Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Notandum 1. Revera in divinis esse verum, ac reale principium productivum Personarum, ubi enim est vera productio et terminus vere productus, etiam debet esse verum principium productivum. Hoc autem solito duplex distinguitur, nimirum principium quod, estque ipsa persona, ipsumque suppositum operans et producens; unde vulgare effatum, actiones sunt suppositorum. Alterum appellatur principium quo, estque illa formalis ratio, quae immediate concurrit ad actionem, seu virtus qua mediante suppositum suam actionem elicit. Hoc autem iterum est duplex, nimirum radicale, seu remotum, et formale, seu proximum, ut compertum fit in illuminatione, seu diffusione luminis. Lumen enim est principium quo illuminationis; virtus autem illuminativa, quae in sole substantialis est, dicitur eiusdem illuminationis principium quo remotum.

Notandum 2. Certum est, nec essentiam divinam, nec intellectum et voluntatem esse principia quod divinarum Personarum. Hanc enim rationem sibi vindicant personae Patris et Filii, Patris quidem respectu generationis Filii, Patris autem et Filii respectu spirationis, quod enim realiter procedit ab aliquo tamquam a principio productivo quod, etiam realiter ab eo distinguitur. Constat autem Personas divinas productas non distingui realiter ab essentia, neque ab intellectu et voluntate, sed solum a personis producentibus. Ideoque illa solum habent rationem principii quod divinarum personarum. Praesens itaque difficultas movetur tantum de principio quo, num videlicet Filius et Spiritus sanctus immediate procedant a natura divina, vel remote tantum, seu mediante intellectu et voluntate.

Notandum 3. Quod cum in Patre generante Filium, et in Patre et Filio producentibus Spiritum sanctum, sint perfectiones absolutae et essentiales, nimirum essentia ipsa divina una cum attributis, modis et potentiis, seu facultatibus intellectus et voluntatis; necnon et relativae, seu notionales, videlicet relationes et Personalitates divinae; inde circa praesentis Quaestionis resolutionem, triplex maxime opposita videtur esse Auctorum sententia. Durandus enim in 1. dist. 5. qu. 2. affirmat, naturam divinam praecisam et formaliter, aut virtualiter distinctam ab intellectu et voluntate, esse nedum radicale et remotum, sed etiam proximum et immediatum principium quo divinarum emauationum. S. Thomas in 1. dist. 11. qu. 1. art. 3. docet, emanationes oriri immediate ab ipsis relationibus, ait enim: Generatio non egreditur ab essentia in quantum essentia, sed in quantum est Paternitas; et si ista duo scilicet essentia et Paternitas differrent in divinis, egrederetur ab utraque generatio, sed a Paternitate immediate et ab essentia sicut a primo principio. Cum autem alibi asserat essentiam et paternitatem distingui virtualiter, consequens est, quod generationem immediate a Paternitate virtualiter oriri propugnet.

Nihilominus iam communis est Thomistarum sententia, Emanationes divinas oriri immediate non ab essentia, nec a relationibus, sed ab intellectu et voluntate ad personam Patris et Filii per relationes Paternitatis et Filiationis determinatis. Quod ut fiat evidens, sit

Conclusio unica. — Natura divina, ut formaliter distincta ab intellectu et voluntate, non est principium quo proximum et immediatum divinarum processionum, sed intellectus et voluntas hanc formalem rationem sibi vindicant.

Haec est communior et verior apud Theologos recepta sententia, et probatur primo illis omnibus Scripturae textibus, quibus Filius Dei Verbum appellatur. Sic Ioan. 1. In principio erat Verbum et Verbum erat apud Deum, etc. Et 1. Ioan. 5. Tres sunt, qui testimonium dant in coelo, Pater, Verbum et Spiritus sanctus, et hi tres unum sunt. Apoc. 19. Nomen eius Verbum Dei. Verbum autem est terminus productus per intellectum et formatus per dictionem, quae est operatio intellectus: unde S. Cyrillus lib. 1. in Ioann. cap. 5. Filius, inquit, appellatur Verbum, ac Sapientia, quoniam ex intellectu immediate, atque indivisibiliter est. Cui concinit Basilius hom. 16. in Ioann. Cur Verbum? inquit, ut quod ex mente procedat ostendatur. Concinit et Athan. in Epist. de sent. Dion. Alex. contra Arianos dicentis:

Verbum, veluti Filius mentis, quod, ut ante mentem extiterit, impossibile est, ita nequaquam sine ea, sed una cum ea extitit, et ab illa progerminatum est, eodem quoque modo Pater Maximus et in solidum mens Filium suum Verbum interpretem et nuntium sui habet.

Unde colligit Athan. quod Dionysius Verbum proprium substantiae Patris esse docet, idque eadem ratione, qua Verbum ex mentis substantia. His subscribit Damascenus lib. 1. De Fide c. 8. Verbum est naturalis mentis motio, secundum quam movetur, intelligit et cogitat, veluti lux ipsius existens, atque splendor. His itaque Scriptura et Sanctorum Patrum Oraculis aperte constat Filium Dei idcirco Verbum appellari, quoniam procedit immediate per intellectum, cuius est Verbum dicere, ut satis, superque supra probavimus.

Idipsum etiam inferri potest de Spiritu sancto, qui dicitur charitas et amor productus, eo quod a divina voluntate oriatur. Sic 1. Ioannis 4. Diligamus nos invicem, quia charitas ex Deo est, quae verba de Spiritu sancto explicat S. Aug. lib. 15. De Trinit. cap. 17. Adde, quod plura attribuuntur Spiritui sancto, sive proprie, sive per appropriationem, quae non possunt a natura provenire, imo opponuntur naturali productioni; ille enim est donum: at nihil minus competit dono, quam esse naturale; donum enim est liberum, naturale vero necessarium. Ille est sanctus: at sanctitas, cum sit laude digna, opus est non natura, sed libertatis; ob naturalia namque nec laudamur, nec vituperamur, inquit Arist. 3. Ethic. cap. 1. Denique ille est amor: at amor foetus est voluntatis, non natura: ergo non a natura, sed a voluntate immediate procedit.

Reponit Durandus. Filium Dei equidem dici Verbum, et Spiritum S. Amorem, at non proprie, sed metaphorice, nimirum per quamdam proportionem et similitudinem ad res creatas, nempe quod, sicut intellectus est prima proprietas naturae intellectualis, et voluntas secunda, ita Filius Verbum dicitur, quia primo procedit, Spiritus vero sanctus appellatur amor, quia oritur secundo et Filii originem praesupponit.

Contra. haec replica sapit errorem Alogianorum, qui cum negarent Verbum divinum esse personam distinctam a Patre, etiam contendebant illud tantum metaphorice a Scriptura sacra divinae personae adpropriari.

Deinde, si Verbum a S. Ioanne toties usurpatum primo Capite improprie et metaphorice dictum liceret explicare, pari audacia et temeritate licebit etiam nomen Dei et Filii metaphorice et improprie dicta asserere, necnon et illud, omnia per ipsum facta sunt, non de vera creatione, sed de metaphorica et apparenti, vel accommodatitia; et illud denique, Verbum caro factum est, de incarnatione metaphorica usurpari. Quod cum sit absurdum et intolerabile, debeantque caetera omnia sumi in sensu proprio, debet pariter nomen Verbi proprie sumi.

Quare merito Cyrillus lib. 7. Thesauri cap. 1. fere initio, sic ait: Verbum Ioannes appellavit Filium, et hoc nomen quasi proprium et ipsius esse Filii maxime significativum elegisse videtur, etc. Vides quomodo ipsum esse Filii secundum naturam, hoc nomen significat?

Denique certum est S. Ioannem eo loco suscepisse explicandam Christi Divinitatem contra Cerinthianos et Ebionitas, ut fatentur omnes Interpretes. Quis autem nisi a veritate alienus dixerit eum uti verbis impropriis et metaphoricis ad explicanda duo praecipua fidei mysteria, nempe distinctionem divinarum personarum et incarnationem unius ex illis? Unde Cyrillus supra laudatus Frustra, inquit, miramur Evangelistam et quasi magnum, quid proprium tonasset, tonitrui Filium appellamus, nisi Verbum, quasi proprium, mirabile et inauditum pronuntiasset.

Confirmatur. Haec responsio simul et Conclusio probatur: Fide cautum est duas esse, easque solas processiones in divinis, quarum prior est Filii a Patre solo, posterior est Spiritus sancti a Patre et Filio, adeoque illa est prima, haec secunda. Cum enim Filius sit principium Spiritus sancti, debet esse prius origine productus, quam Spiritus sanctus. Constat pariter primam processionem esse generationem, secundam vero non ita. Sed haec processionum et personarum diversitas non potest aliunde repeti, quam ex eo quod Filius procedat per intellectum, Spiritus sanctus vero per voluntatem. Probatur, nam posito quod Filius non procedat immediate per intellectum, et Spiritus sanctus per voluntatem, nulla potest reddi ratio efficax, cur sint duae processiones. Si enim immediate a natura divina orirentur, dicere posset aliquis, quod natura divina totas suas vires effunderet in unam personam, et sic nullus esset locus alterius divinae personae productioni. Nulla pariter proferri posset ratio, cur productio Filii sit a Patre solo, et Spiritus sancti ab utroque, neque cur illa sit prior origine, haec posterior, nec denique, cur illa sit generatio, haec spiratio. Ergo horum omnium ratio non potest aliunde reddi et repeti, quam ex eo quod Filius procedat immediate per intellectum, et Spiritus sanctus per voluntatem: ergo, etc.

Obicies 1. Sanctos Patres, quorum aliqui Patrem aeternum etiam Verbum appellant. Sic S. Ambrosius lib. unico De Filii divinitate cap. 50. Sive lumen de lumine dicas, sive Verbum de Verbo, sive Spiritum de Spiritu, sive Dominum de Domino, quodcumque de eo diceris, unius tamen essentiae Patrem et Filium credas. Similiter Basilius lib. 5. Contra Eunomium cap. 11. Dei quidem Verbum, inquit, Filius est, Filii autem Verbum Spiritus. Portans enim, ait Apost. Hebraeor. 1., omnia Verbo virtutis suae, et quoniam Verbum Filii per Deum, etc. Sed ex eo quod Pater et Spiritus sanctus appellentur Verbum, non licet inferre eos procedere per intellectum: ergo nec exinde colligere licet, processionem Filii immediate fieri per intellectum.

Respondeo. Sanctos Patres interdum nomen Verbi latius extendere ad impropriam et inusitatam acceptionem, ut nempe significent, nedum loquentis operationem, quae est in Patre, sed etiam omnem appropriatam sancto Spiritui actionem et communicationem erga creaturas; nihilominus praefati Patres etiam nomen Verbi in propria sua significatione usurpant, ut per illud Filium divinum significent; nam S. Ambrosius ibidem ait: Hoc Verbum nuncupatur, quia ex proprio dicentis ore processit, et nihil Pater sine eo, aut iussit, aut fecit. Et S. Basilius ibidem, circa medium, etiam Verbi nomen Filii proprium esse significat, dicens: Pater Filii genitor, ut mens Verbi Pater, ut sapiens, qui sapientiam genuit. Adeoque ex praefatis textibus nihil quidquam adversus veritatem Conclusionis urgere licet.

Obicies 2. SS. PP. asserentes Filium, ex natura divina procedere. Sic sanctus Augustinus lib. 15. De Trinit. c. 20. ait, Verbum, per quod omnia facta sunt, esse Filium Dei natura. Item Damascenus lib. 1. De Fide cap. 8. vocat processionem Filii opus naturae. Sed ita rite non posset appellari, nisi Verbum immediate a natura, non autem ab intellectu procederet: ergo, etc.

Nego minorem. non enim est ea laudatorum Patrum sententia; disputant enim ibi contra Arianos, qui dicebant Verbum divinum esse creaturam, atque adeo processionem eius non a natura, sed a voluntate divina oriri, quod ut refellant sancti Patres asserunt illam esse opus naturae, hoc est necessarium et naturale, non vero liberum et voluntarium.

Distinguo. Processio Verbi procedit a natura, tamquam a principio proximo et immediato, nego; remoto et radicali, concedo.

Obicies 3. Si Filius et Spiritus sanctus procederent immediate ab intellectu et voluntate, maxime per intelligere et velle: sed hoc dici nequit. Primo, quia productiones personarum sunt actus notionales, et non essentiales: sed intelligere et velle sunt actus essentiales, non autem notionales. Secundo, quia cuicunque convenit actus, per quem persona producitur, eidem competit producere personam, ad quam actus ille terminatur, sicut cui convenit generare, etiam convenit producere Filium: sed intelligere et velle competunt omnibus Personis divinis: ergo etiam omnibus competit producere Filium et Spiritum sanctum. Tertio, quia productiones personarum differunt realiter; generatio enim activa differt a filiatione: sed intelligere et velle non differunt realiter: ergo, etc.

Respondeo. hoc argumentum Durandi nullatenus in nos militare, non enim affirmamus processiones fieri per actus essentiales intelligendi et volendi, sed per notionales actus dicendi et spirandi.

Obicies 1. Eodem modo, servata proportione, competit foecunditas creaturis et Deo: sed foecunditas productiva in creaturis eis non convenit per intellectum et voluntatem; creaturae enim pure spirituales alias non producunt, ut patet in Angelis, licet praestantissima intelligendi et volendi facultate donentur; creaturae autem corporales et mixtae, qualis est homo, constans corpore et spiritu, non per intellectum et voluntatem, sed per aliam facultatem generant sibi simile: ergo vis productiva divinae Personae non convenit Deo ratione intellectus, sed ex ipsa naturae foecunditate immediate procedit.

Respondeo 1. Retorqueri posse argumentum in Durandum; si enim proportionaliter convenire debeat foecunditas Deo et creaturis, sequitur, quod nec Deus possit communicare suam substantiam et essentiam alteri personae, quia nulla persona spiritualis creata potest suam substantiam communicare alteri, non solum per intellectionem et volitionem, sed neque per ullam foecunditatem naturae, adeoque si proportio illa sit exacte servanda, etiam natura divina nullam habebit foecunditatem seipsam communicandi. Quod tamen Durandus asserit.

Respondeo 2. Ad minorem: foecunditas in creaturis spiritualibus nulla est per intellectum, distinguo; foecunditas, quae sit productiva termini substantialis, concedo; termini saltem accidentalis, nego. Productio enim verbi creati est quaedam spiritualis generatio, ut diximus; ab obiecto enim et potentia paritur omnis notitia. Partus autem generationem significat. Idcirco autem per intellectum creatum producitur tantum Verbum accidentale, quia, inquit Doctor in 1. dist. 3. q. 8. intellectus creatus non est productivus intellectionis, nisi concurrente partialiter specie intelligibili, quae cum sit accidens, erit tantum productiva accidentis, quia nullus effectus est perfectior sua causa. Intellectus divinus autem concurrit ad productionem notitiae genitae simul cum essentia divina, quae duo sunt adaequate substantialia, proindeque mirum non est, si sint productiva substantiae.

Ex his collige 1. Divinam essentiam esse, non quidem proximum, sed remotum saltem et radicale principium quo processionum divinarum. Quod patet primo ex sanctis Patribus; imprimis namque Cyrillus lib. 1. Thesauri cap. 7. dicit, Generativam virtutem esse essentiam Dei. Et Damascenus lib. 1. De Fide cap. 8. Generatio, inquit, est naturae, non sicut generantis, sed sicut eius quo generat. Quibus concinit S. Anselmus in Monologio, cap. 52. ubi de Spiritu sancto ait: Pater et Filius non ex relationibus suis, quae plures sunt, sed ex ipsa essentia, quae una est, emittunt tantum bonum. Hinc S. Dionysius lib. De Divinis Nominibus c. 2. Filium et Spiritum sanctum appellat Foecundae Divinitatis gemmas et germina. Secundo, hoc ipsum suadet ratio. Principium enim quo et radicale generationis, est in quo genitum generanti assimilatur: sed id, in quo filius divinus genitus cum Patre generante convenit, non est relatio, sed natura divina: ergo haec est principium quo primum et radicale generationis Verbi, non quidem simpliciter et absolute considerata, sed quatenus modificata et determinata ad primum suppositum per relationem Paternitatis.

Collige 2. Principium quo proximum generationis Verbi et productionis Spiritus sancti, esse quidem intellectum et voluntatem Dei, sed quatenus modificantur et determinantur per relationes Paternitatis et Filiationis. Tum quia eodem modo intellectus et voluntas sunt principia proxima, quo modo essentia divina est principium remotum divinarum processionum: sed essentia divina, ut diximus, talis est, quatenus est determinata per relationes personales: si enim talis esset absolute spectata, sequeretur eam formaliter esse principium generationis in Filio, et generationis ac spirationis in Spiritu sancto: siquidem est in eis formaliter: ergo pari ratione intellectus et voluntas divina sunt principia divinarum processionum, quatenus etiam determinantur per easdem relationes personales. Tum quia potentiae non habent rationem principii proximi, nisi quatenus sunt in suppositis, unde actiones sunt suppositorum: ergo intellectus et voluntas divina non erunt principia proxima, nisi quatenus determinantur ad Personam Patris et Filii. Tum denique quia S. Athanasius Dialogo 1. De Trinit. ait: Pater hypostasi gignit, et Ambrosius lib. 4. De Fide cap. 4. Generatio, inquit, Paternae proprietatis est, non potentiae. Et S. August. lib. 1. De Trinit. cap. 5. ait: Eo ipso Patrem dici et esse Patrem, quod est ei Filius: ergo cum Pater non habeat Filium, nisi ex vi potentiae generativae determinatae per Paternitatem, etiam neque gignit principio quo, nisi per hypostasim et relationem personalem determinato.