Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Notandum 1. Veritatem Catholicam de mysterio Trinitatis tribus maxime Capitibus contineri, videlicet in unitate Essentiae, Personarum distinctione, et omnimoda aequalitate. Unitatem Essentiae impugnarunt Gentiles Philosophi, propterea quod haec adversari videatur omnibus naturalis discursus principiis, necnon et ipsi rationis dictamini: personarum diversitatem et realem distinctionem idcirco respuerunt Iudaei, quod ipsa Deitatis multiplicationem inducere videretur, pluresque Deos inferre. Denique Personarum aequalitatem Haeretici varii identidem insectati, quod eam cum processione unius ab alia conciliare non possent. Philosophos et Haereticos impugnabimus in sequentibus: nunc cum Iudaeis est pugnandum.

Notandum 2. Triplex solito affulgere lumen, quo veritas aliqua detegi possit et firmari, nempe Demonstrationem, Auctoritatem et Suasionem. Demonstratio scientiam, auctoritas fidem, et suasio opinionem necnon et credulitatem generat. Demonstratio principiis evidenter notis; auctoritas dignitate et probitate dicentis; suasio denique coniecturis et rationibus ac similitudinibus nititur et firmatur. Demonstratio tota naturalis est; auctoritas supernaturalis, maxime circa veritates praeternaturales manifestandas; suasio denique partim naturalis: ad convincendos Philosophos, suasione ad alliciendos et inducendos, probando divinae Trinitatis mysterio, determinandum est in sequentibus. Hac autem in Quaestione maxime contra Iudaeos et Haereticos divina Scripturarum auctoritate pugnandum est.

Notandum 3. Veritates divinas duplici maxime ex fonte esse hauriendas, nempe ex Scriptura sacra, et constanti firmaque traditione; Scriptura namque armarium est et musaeum, quibus divinae veritates continentur nedum sed etiam propugnantur: unde S. Paulus 2. ad Timotheum 3. Omnis Scriptura divinitus inspirata utilis est ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in iustitia, ut perfectus sit homo Dei ad omne opus bonum instructus: haec autem duplici Testamento distribuitur, Veteri nempe et Novo. Ex hoc itaque duplici divinae veritatis promptuario, necnon et constanti Synagogae et Ecclesiae Doctorum traditione, Trinitatis personarum in unitate essentiae fides est stabilienda.

Conclusio prima. — Non obscure divinae Trinitatis mysterium ex Veteri Testamento adversus Iudaeos colligitur et probatur. Haec est communis inter Doctores Catholicos.

Suadetur primo ex illo celebri Genesis Oraculo 1. cap. ubi Deus rerum omnium conditor ita loquitur: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram: et post pauca: formavit igitur Dominus Deus hominem: et iterum: creavit Deus hominem ad imaginem et similitudinem suam; insuper: faciamus ei adiutorium simile sibi: ubi verbum faciamus et pronomen nostram, Personarum multitudinem inducit; essentiae vero unitatem vocabula Dominus et Deus designant.

Reponunt 1. Iudaeorum moderni Doctores, Deum ita locutum in plurali numero more scilicet Principum et Regum ad ostendendam suam auctoritatem et potentiam. — At id aperte falsum colligitur ex Scriptura ipsa, quae fere semper, ut recte notat Theodoretus q. 19. in Genesim, singulari numero utitur, vix vero in plurali sermonem facit, unde plerumque singularem numerum geminat et repetit, ut pluralem exprimat. Oportet ergo huius inusitati discriminis aliquod esse mysterium: non aliud certe, quam ipsa trium Personarum divinarum significatio, in quarum invocationem per Baptisma aliquando regenerandus erat homo, qui tunc formabatur.

Reponunt 2. Deum praefatis verbis allocutum fuisse Angelos, ut suam operam homini creando navarent, formando scilicet illius corpus, dum ipse animam crearet et vitae spiritum infunderet. — Contra: Scriptura sacra prioribus his Genesis capitibus, quibus continetur et explicatur hominis formatio, eam soli Deo tribuit, affirmando constanter, quod ipse formaverit, creaverit, fecerit hominem: ergo praefatus sermo ad Angelos non dirigitur. Deinde, ad eos directus est sermo ille pluralis faciamus, ad quorum similitudinem formatus est homo: at homo non est conditus ad imaginem et similitudinem Angelorum, sed ad imaginem et similitudinem solius Dei, ut patet tum cap. 1. creavit Deus hominem ad imaginem et similitudinem suam; ad imaginem Dei creavit illum: tum cap. 5. In die, qua creavit Deus hominem, ad similitudinem Dei fecit illum. Ergo praefatus sermo ad Angelos non est directus, sed tantum ad tres divinas Personas, quarum similitudinem exprimit et refert hominis anima, ut infra patebit.

Denique reponunt: Deum loquentem secum, et se ad agendum excitantem dixisse, faciamus. — At inepta prorsus replica:

Quis enim, inquit S. Basilius Homil. 9. Hexaemeron, faber, aut aerarius, aut lignarius, aut certe coriarius sutor, solus ipse quidem, nec alio quodam sibi cooperante stipatus, interque suae artis instrumenta desidens: quis, inquam, sibi soli admurmurat dicens: faciamus gladium, aut compingamus aratrum, aut conficiamus calceamentum? ac non potius silentio suum, cum libuerit, accommodatam arti exequitur operationem? Insigne est profecto, nusquam unum aliquem inveniri, qui sibi imperet.

Secundo, personarum divinarum pluralitas colligitur ex illo Genesis 11. Venite, descendamus et confundamus ibi linguam eorum: ex quo sancti Patres, Nyssenus lib. De Trin., Basilius lib. 5. Contra Eunomium, Personarum Trinitatem inferunt; maxime vero Chrysostomus Serm. De Trinit., ubi praefata verba sic ponderat:

dicendo, venite, pares honore exhortando vocat; neque enim si Angelis imperasset, dicere debuit, venite, sed imperando, ite. Vide autem obsecro, quomodo Patris vox Filium et Spiritum sanctum vocet; nam si ad unum solum hoc dictum esset, debebat dicere, veni, et descendamus; quia autem dixit, venite, unius est vox, et duos homines aequales.

Tertio, idipsum suadent sancti Patres ex illo Genesis 18., ubi dicitur, quod Abrahae apparuit Dominus; subditur deinde: apparuerunt ei tres viri stantes prope eum; quos cum vidisset, cucurrit in occursum eorum de ostio Tabernaculi, et adoravit in terram, et dixit: Domine, si inveni gratiam in oculis tuis, ne transeas servum tuum, etc. Quibus verbis constat Abrahamum intellexisse Deum in illis tribus sibi apparuisse; idemque numero singulari ad unum tantum, quasi ad Deum preces direxit: unde S. Augustinus lib. 2. De Trin. cap. 12. ait: Quod tres viri visi sunt, nec quisquam in eis, vel forma, vel aetate, vel potestate maior ceteris dictus est: cur non hic accipiamus visibiliter insinuatam per creaturam visibilem Trinitatis aequalitatem, atque in tribus Personis unam eandemque substantiam? Idipsum expendit S. Cyrillus Alexandrinus lib. 1. Contra Iulianum circa medium: Tres quidem fuisse, inquit, qui apparuerunt, substitisse autem propriis subsistentiis, singulos sermone consubstantialitatis in unum comprehensos, et ita dedite opera colloquia inter se miscuisse.

Quarto probatur ex illo Deuteronomii 6. Audi Israel, Dominus Deus noster, Deus unus est; in Hebraeo autem pro illa voce, Dominus, ponitur nomen Tetragrammaton, quo designatur Essentiae divinae unitas; trina vero repetitio Personarum Trinitatem designat. Idipsum confirmatur ex illo Ps. 67. Benedicat nos Deus, quibus significatur Pater: Deus noster, quibus denotatur Filius, qui per incarnationem datus est nobis et noster factus est; Benedicat nos Deus, quibus insinuatur Spiritus sanctus: frustranea enim videretur trina repetitio, si mysterium aliquod non involveret, nec aliud certe, quam adorandam Trinitatem Personarum in unitate essentiae.

Quinto probatur ex illo Psalmi 32. Verbo Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris eius omnis virtus eorum: siquidem per nomen Domini designatur Pater, qui per Verbum operatur: secunda vero Persona, nempe Filius, significatur nomine Verbi, per quod omnia facta sunt: tertia denique Persona dicitur Spiritus oris Dei, seu Spiritus sanctus, cui peculiariter appropriatur virtus et perfectio divinorum operum; quoniam vero ipsis divinis Personis eadem assignatur operatio totius universi, manifestatur identitas potentiae atque divinae naturae, ut nedum omnes pene sancti Patres interpretantur, quos in longum refert Ruiz Disp. 36. sessione 5., sed et sapientiores ex Rabbinis, ut probat Galatinus noster lib. 2. De Arcanis c. 4.

Sexto probatur divinarum Personarum Trinitas ex illo Trisagio Seraphinorum, qui, ut refert Isaias c. 6., clamabant alter ad alterum: Sanctus, sanctus, Sanctus Dominus Deus exercituum: etenim, ut eleganter ponderat S. Ambrosius lib. 2. De Fide ad Gratianum cap. 4.

Quid sibi vult sub uno nomine sanctitatis trina repetitio? Si trina repetitio, cur una laudatio? Si una laudatio, cur trina repetitio? Trina repetitio cur, nisi quia Pater et Filius et Spiritus sanctus sanctitate unum sunt? Non dixit semel, ne Filium sequestraret: non bis, ne Spiritum sanctum praeteriret: non quater, ne creaturas coniungeret; et ut ostenderet Trinitatis unam esse Deitatem, cum dixisset Sanctus, Sanctus, Sanctus, addidit singulariter, Dominus Deus sabaoth.

Hunc eundem textum ita pariter interpretati sunt Iudaeorum Doctores, maxime vero Rabbi Simeon dicens: Sanctus hic est Pater, Sanctus hic est Filius, Sanctus hic est Spiritus sanctus, ut refert noster Galatinus laudato loco; subditque eam ob rem veteres Talmudistas statuisse, ut ab unoquoque Iudaeorum praefatum illud Trisagium ita explanatum, bis saltem in die, mane scilicet et vespere, diceretur: unde etiam factum est, ut utraque Ecclesia, tam Graeca quam Latina, illud inter solennes orationes usurpaverit, ut testatur Antheon Episcopus Assinois, Epistola ad Petrum Antiochenum, qua ponitur in Concilio Constantinopolitano sub Felice III. in causa Petri Fullonis, qui idcirco refutat haeresim eiusdem Petri, quod praefato Trisagio subiungeret nomen Crucifixi, dicens: Sanctus Deus, Sanctus fortis, Sanctus et immortalis crucifixus, quo significabat crucifixum esse Spiritum sanctum, vel aliam quartam Personam divinam.

Denique haec eadem veritas deducitur ex illo Isaiae 18. Ex tempore, antequam fieret, ibi eram, et nunc Dominus misit me, et Spiritus eius, quod S. Hieronymus ita exponit:

quando fiebant omnia a Patre, ipse, scilicet Filius, erat cum eo, cui adgaudebat, qui etiam nunc dixit: Ego, qui semper eram cum Patre et in Patre et sine Patre numquam eram, etiam nunc loquor, et iuxta fragilitatem carnis assumptae dico, quod Dominus Deus miserit me et Spiritus eius.

Brevique versiculo Trinitatis nobis ostenditur Sacramentum.

Inde patet, quam verissime Christus Dominus Ioannis 5. Iudaeos alloquens dixerit: scrutamini Scripturas, illae enim testimonium perhibent de me; quibus, nedum se verum esse Messiam designat, sed etiam verum se Dei Filium demonstrat. Confirmari haec omnia possent, ex ineffabili nomine Tetragrammaton, quo passim Scriptura utitur: nam ut observat Galatinus noster l. 2. cap. 10., Rabbi Haccados, scribens mysteria huius nominis Antonio Consuli urbis Romae, affirmat illud significare Deum generantem; et quia non potest esse generans sine genito, nec uterque sine amore procedente, idcirco hoc nomine comprehenditur divina Trinitas. Unde vulgo dicitur apud Hebraeos nomen expositum, explicaturque per duodecim litteras Hebraicas, quae simul iunctae Latine significant et efficiunt, Pater, Filius et Spiritus sanctus: vel dicitur nomen quadraginta duarum litterarum, quod idem Rabbi Haccados ita interpretatur: Pater Deus, Filius Deus, Spiritus sanctus Deus; Trinitas in unitate et unitas in Trinitate. Quibus constat, quae fuerit veterum Rabbinorum de divina Trinitate sententia, quamque longe a suis Patribus exorbitent recentiores Iudaeorum Doctores, dum huic constantissimae veritati tanto opere repugnant.

Conclusio secunda. — Eadem divinarum Personarum Trinitas et distinctio, cum unitate naturae subsistens, colligitur ex Novo Testamento.

Primo quidem ex illo Matth. ultimo, ubi Christus suos delegans Apostolos ait: ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti: quod Oraculum adeo manifeste Trinitatem Personarum in unitate Essentiae indicat, ut vix quid reponerent Ariani invenire potuerint; non enim solum Pater et Filius et Spiritus sanctus nominantur, ut distinctae Personae, sed etiam illis tribuitur unicum Divinitatis nomen, et unica virtus et auctoritas assignatur, dum in earum nomine conferendum baptisma praecipitur. Inde Arii sequaces hoc Oraculo pressi, inter baptizandum tacebant, in nomine, ut refert S. Athanasius lib. 7. Ad Theophilum, dicebantque tantum: Baptizo te in Patre et Filio et Spiritu sancto, ut significarent tres naturas.

Secundum testimonium est illud Ioannis 5., ubi dicitur, tres sunt, qui testimonium dant in coelo, Pater, Verbum et Spiritus sanctus, et hi tres unum sunt: quibus etiam verbis Personarum distinctio cum unitate essentiae manifeste exprimitur. Quem textum fusius expendemus q. 7.

Tertium sit, quod de baptismo Christi Domini refertur Matth. 3., Luc. 3. et Marc. 1. Aperti sunt coeli, et vidit Spiritum Dei descendentem sicut columbam, et ecce vox de coelo dicens: hic est Filius meus dilectus. Ubi communiter Ecclesiae Patres agnoscunt tres Personas eiusdem auctoritatis, videlicet Patrem loquentem, Filium quem alloquitur, et Spiritum sanctum super Christum descendentem; non enim super ipsum descenderet, nisi eiusdem cum Patre et Filio auctoritatis foret.

Quartum profertur ex Ioannis c. 10., ubi Christus de seipso loquens, maxime S. Aug. serm. 5. De verb. Dom.: Quod ait unum, audiant Ariani; quod ait sumus, audiant Sabelliani; et nec illi aequalem, nec illi alterum negando sint vani. Unde Tractatu 36. in Ioannem ita pulchre ratiocinatur:

non dicit, Pater, ego sum, aut Ego et Pater unum est; sed cum dicit, Ego et Pater unum sumus, utrumque audi, et unum et sumus, et a Charybdi et a Scylla liberaberis, in duobus istis verbis; quod dixit unum, liberat te ab Arrio; quod dixit sumus, liberat te a Sabellio. Si unum, non ergo diversum: si sumus, ergo et Pater et Filius; sumus enim non diceret de uno: sed unum non diceret de diversis.

Quintum proferri potest illud Ioannis 14., ubi similiter tres Personae divinae notantur cum dicitur: ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum; et infra versu 26. Paracletus autem Spiritus Sanctus, quem mittet Pater in nomine meo; et cap. 15. prope finem: cum venerit Paraclitus, quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis, qui a Patre procedit. Necessarium enim est realiter distingui Personas, quae rogat et quae rogatur, quae mittit et quae mittitur, quae procedit et a qua procedit. Auctoritas autem aequalis, et consequenter substantia eadem Filii et Spiritus sancti notatur, cum uterque dicitur esse Paracletus, et Spiritus sanctus in locum Filii succedere, ut doceat omnem veritatem, et cum Discipulis in aeternum maneat. Similiter eadem Filii cum Patre auctoritas designatur, cum uterque dicitur mittere Spiritum sanctum: item, quod Pater mittat Spiritum nomine Filii.

Denique proferri potest illud 1. Ioannis 1. De Spiritu suo dedit nobis, et nos vidimus et testificamur, quoniam Pater misit Filium suum Salvatorem mundi: necnon et illud ad Titum 3. Apparuit benignitas et humanitas salvatoris nostri Dei, non ex operibus iustitiae, quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti, quem effudit in nos abunde per Iesum Christum Salvatorem nostrum. Quibus constat et designatur divinarum Personarum Trinitas: altera quae effudit Spiritum sanctum, altera per quem effudit, altera vero Spiritus sanctus effusus.

Hic non refero, quae hac adversus veritatem obicere solebant haeretici; ordine namque congruentiori eis faciemus satis, cum hanc eamdem veritatem retexentes, earum Personarum Trinitatem, necnon Divinitatem et aequalitatem sigillatim probabimus. Haec vero e limine ipso sufficiant ad insinuandum et divinis Oraculis stabiliendum augustum Trinitatis mysterium. An autem etiam ratio naturalis illud evincere possit contra Gentiles Philosophos, aperiet sequens Quaestio.

Corollarium. — Ex his patet, quam verissime scripserit S. Aug. Serm. 38. De Tempore: omnis Scriptura Veteris ac Novi Testamenti, si catholice intelligatur, hoc insinuat, quod Pater et Filius et Spiritus sanctus unus sit Deus, eiusdem substantiae, uniusque essentiae, atque inseparabilis in Divinitate unitas; hoc tamen inter utrumque Testamentum discrimen intercedit, quod Vetus Personarum Trinitatem in unitate Divinitatis, quibusdam umbris involutam, obscurius proposuerit: Novum vero, irradiante Sole iustitiae et affulgente Evangelii lumine, has omnes depulit umbras, et grande hoc mysterium in apertam lucem deduxit: unde Christus Ioannis 16. Discipulos alloquens, dicebat: venit hora, cum iam non in proverbiis loquar vobis, sed palam de Patre meo annuntiabo vobis. Hinc S. Cyp. lib. De Cardinalibus operibus Christi in Prologo De mysterio Trinitatis ait: ad hanc rerum adeo profundarum indaginem, nisi incarnati Verbi magisterium accessisset, humanae defecissent ingenia, et nescio si et aliqui auderent ad haec tentanda conatus assurgere. Concinit S. Greg. lib. 2. In Ezech. hom. 16.

Hebraeorum populus, inquit, mandata Decalogi servare conatus est: sed tamen de cognitione sanctae Trinitatis eruditus non est: et quamvis hanc spirituales Patres perfecte cognovissent, multitudo tamen Synagogae nec invenire mysterium Trinitatis potuit, nec quaerere scivit. Superveniente autem gratia, omnis fidelis populus unum Deum Trinitatem esse cognovit.

Rationem huius discriminis profert Theodor. lib. 2. Ad Graecos, ubi de Hebraeis ait:

cum in Aegypto longinquum satis tempus permansissent, multorumque ibi Deorum cultus ritu Aegyptiaco didicissent; sapientissimus Deus nequaquam illis manifeste aperteque prorsus ratione Trinitatis mysteria tradidit; ne propositam sibi esse Deorum multitudinem arbitrantes, occasionem hanc haberent ad impietatem Aegyptiam declinandam; Trinitatis tamen dogmata, ne tunc quidem securis in posterum penitus occultavit; in antiquis enim Scripturis perfectioris Theologiae materiam, quasi semina quaedam, dispersit.