Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Tribus maxime gloriae titulis illustratur prima in divinis Persona, iuxta triplicem illius considerationem; spectari namque potest, vel secundum suam primitatem, et quatenus a nulla alia ducit originem, diciturque Innascibilis, seu Ingenita: vel per respectum ad Filium, quem sola producit, et Pater nominatur; vel denique per habitudinem ad duas simul Personas productas, quibus Deitatem ex infinita sua foecunditate communicat, et earum principium appellatur; de quibus quaedam sunt tribus sequentibus Quaestionibus delibanda.

Notandum 1. Nomen Patris Deo attributum in sacris Litteris sumi tripliciter: Primo quidem generaliter pro principio productivo creaturarum, iuxta illud Deuteronomii 32. Numquid non ipse est Pater tuus qui possedit te, et fecit, et creavit te? Qualiter nomen Patris tribus divinis Personis est commune, non minus quam potentia creandi, et eius exercitium. Secundo, specialius pro Deo iustificante, et sibi adoptante creaturam rationalem in Filium beneficio gratiae sanctificantis, de quo Paulus ad Romanos 8. Accepistis Spiritum adoptionis Filiorum, in quo clamamus, Abba Pater, etc. Et hoc modo etiam tribus Personis est commune, sicut et voluntas, ac potentia creandi, ac iustificandi; appropriatur tamen Spiritui sancto, quia haec gratia sanctificans conceditur, et iustificatio fit per amorem; Spiritus autem sanctus est amor vi suae processionis. Tertio tandem sumitur notionaliter pro principio generativo Filii consubstantialis, et eiusdem naturae cum suo principio; qualiter Patris nomen soli primae Personae proprie convenire dicitur, aliis autem divinis Personis tantum analogice.

Notandum 2. Adverbium proprie maxime trifariam usurpari; primo quidem ad idem significandum, quod vere, et non ficte, qualiter Christus Ioan. 15. ait: Ego sum vitis vera, et Pater meus agricola est. Secundo ad designandam propriam, et non metaphoricam locutionem, qualiter Christus dicitur Salvator, etc. Tertio denique, quatenus proprium dicitur, quod non est commune pluribus, sed uni soli convenit; sic Paternitas dicitur propria primae Personae, Filiatio secundae, et Spiratio passiva tertiae. Hoc autem ultimo modo vocabulum proprie usurpamus in praesenti Quaestione.

Notandum 3. Quod etsi hac in mortali vita non possimus nomen aliquod ita proprium Deo tribuere, ut eum significet, et notificet, qualis est in se; tamen ex rebus creatis aliqua mutuari licet nomina, quibus res divinas significemus secundum quamdam similitudinem, et proportionem, quam habent cum ipsis creaturis, quibus significandis prius imposita fuerunt haec vocabula; Infinitas enim nostrae intelligentiae, inquit Hilarius lib. 1. De Trinit., cogit species quasdam ex inferioribus tamquam superiorum indices quaerere, ut rerum familiarium consuetudine admonente ex sensus nostri conscientia ad insoliti sensus opinionem educeremur. Unde provenit, ut modus significandi eorum vocabulorum, quatenus Deo tribuuntur, semper sit improprius, nisi prius resecaverimus ab eiusmodi vocabulis omnes passiones sensuum, et reliquas imperfectiones, quae comitantur creaturarum entitatem, vel operationem per illa vocabula significatam. His praenotatis, duo restant statuenda: Primum, quod res significata nomine Patris proprie conveniat soli primae divinae Personae; secundo, quod longe praestantius hoc augustum nomen ipsi quadret, quam ulli creaturae.

Conclusio prima. — Prima in divinis Persona proprie Pater appellatur. Haec est de fide, et colligitur ex innumeris Scripturae textibus, quibus Verbum incarnatum Personam, a qua suam aeternam ducit originem, et vitam, ac esse divinum accipit, Patrem suum appellat, ut pluribus insinuatum est supra, maxime ex illo Matth. 28. Baptizantes eos in nomine Patris, etc. Unde S. Cyrillus, dialogo De Trinitate cap. 2. Baptizare iussit in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, nimirum, quia collegit, et pro aliis proposuit nomina distinctissima nobis constituentia uniuscuiusque significati propriam existentiam. Constat pariter ex iis, quae diximus probando divinas Personas constitui per veras relationes originis: at hae aliae non sunt, quam Paternitas, Filiatio, et Spiratio passiva; ergo vere, ac proprie Deo convenit relatio Paternitatis; adeoque prima Persona vere dicitur Pater.

Probatur insuper: nomen Patris vere, ac proprie primae Personae congruit, si significatum per hoc nomen ipsi vere, ac proprie competat: at ita est. Probatur: quod proprie significatur nomine Patris, est quod Persona, cui tribuitur, producat aliam per veram generationem, qua sit origo viventis a vivente in similitudinem naturae: at prima Persona divina secundam ita producit, ut probatum est: ergo, etc. Confirmatur ex eo, quod Christus ipsemet profiteatur se in mandatis et commissis habere, ut proprium nomen sui principii hominibus notum faceret; sic enim circa vitae finem Patrem alloquitur Ioann. 17. Manifestavi nomen tuum hominibus, etc.; videlicet nomen Patris, ut intelligunt SS. Patres Augustinus tract. 106. in Ioannem, Chrysostomus Homil. 80. Et merito quidem, prius namque Christus Ioann. 16. dixerat: Venit hora, cum iam non in proverbiis loquar vobis, sed palam de Patre meo annuntiabo vobis: unde Cyrillus libro 10. Thesauri cap. 6. Manifestavi nomen tuum hominibus, quia videlicet verus Pater es, et Filium verum habes. Ioannes etiam ait 1. cap. 5.: Ut simus in vero Filio eius.

Probat 2. S. Athanasius Orat. 2. nomen Patris primario competere Deo, ab eoque in hominum genus proprietatem eius transisse; adeoque magis proprie Deo, quam hominibus tribuendum, eo quod nullus hominum simpliciter sit Pater dicendus, quia nullus est, qui non sit alterius parentis filius, nullusque, qui filio, adeoque sua paternitate carere non possit:

Verum, inquit, in Divinitate non sic accidit; nam neque Pater ex Patre est altero, neque Filius ex fluxione Patris, aut ab ingenito Patre genitus: inde concludit, unde sola in Divinitate Pater proprie est Pater, et Filius proprie Filius est; in iisque solis hoc consistit, ut et Pater semper Pater sit, et Filius sit semper Filius.

Ipsi concinit Faustinus lib. 2. Contra Arianos: Solus, inquit, proprie verus est Pater, qui sine initio, et fine Pater est; non enim aliquando coepit esse, quod Pater; sed semper Pater est, semper habens Filium ex se genitum.

Dices. Sancti Patres negant Patris, ac Filii nomen Deo convenire: ergo nulla Conclusio. Probatur antecedens: primum quidem ex S. Dionysio, qui libro De Theologia mystica cap. 5. circa medium ait, Deum nec Spiritum esse, ut nos scimus, nec Filii, nec Patris rationem esse, nec aliquid eorum, quae nobis, aut cuipiam naturae sunt cognita. Similiter S. Basilius Tractatu De vera, et pia fide, circa medium, ait: Vocabulum Patris, si cum integra significatione, sicut apud nos est in usu, accipiamus in Deo, impie facimus; ergo, etc.

Nego antecedens. Et ad eius probationem dico, non eam esse laudatorum Patrum sententiam, ut nomen, et rationem Patris censeant esse a Deo removendam, sed tantum quod Deo non conveniant eo modo, quo creaturis tribuitur: quod ut pateat evidentius, ad praefatas auctoritates sigillatim respondeo: sanctum Dionysium eo modo negare Deum esse Patrem, quomodo ibidem antea dixerat eum non esse Scientiam, nec Veritatem, nec Regnum, nec Sapientiam; neque Unum, neque Unitatem, neque Divinitatem, aut Bonitatem; eo scilicet modo, quo haec concipere solet imbecillis, et infirma nostrae mentis tenuitas; sed haec esse omnia, modo quodam superexcellenti; quippe cum inquit in fine capitis: Et omnem affirmationem superet perfecta illa, et singularis causa omnium, et omni negatione superior sit praestantia eius, qui et ab omnibus omnino secretus est, et universa multum superat. Ad S. Basilium similiter dico eum non excludere rationem Patris a Deo; siquidem in lib. 5. Contra Eunomium affirmat, quod vere generat Deus, et edit Verbum vere: et lib. 2. dixerat loquens de vocibus, Generatio, Pater, et Filius, quod qui has negligere voces audet, universam Evangelii simul delet virtutem: itaque vult tantum esse resecandam passionis significationem, quae in generationibus creatis invenitur; ac retinendam solummodo productionem similis in natura, ubi sermo est de generatione divina: unde post verba in obiectione laudata subdit: Quandoquidem una cum ea necessario simul, et affectio, et defluxio seminis genitici, et ignorantia, et infirmitas, et talia quaecumque in ipso nomine Patris evulgantur in creaturis.

Conclusio secunda. — Nomen, et ratio Patris longe praestantius Deo convenit, quam creaturis.

Haec est certissima apud sanctos Patres, eamque variis rationibus confirmant. Primo quidem, quod quaecumque creaturarum paternitas a divina Paternitate ducit originem: unde Cyrillus Alexandrinus lib. 1. in Ioannem c. 8. ita scribit: Paternitatis nomen non habet Deus ex nobis; sed nos potius ab illo videmur accepisse; fidelis est quippe sermo Pauli clamantis ad Ephesios 3. Ex ipso omnis Paternitas in coelis, et in terra nominatur. Ipsi subscribit S. Hieronymus in eadem Apostoli verba dicens:

Quomodo Deus essentiae suae nomen, atque substantiae ceteris impertit, ut ipsa quoque dicantur, etc., sic et Paternitatis nomen ex semetipso largitus est omnibus; sicut ergo solus bonus bonos facit, et solus immortalis immortalitatem tribuit, et solus verus veritatis nomen impertit; ita solus Pater, qui Creator est omnium, et universorum causa, substantiis praestat ceteris, ut patres esse dicantur.

Secundo, excellentiam divinae Paternitatis supra creatam deducunt ex eo quod Pater divinus nullum alium Patrem agnoscat, nec Filium alterum Filium gignat; sic S. Athanasius Epist. ad Serapionem:

Solus, inquit, solus, et unus Pater solius, et unius Filii Pater est, atque in sola Deitate istud Patrem esse, ac Filium constituit, et semper est: nam inter homines, si quis Pater dicitur, ille alterius fuit: et si quis huius Filius, ille vicissim alterius Pater appellatur, adeo ut in hominibus proprie non servetur Patris, et Filii appellatio.

Tertio, quod Paternitas quidditative, et substantialiter Deo competat, non autem accidentario tantum, ut creaturis; quocirca S. Cyrillus lib. 12. Thesauri cap. 5. profitetur ex Patre essentialiter prodire Filium.

Quarto denique hanc praecellentiam inferunt, ex eo quod Pater aeternus respiciat perfectissimum Filium, praestantissima generatione productum, et sibi perfectissime assimilatum: unde has omnes, et alias praecellentias divinae Paternitatis, ita perstringit S. Nazianzenus Orat. 23.:

Patrem esse credamus, Patrem multo verius, quam qui apud nos id nomen obtinet; tum quia proprio, et singulari modo Pater est: tum quia solus, non enim cum mulieris coniunctione, atque congressu: tum quia solius nempe Unigeniti; tum quia solum, nec enim ipse priusquam Pater esset fuit Filius; tum quia in totum, et totius Pater, > quod de nobis certo affirmari nequit; tum quia a principio, nec enim posterius Pater esse coepit.

Ex his collige. Longe praestantius Deum dici Patrem sui Filii, quam dicatur Pater creaturarum. Primo, quia Deus dicitur Pater creaturarum non naturaliter et necessario, sed contingenter et libere. Secundo, non per principium coniunctum, et actionem immanentem, ac generativam ad intra, sed per actionem factivam, et creativam ad extra. Tertio, non ab aeterno, sed in tempore. Quarto, Paternitas in Deo nihil est reale, sed mera denominatio extrinseca. Quinto denique in creaturas non influit similitudinem in natura, nec eas perfecte sibi assimilat in substantia, sed tantum, vel in similitudine vestigii, quae convenit rebus irrationalibus respectu quarum dicitur interdum Pater; sic Iob 38.: Quis est pluviae Pater? vel in similitudine imaginis, quae reperitur in qualibet creatura rationali, iuxta quam omnes homines dicere possunt: Pater noster, qui es in Coelis; vel denique in similitudine gratiae, qua ratione frequens est Patris appellatio, tam in Veteri, quam in Novo Testamento. Nec refert, quod S. Basilius lib. 2. Contra Eunomium circa medium, dicat: Pater noster est Deus non abusione, aut translatione, sed proprie, primo, et vere dictus; his verbis nihil aliud indicare voluit Basilius, quam quod Deus praestantiori modo sit nostrum principium, quam parentes, a quibus ortum ducimus: tum quia ipse solus animam creat, et corporis format partes, et organa: tum quia omnibus nobis ad vitam necessaria subministrat: tum denique quia ex suavi sua providentia omnia disponit, tuetur, ac conservat: unde merito Christus Matth. 23. monebat Discipulos: Patrem nolite vocare vobis super terram, unus est enim Pater vester, qui in Coelis est.

Notandum 1. Ingeniti vocabulum primo excogitatum fuisse ab Aetio Eunomii Magistro, ut refert sanctus Athanasius Dialogo 2. De Trinit. Hoc ipsum usurparunt Ariani, quo facilius Verbi divini consubstantialitatem impugnarent, et Catholicos impeterent, interrogando utrum sint plures Ingeniti, vel unus tantum; ut si responderent esse unicum ingenitum, illico inferrent Ariani Filium non esse Ingenitum, sed solum Patrem; ac subinde Filium connumerarent inter creaturas factas, et creatas: si vero reponerent Catholici esse duos, aut tres Ingenitos, videlicet Patrem, Filium, et Spiritum sanctum, inde colligerent Ariani tres Deos a Catholicis affirmari: Ariani namque pro certo habebant naturam Dei in eo consistere, quod sit Ingenitus. Hinc observat S. Epiphanius haeresi 76. amplius quadraginta argumenta ex nomine Ingeniti deprompta, ab ipso Aetio adversus Catholicos fuisse vibrata. Quapropter Gregorius Nazianzenus Oratione 37. vocabulum Ingeniti appellat arietem, ac murum perfugii Haereticorum istorum: Nyssenus vero lib. 1. Contra Eunomium, Propugnaculum unde in Catholicum Dogma impressionem faciebat Eunomius. Inde nonnulli sancti Patres Ingeniti nomen exosum habuerunt, et putaverunt reiiciendum a theologicis disputationibus; sic sanctus Athanasius Oratione 2. Contra

Arianos circa medium, ait: Vanam esse institutionem huius vocis, cum nihil aliud in se contineat nisi meram praestigiationem.

Notandum 2. Hoc ipsum Ingeniti vocabulum plures, sed maxime quatuor habere significationes, ut observat S. Athanasius Oratione 2. Contra Arianos. Primo, quatenus opponitur infecto, seu non existenti, sed quod potest existere: Sic, inquit, Ingenitum dicitur, quod nondum factum est, ut lignum, quod nondum abiit in formam scaphae. Secundo, pro eo quod opponitur rei, quae nec existit, nec potest existere: Sic, ait, triangulus nulla ratione fieri potest quadrangulus. Tertio, quatenus opponitur improducto, et sic dicit Ingenitum esse, quod iam est, sed natum ab aliquo non est, neque aliqua ratione suae originis Patrem habet: et in hac acceptione notat, unicum, et solum Patrem esse Ingenitum. Quarto denique dicitur Ingenitum, quod factum non est, sed est sempiternum, et incorruptum: et sic tam Filius, et Spiritus sanctus, quam Pater dici possunt Ingeniti; imo hac acceptione Maximus Taurinensis in homilia de Symbolo, Deitatem Ingenitam, et Innascibilem pronuntiat, dicens: In Deo natura Innascibilis, in Patre Unigeniti veritas, in Omnipotente plenitudo virtutis ostenditur; est namque per ingenitam Deitatem Omnipotens, et per Omnipotentiam Pater. Hic autem Ingeniti vocabulum in tertia acceptione usurpamus, quae acceptio ut pateat evidentius,

Notandum 3. Ingeniti nomen, quatenus aeterno Patri tribuitur, accipi debere privative, quatenus nempe negat omnem productionem, et idem quod improductum, et improducibile significat. Si enim hac voce negetur tantum generatio, vel nativitas proprie sumpta, aeque Spiritus sanctus dicetur Ingenitus, ac Pater; quoniam uterque incapax est nativitatis, et generationis: si vero negetur quaecumque productio, sed negative tantum, non autem privative, hoc est, significando puram negationem producibilitatis, Ingeniti ratio Deitati aeque conveniet, ac Patri; Deitas enim omnino incapax est realis productionis; quocirca, ut ingenitum esse, seu improducibile soli aeterno Patri proprium sit, debet ingeniti nomen sumi privative: non quidem quatenus privatio dicit carentiam alicuius positivi, quod possit, aut debeat inesse Patri, sed quod ingenitum neget productionem, quae non repugnat illi convenire, non quatenus Pater, sed quatenus Persona divina est: ita quod haec privatio dicatur similis ei, quae a Philosophis appellatur privatio secundum genus, non secundum speciem; qua ratione talpa dicitur privari visu, quia in quantum est animal, non repugnat ei videre, licet repugnet ei, ut talpa est: sic (si ita a vilioribus ad divina explicationis gratia argumentari liceat) cum Pater divinus sit Persona divina, cumque in genere Personarum divinarum non repugnet produci, quia reipsa Filius, et Spiritus sanctus producuntur, inde fit, quod productio non repugnet Patri, ut Persona divina est, sed tantum quatenus Pater est; adeoque ingeniti ratio sumi debet in eo privative. An autem haec ratio ipsi tamquam proprietas Personalis tribuenda sit, aperiet

Conclusio unica. — Nomen, et ratio Ingeniti, quatenus omnem productionem privative excludit, revera est proprietas Patris divini.

Probatur primo ex Concilio Antiocheno 1. in Professione Fidei, ubi decernitur esse unum Deum ingenitum sine principio, ubi nomen Dei supponit pro persona Patris, iuxta morem Scripturae sacrae. Insuper Nicaeni Patres lib. 2. Disputatori haec credenda, et non scrutanda proponunt: Unus ingenitus Deus, et Pater: unus ex eo genitus, unigenitus Filius Deus Verbum. Sicut non est alter Deus cum Deo, et Patre ingenitus; ita neque congenitus, neque prior, neque posterior Filius: unde S. Athanasius Epist. ad Serapionem, ut refert S. Thomas Opusculo primo, Contra errores Graecorum, cap. 8. ait: Inprincipiatum esse, et ingenitum soli Deo Patri Catholica Ecclesia congregata apud Nicaeam fideliter attribuit, et toti mundo sic esse credendum sub anathemate mandavit.

Idipsum probant sancti Patres; imprimis enim Athanasius in Quaestionibus de Natura Dei q. 5. ait, Proprium Patris ingenitum esse, Filii vero genitum, Spiritus sancti procedere: hoc ipsum pluries inculcat Nazianzenus, maxime vero Orat. 23. ubi ait: Patris proprietas haec est, quod ingenitus sit: similiter Nyssenus lib. De Differentia essentiae, et hypostasis, ait: Eximium insigne, notamque solius Patris esse, quod a nulla causa subsistit: subscribit et Augustinus lib. 15. De Trinit. cap. 2. ubi ait: Pater solus non est de alio, ideo solus appellatur ingenitus; non quidem in Scripturis, sed in consuetudine disputantium: idem proferunt caeteri Patres, quotquot de adoranda Trinitate scripserunt.

Probatur eadem ipsa veritas ratione theologica: Pater divinus non tantum id habet proprium, et singulare, ut per fecunditatem generativam sit principium Filii, et per Spirativam una cum Filio sit principium Spiritus sancti, sed etiam, ut inter Personas divinas ipse solus existat sine alio principio, a quo realiter producatur, quemadmodum producuntur aliae duae Personae: at haec improductionis ratio appellatur nomine ingeniti: ergo revera tamquam proprietas aeterno Patri convenit. Deinde unica est in divina Trinitate Persona improducta, nimirum Pater: ergo ratio improducti ipsi soli propria est. Patet antecedens ex dictis in tertia Quaestione primae Disputationis; ubi probavimus impossibile esse plures divinas Personas esse ingenitas, seu improductas.

Dices 1. Sancti Patres censuerunt proscribendum esse vocabulum ingeniti, eo quod in Scripturis sacris non exprimatur, et haereticis fallendi, ac blasphemandi ansam praebeat: insuper quod vocabulum Patris sufficienter significet quidquid exprimere potest nomen ingeniti: ergo nomen hoc aeterno Patri pro singulari proprietate non est adscribendum. Probatur antecedens, quantum ad omnes partes ex S. Basilio lib. 1. Contra Eunomium: Ego, inquit, ingeniti, sive innascibilis appellationem, quamvis summopere cogitationibus nostris congruat, tamen quoniam nullo loco in Scripturis ipsam invenio, et quoniam primum est elementum blasphemiae istorum, silentio tradendam merito dixerim: praesertim cum Patris vox et ipsa possit, quod ingeniti.

Respondeo. Equidem vocabulum ingeniti ab aliquibus sanctis Patribus his de causis fuisse explosum; nihilominus rite interpretatum, et acceptum usurparunt ad significandum discrimen Patris aeterni a duabus aliis divinis Personis, ut ipsemet etiam usurpat S. Basilius lib. 2. Contra Eunomium, ubi docet Genitum, atque Ingenitum, esse specificas quasdam proprietates Filii, et Patris divini: nec refert, quod verbum istud in divinis litteris non exprimatur, in ipsis enim etiam non legitur vocabulum Trinitatis; nec tamen idcirco deneganda est divina Personarum Trinitas: unde Sixtus I. Epist. 1. Decretali post medium ait: Patrem in divinis litteris ingenitum proprie positum, nec legere possunt, neque probare; sed quia id ipsum fides exigit Christiana, absque ulla dubitatione ingenitus creditur; cui concinit Fulgentius ad obiectionem septimam Arianorum: Ingenitus, inquit, Pater nusquam in Scripturis Canonicis legitur, et tamen secundum fidei veritatem ingenitus praedicatur.

Dices 2. Ingenitum secundum vocis genuinam significationem idem significat, ac increatum: at non solum Pater, sed etiam Filius, et Spiritus sanctus vere sunt increati: ergo etiam ingeniti.

Respondeo. Ad maiorem S. Cyrillus lib. 11. Thesauri cap. unico:

Quod ingenitum unico N. Graece scriptum, non factum, neque creatum significat, et de Deo universaliter praedicatur, idest de singulis personis divinis; gemino autem NN. scriptum, non natum, nec ex alio esse significat, et Patri accommodatur; videlicet ut principium solius Patris.

Cui concinit Hugo Eterianus lib. 2. Contra Graecos cap. 5.:

Ingenitum, inquit, quoniam per unum N. apud Graecos scribitur, quantum hoc nomen increatum significat, et non solum divinae naturae, si sic dicatur, verum tribus competit Personis, etenim natura pariter cum Personis increata est; cum autem per duo NN. ἀγέννητον scribitur, soli proprie Patri, non Filio, non Spiritui, neque alicui creaturae convenit.

Notandum 1. Principii nomen tripliciter in divinis usurpari posse, nimirum Essentialiter, Notionaliter, et Principaliter. Primo modo significat fecunditatem Divinitatis ad extra convenientem tribus Personis, qua per Omnipotentiam creaturas omnes producunt. Secundo modo designat eiusdem Divinitatis fecunditatem ad intra, qua Pater, Filium, et Pater una cum Filio, Spiritum sanctum producunt: tertio modo significat dignitatem illam, qua prima in divinis Persona a nulla producta caeteras producit. Principium essentialiter acceptum convenit tribus Personis indivisim, opera enim divinae Trinitatis ad extra sunt indivisa; quia divinae illae Personae per unicam voluntatem, et potentiam creaturas producunt: principium notionaliter sumptum, commune est Patri, et Filio, siquidem Pater, et Filius unicum sunt principium Spiritus sancti: unde sanctus Augustinus libro Contra Maximinum capite 17.: Pater, inquit, principium non de principio, Filius principium de principio, sed utrumque simul, non duo, sed unum principium: tandem principium principaliter usurpatum soli Patri proprium esse dicitur.

Notandum 2. Quod quamvis Aristoteles 5. Metaph. textu 1. enumeratis omnibus modis, quibus Principium dicitur, affirmet etiam tot modis causam dici: quasi vellet idem esse causam, quod principium; nihilominus, ut notat Asclepius in Commentario ad illum locum, id non dicit Philosophus ex rei veritate, neque ex opinione sua, sed ex vulgi sensu. Nam, inquit, amplior est principii significatio, quam causae: ideo priori loco, et ante causam commemoravit principium: etenim quidquid est causa, idipsum et principium est, non tamen vicissim quidquid est principium, id causa esse debet. Hoc autem maxime discrimen est inter causam, et principium, quod principium sit, id ex quo aliud, vel alius, causa vero, quae influit esse in aliud antea non existens: inde causa significat superioritatem, et perfectionem maiorem in producente, quam in producto; adeoque in effectu dependentiam, contingentiam, et imperfectionem quamdam denotat. Neque enim, inquit sanctus Dionysius Divinis Nominibus c. 2., perfecta est inter effecta, et causas, similitudo, sed effecta quidem causarum, quas possunt, praeferunt imagines; causae autem secretae sunt ab effectis, suntque principii sui ratione superiores. Hinc causa proprie sumpta longe a principio discrepat.

Notandum 3. Nomen Auctoris interdum apud Latinos idem perinde, ac principium significare; dixi apud Latinos, nam Graeci, vel nullum habent, quod illi respondeat; vel si quod proprie ad illud accommodarunt, eo minime in divinis utuntur, ut observat S. Thomas in opusculo c. 1.; quare soli quidem Latini Patres hanc appellationem a creaturis ad divina transferunt. In qua tamen usurpanda, cautione aliqua opus est; siquidem Auctor interdum dicitur is penes quem in alterum est potestas, seu qui iure, ac dignitate antecedit, sic Tertullianus lib. De Fuga c. 1.: Primores, ac Magistros Ecclesiae, Auctores, testes, duces, et antesignanos, quibus sunt alii inferiores, appellat. Sed cum, inquit, ipsi Auctores, idest, ipsi Diaconi, Presbyteri, et Episcopi fugiunt, quomodo laicus intelligere poterit, qua ratione dictum, Fugite de Civitate in Civitatem? Itaque cum duces fugiunt, quis de gregariis militibus substinebit ad gradum in acie figendum sudantes? Itaque nomen Auctoris non aliter alicui divinae Personae tribuendum est respectu alterius, quam ad idem quod principium significandum.

Conclusio prima. — Patri divino proprium est, quod sit principaliter principium, et fons Divinitatis communicatae duabus divinis Personis productis.

Haec Conclusio duas partes complectitur, quarum Probatur prima auctoritate sanctorum Patrum, qui divinum Patrem principium esse sine principio praedicant. Sic Gregorius Nazianzenus Orat. 32.: Nomen porro eius, qui principio caret, est Pater, principii Filius, ei qui est cum principio, Spiritus sanctus: sic Phoebadius libro Contra Arianos: Hic est, ait de Patre, principium sine principio: sic Cyrillus Alexandrinus lib. 2. Thesauri c. 1.: Alius, inquit, est Pater, alius Filius, et alius est principium, alius ex principio: sic Augustinus De Trinit. c. 14.: Si gignens, inquit, ad id, quod gignitur principium est, Pater ad Filium principium est, quia gignit eum: unde merito Magister Sententiarum in 1. dist. 29. cap. 1. ait: Pater principium sine principio, Filius principium de principio, Spiritus sanctus principium de utroque. Cui concinit S. Thomas Opusc. 1. Contra errores Graecorum cap. 32.: Necessarium, inquit, est credere sanctam Trinitatem, Patrem scilicet sine principio, Filium vero principium a Patre principio: Spiritum autem sanctum cum principio Filio unum Deum esse.

Probatur secunda pars. Primo quidem ex Concilio Toletano 6. c. 1.: Confitemur, inquit, Patrem ingenitum, increatum, fontem, et originem totius Divinitatis. Idem repetit Wormaciense in Professione Fidei.

Confirmatur. Testimonio sanctorum Patrum, maxime Dionysii lib. De Divinis Nominibus c. 2.: In divinis Scripturis accepimus, inquit, Patrem quidem esse, ut ita dicam, fontanam Divinitatis; Iesum autem, et Spiritum fecundae Divinitatis, si ita fas est loqui, gemmae, seu germina. Concinit Athanasius Contra Gregales Sabellii, ubi de Patre ait: Solus fons Deitatis; et circa finem: Pater radix, et fons Filii, et Spiritus sanctus. Subscribit et Augustinus, quarto De Trinit. c. 20. ubi ita declarat Ioann. 15.: Spiritum veritatis, quem ego mittam vobis a Patre; videlicet, inquit, ostendens, quod totius Divinitatis, vel si melius dicitur, Deitatis, principium Pater est. Quam loquendi formulam servavit etiam Eugenius quartus in Litteris Unionis dicens: Pater fons, et principium totius Deitatis.

Dices 1. Non solus Pater, sed etiam Filius, imo et Spiritus sanctus dicuntur esse sine principio: ergo nomen, et ratio principii principaliter aeterno Patri non competit. Probatur antecedens ex Zacharia Mityleneo lib. De Mundi opificio: Pater, inquit, expers principii, et ingenitus: Filius sine principio genitus; Spiritus Dei sine principio a Patre procedens: similiter Athanasius in Quaestionibus qu. 19. asserit, Esse principio carentes, et principii expertes simul tres, Patrem, Filium, et Spiritum sanctum. Et Hippolytus martyr Homil. de consummatione mundi, sic Filium alloquitur: Tu una cum Patre cares principio. Eamdem appellationem Principio carentis ipsi tribuit Athanasius ad Liberium.

Respondeo. Sanctos Patres ita esse intelligendos, quod velint divinas Personas esse expertes principii durationis, creationis, et effectionis: non autem principii emanationis unius ab alia, ut luculenter explicat S. Gregorius Nyssenus lib. Contra Eunomium:

Quando, inquit, in voce ἀνάρχου (hoc est principii expertis,) nihil intelligitur aliud, nisi id, quod ex nullo penitus principio habet, ut subsistat; hoc ipsum solius esse Patris proprium confitemur. Cum autem de reliquis principii significationibus inquisitio fit; quoniam et creationis principium est, et temporis, et ordinis; etiam in his unigenitum Filium omni principio superiorem esse existimamus, ut supra omne creationis principium, et temporis motionem, et ordinis consecutionem illum esse credamus, per quem omnia facta sunt; itaque quem ratione subsistentiae non expertem esse principii putamus, in reliquis omnibus carere principio fatemur: et Patrem quidem principio carentem, et ingenitum, Filium vero principio quidem eo, quem diximus modo, carentem, non tamen ingenitum esse dicimus.

Quibus nihil magis ad rem.

Dices 2. Principium est, a quo aliquid procedit, aut producitur: sed Deitas non procedit, neque producitur a Patre: ergo nec est illius fons, nec principium.

Distinguo minorem. Deitas in abstracto, et quatenus praescindit a Personis, non procedit a Patre, neque Pater est eius principium, concedo; Deitas in concreto, et accepta pro Personis divinis, quae a Patre ducunt originem, et producuntur, nego: unde signanter in conclusione dixi, Patrem esse principium Divinitatis communicatae, hoc est principium, ex quo communicatur Divinitas duabus Personis productis. Quod si per Filium etiam communicetur Divinitas Spiritui sancto, non tamen propterea dici potest Filius principium totius Divinitatis communicatae, prout communicata est per productionem, quoniam non est ratio communicandi divinam naturam sibi ipsi, sed eam accipit a Patre.

Conclusio secunda. — Pater revera dicitur Causa, et Auctor Filii, sed non in propria utriusque nominis significatione.

Probatur prima pars. Auctoritate Patrum Graecorum, maxime Basilii lib. 1. Contra Eunomium: Vox ipsa Patris, inquit, quid aliud significat, nisi hoc, quod causa est, et principium eius, qui ex ipso genitus est? Sic etiam Gregorius Nyssenus lib. Ad Ablabium: Nam, inquit, quae circa causam, et causatum consideratur, differentiam non negamus, per quod solum discerni alterum ab altero deprehendimus; nimirum, ex eo quod credimus aliud quidem causam esse, aliud vero ex causa. Item Chrysostomus in cap. 1. Epist. ad Hebraeos homil. 2.: Si enim, inquit, causa Filii Pater est, multo amplius eorum causa est, quae per Filium facta declarantur: subscribit etiam Damascenus lib. 1. De Fide c. 11.: Unus, inquit, Pater sine principio, hoc est sine causa; non enim ex aliquo. Unus Filius, et qui Filius est, et non sine principio, hoc est, sine causa, ex Patre enim est. — Idipsum colligitur ex Patribus Latinis; nam Hilarius lib. 12. De Trinit.: Eius qui est, inquit, Pater id, quod est, causa est. Similiter Augustinus lib. 7. De Trinit. ait: Quae causa illi est, ut sapiens sit, ipsa illi causa est, ut sit: proinde si Sapientia, quam genuit, etiam ut sit, ipsa illi causa est.

Hoc ipsum probatur de nomine Auctoris; nam S. Gregorius Nazianzenus Orat. 29. affirmat Patrem Esse causam, et Auctorem Divinitatis, quae in Filio, et Spiritu sancto consideratur. Similiter sanctus Athanasius Dialogo 2. Contra Anomoeum, cum dixisset, Patrem esse causam, et auctorem Filii: subiungit: Deus est fons Spiritus sancti, et auctor eiusdem, non extrinsecus eum recipiens, sed ex se sinens scaturire. — Idipsum affirmant Patres Latini, maxime Augustinus lib. 3. Contra Maximinum cap. 11. ubi sic eum carpit:

Sed habet, inquis, Dei Filius auctorem Patrem: si propterea Deum Patrem Deo Filio dicis auctorem, quia ille genuit, genitus est iste, quia iste de illo est, non ille de isto, fateor, et concedo; si autem per nomen Auctoris minorem vis facere Filium, Patremque maiorem, nec eiusdem substantiae Filium, cuius est Pater, detestabor, et respuam.

Ipsi concinit S. Hilarius 9. De Trinitate: Cum enim, inquit, innascibilis Deus ad perfectam divinae beatitudinis nativitatem unigenito Deo auctor sit, auctorem nativitatis esse sacramentum Paternum est.

Quod autem haec Auctoris, et Causae appellatio omnino sit impropria, quatenus Personis divinis producentibus tribuitur, satis liquet tum ex ratione ipsius Causae, et Auctoris, quae inferioribus in producto sonat, tum ex S. Augustino mox laudato; unde S. Cyrillus lib. 2. Dialogorum de Trinitate, ait: Causa, et causatum, neque nominare fas est; decet item de Deo potius dicere Patrem, ac genitum Filium: quod luculenter explicat Bessarion in Oratione, quam habuit in Concilio Florentino: Notandum, inquit, quod sancti Doctores Orientales etiam in divinis utantur nomine causae, et causati largo modo; non quidem. ut limitationem, et dependentiam importat, sed prout productionem, et emanationem a principio eius, quod est a principio, significat. Itaque eatenus Persona divina producens dicitur causa productae, quatenus solum est eius principium.