositum; vel est ab ea distincta formaliter, et sic erunt plures quam quatuor relationes Personarum divinarum distinctivae, quod nullus Theologorum admittit. Tertio denique fontalis illa ratio Divinitatis, quae est in Patre, vel est essentia, vel relatio. Si essentia, non potest esse constitutiva, et distinctiva personae: si relatio, vel est Paternitas, vel a Paternitate distincta: et sic recurrit prior instantia. Fatendum est ergo primam personam constitui formaliter per Paternitatem, quae in suo conceptu formali relationis constitutivae primi suppositi importat rationem ingeniti, et primi principii, etc.