Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Narrat sacer Textus Exodi 19. et 20. quod cum Moyses divino urgente mandato per duos dies integros seipsum parasset ad Dei conspectum, et consortium, tandem die tertio montis Synai cacumen subiens, accessit ad caliginem, in qua erat Deus. Ex duabus iam absolutis Disputationibus liquet, nos dies veluti duos mysticos implevisse, ut divinae Trinitatis montem, et celsitudinem circumiremus, quatenus, exploratis illius existentia ac principiis, paratior ac vegetior esset noster animus ad intimum illarum divinarum Personarum intuitum. Iam itaque cuiusque divinae Personae conspectum, et thronum subire licet, et proprios, ac singulares earum characteres inspicere, et sigillatim reserare; quod utique praestabimus tribus in sequentibus Articulis.

Tribus maxime gloriae titulis illustratur prima in divinis Persona, iuxta triplicem illius considerationem; spectari namque potest, vel secundum suam primitatem, et quatenus a nulla alia ducit originem, diciturque Innascibilis, seu Ingenita: vel per respectum ad Filium, quem sola producit, et Pater nominatur; vel denique per habitudinem ad duas simul Personas productas, quibus Deitatem ex infinita sua foecunditate communicat, et earum principium appellatur; de quibus quaedam sunt tribus sequentibus Quaestionibus delibanda.

Notandum 1. Nomen Patris Deo attributum in sacris Litteris sumi tripliciter: Primo quidem generaliter pro principio productivo creaturarum, iuxta illud Deuteronomii 32. Numquid non ipse est Pater tuus qui possedit te, et fecit, et creavit te? Qualiter nomen Patris tribus divinis Personis est commune, non minus quam potentia creandi, et eius exercitium. Secundo, specialius pro Deo iustificante, et sibi adoptante creaturam rationalem in Filium beneficio gratiae sanctificantis, de quo Paulus ad Romanos 8. Accepistis Spiritum adoptionis Filiorum, in quo clamamus, Abba Pater, etc. Et hoc modo etiam tribus Personis est commune, sicut et voluntas, ac potentia creandi, ac iustificandi; appropriatur tamen Spiritui sancto, quia haec gratia sanctificans conceditur, et iustificatio fit per amorem; Spiritus autem sanctus est amor vi suae processionis. Tertio tandem sumitur notionaliter pro principio generativo Filii consubstantialis, et eiusdem naturae cum suo principio; qualiter Patris nomen soli primae Personae proprie convenire dicitur, aliis autem divinis Personis tantum analogice.

Notandum 2. Adverbium proprie maxime trifariam usurpari; primo quidem ad idem significandum, quod vere, et non ficte, qualiter Christus Ioan. 15. ait: Ego sum vitis vera, et Pater meus agricola est. Secundo ad designandam propriam, et non metaphoricam locutionem, qualiter Christus dicitur Salvator, etc. Tertio denique, quatenus proprium dicitur, quod non est commune pluribus, sed uni soli convenit; sic Paternitas dicitur propria primae Personae, Filiatio secundae, et Spiratio passiva tertiae. Hoc autem ultimo modo vocabulum proprie usurpamus in praesenti Quaestione.

Notandum 3. Quod etsi hac in mortali vita non possimus nomen aliquod ita proprium Deo tribuere, ut eum significet, et notificet, qualis est in se; tamen ex rebus creatis aliqua mutuari licet nomina, quibus res divinas significemus secundum quamdam similitudinem, et proportionem, quam habent cum ipsis creaturis, quibus significandis prius imposita fuerunt haec vocabula; Infinitas enim nostrae intelligentiae, inquit Hilarius lib. 1. De Trinit., cogit species quasdam ex inferioribus tamquam superiorum indices quaerere, ut rerum familiarium consuetudine admonente ex sensus nostri conscientia ad insoliti sensus opinionem educeremur. Unde provenit, ut modus significandi eorum vocabulorum, quatenus Deo tribuuntur, semper sit improprius, nisi prius resecaverimus ab eiusmodi vocabulis omnes passiones sensuum, et reliquas imperfectiones, quae comitantur creaturarum entitatem, vel operationem per illa vocabula significatam. His praenotatis, duo restant statuenda: Primum, quod res significata nomine Patris proprie conveniat soli primae divinae Personae; secundo, quod longe praestantius hoc augustum nomen ipsi quadret, quam ulli creaturae.

Conclusio prima. — Prima in divinis Persona proprie Pater appellatur. Haec est de fide, et colligitur ex innumeris Scripturae textibus, quibus Verbum incarnatum Personam, a qua suam aeternam ducit originem, et vitam, ac esse divinum accipit, Patrem suum appellat, ut pluribus insinuatum est supra, maxime ex illo Matth. 28. Baptizantes eos in nomine Patris, etc. Unde S. Cyrillus, dialogo De Trinitate cap. 2. Baptizare iussit in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, nimirum, quia collegit, et pro aliis proposuit nomina distinctissima nobis constituentia uniuscuiusque significati propriam existentiam. Constat pariter ex iis, quae diximus probando divinas Personas constitui per veras relationes originis: at hae aliae non sunt, quam Paternitas, Filiatio, et Spiratio passiva; ergo vere, ac proprie Deo convenit relatio Paternitatis; adeoque prima Persona vere dicitur Pater.

Probatur insuper: nomen Patris vere, ac proprie primae Personae congruit, si significatum per hoc nomen ipsi vere, ac proprie competat: at ita est. Probatur: quod proprie significatur nomine Patris, est quod Persona, cui tribuitur, producat aliam per veram generationem, qua sit origo viventis a vivente in similitudinem naturae: at prima Persona divina secundam ita producit, ut probatum est: ergo, etc. Confirmatur ex eo, quod Christus ipsemet profiteatur se in mandatis et commissis habere, ut proprium nomen sui principii hominibus notum faceret; sic enim circa vitae finem Patrem alloquitur Ioann. 17. Manifestavi nomen tuum hominibus, etc.; videlicet nomen Patris, ut intelligunt SS. Patres Augustinus tract. 106. in Ioannem, Chrysostomus Homil. 80. Et merito quidem, prius namque Christus Ioann. 16. dixerat: Venit hora, cum iam non in proverbiis loquar vobis, sed palam de Patre meo annuntiabo vobis: unde Cyrillus libro 10. Thesauri cap. 6. Manifestavi nomen tuum hominibus, quia videlicet verus Pater es, et Filium verum habes. Ioannes etiam ait 1. cap. 5.: Ut simus in vero Filio eius.

Probat 2. S. Athanasius Orat. 2. nomen Patris primario competere Deo, ab eoque in hominum genus proprietatem eius transisse; adeoque magis proprie Deo, quam hominibus tribuendum, eo quod nullus hominum simpliciter sit Pater dicendus, quia nullus est, qui non sit alterius parentis filius, nullusque, qui filio, adeoque sua paternitate carere non possit:

Verum, inquit, in Divinitate non sic accidit; nam neque Pater ex Patre est altero, neque Filius ex fluxione Patris, aut ab ingenito Patre genitus: inde concludit, unde sola in Divinitate Pater proprie est Pater, et Filius proprie Filius est; in iisque solis hoc consistit, ut et Pater semper Pater sit, et Filius sit semper Filius.

Ipsi concinit Faustinus lib. 2. Contra Arianos: Solus, inquit, proprie verus est Pater, qui sine initio, et fine Pater est; non enim aliquando coepit esse, quod Pater; sed semper Pater est, semper habens Filium ex se genitum.

Dices. Sancti Patres negant Patris, ac Filii nomen Deo convenire: ergo nulla Conclusio. Probatur antecedens: primum quidem ex S. Dionysio, qui libro De Theologia mystica cap. 5. circa medium ait, Deum nec Spiritum esse, ut nos scimus, nec Filii, nec Patris rationem esse, nec aliquid eorum, quae nobis, aut cuipiam naturae sunt cognita. Similiter S. Basilius Tractatu De vera, et pia fide, circa medium, ait: Vocabulum Patris, si cum integra significatione, sicut apud nos est in usu, accipiamus in Deo, impie facimus; ergo, etc.

Nego antecedens. Et ad eius probationem dico, non eam esse laudatorum Patrum sententiam, ut nomen, et rationem Patris censeant esse a Deo removendam, sed tantum quod Deo non conveniant eo modo, quo creaturis tribuitur: quod ut pateat evidentius, ad praefatas auctoritates sigillatim respondeo: sanctum Dionysium eo modo negare Deum esse Patrem, quomodo ibidem antea dixerat eum non esse Scientiam, nec Veritatem, nec Regnum, nec Sapientiam; neque Unum, neque Unitatem, neque Divinitatem, aut Bonitatem; eo scilicet modo, quo haec concipere solet imbecillis, et infirma nostrae mentis tenuitas; sed haec esse omnia, modo quodam superexcellenti; quippe cum inquit in fine capitis: Et omnem affirmationem superet perfecta illa, et singularis causa omnium, et omni negatione superior sit praestantia eius, qui et ab omnibus omnino secretus est, et universa multum superat. Ad S. Basilium similiter dico eum non excludere rationem Patris a Deo; siquidem in lib. 5. Contra Eunomium affirmat, quod vere generat Deus, et edit Verbum vere: et lib. 2. dixerat loquens de vocibus, Generatio, Pater, et Filius, quod qui has negligere voces audet, universam Evangelii simul delet virtutem: itaque vult tantum esse resecandam passionis significationem, quae in generationibus creatis invenitur; ac retinendam solummodo productionem similis in natura, ubi sermo est de generatione divina: unde post verba in obiectione laudata subdit: Quandoquidem una cum ea necessario simul, et affectio, et defluxio seminis genitici, et ignorantia, et infirmitas, et talia quaecumque in ipso nomine Patris evulgantur in creaturis.

Conclusio secunda. — Nomen, et ratio Patris longe praestantius Deo convenit, quam creaturis.

Haec est certissima apud sanctos Patres, eamque variis rationibus confirmant. Primo quidem, quod quaecumque creaturarum paternitas a divina Paternitate ducit originem: unde Cyrillus Alexandrinus lib. 1. in Ioannem c. 8. ita scribit: Paternitatis nomen non habet Deus ex nobis; sed nos potius ab illo videmur accepisse; fidelis est quippe sermo Pauli clamantis ad Ephesios 3. Ex ipso omnis Paternitas in coelis, et in terra nominatur. Ipsi subscribit S. Hieronymus in eadem Apostoli verba dicens:

Quomodo Deus essentiae suae nomen, atque substantiae ceteris impertit, ut ipsa quoque dicantur, etc., sic et Paternitatis nomen ex semetipso largitus est omnibus; sicut ergo solus bonus bonos facit, et solus immortalis immortalitatem tribuit, et solus verus veritatis nomen impertit; ita solus Pater, qui Creator est omnium, et universorum causa, substantiis praestat ceteris, ut patres esse dicantur.

Secundo, excellentiam divinae Paternitatis supra creatam deducunt ex eo quod Pater divinus nullum alium Patrem agnoscat, nec Filium alterum Filium gignat; sic S. Athanasius Epist. ad Serapionem:

Solus, inquit, solus, et unus Pater solius, et unius Filii Pater est, atque in sola Deitate istud Patrem esse, ac Filium constituit, et semper est: nam inter homines, si quis Pater dicitur, ille alterius fuit: et si quis huius Filius, ille vicissim alterius Pater appellatur, adeo ut in hominibus proprie non servetur Patris, et Filii appellatio.

Tertio, quod Paternitas quidditative, et substantialiter Deo competat, non autem accidentario tantum, ut creaturis; quocirca S. Cyrillus lib. 12. Thesauri cap. 5. profitetur ex Patre essentialiter prodire Filium.

Quarto denique hanc praecellentiam inferunt, ex eo quod Pater aeternus respiciat perfectissimum Filium, praestantissima generatione productum, et sibi perfectissime assimilatum: unde has omnes, et alias praecellentias divinae Paternitatis, ita perstringit S. Nazianzenus Orat. 23.:

Patrem esse credamus, Patrem multo verius, quam qui apud nos id nomen obtinet; tum quia proprio, et singulari modo Pater est: tum quia solus, non enim cum mulieris coniunctione, atque congressu: tum quia solius nempe Unigeniti; tum quia solum, nec enim ipse priusquam Pater esset fuit Filius; tum quia in totum, et totius Pater, > quod de nobis certo affirmari nequit; tum quia a principio, nec enim posterius Pater esse coepit.

Ex his collige. Longe praestantius Deum dici Patrem sui Filii, quam dicatur Pater creaturarum. Primo, quia Deus dicitur Pater creaturarum non naturaliter et necessario, sed contingenter et libere. Secundo, non per principium coniunctum, et actionem immanentem, ac generativam ad intra, sed per actionem factivam, et creativam ad extra. Tertio, non ab aeterno, sed in tempore. Quarto, Paternitas in Deo nihil est reale, sed mera denominatio extrinseca. Quinto denique in creaturas non influit similitudinem in natura, nec eas perfecte sibi assimilat in substantia, sed tantum, vel in similitudine vestigii, quae convenit rebus irrationalibus respectu quarum dicitur interdum Pater; sic Iob 38.: Quis est pluviae Pater? vel in similitudine imaginis, quae reperitur in qualibet creatura rationali, iuxta quam omnes homines dicere possunt: Pater noster, qui es in Coelis; vel denique in similitudine gratiae, qua ratione frequens est Patris appellatio, tam in Veteri, quam in Novo Testamento. Nec refert, quod S. Basilius lib. 2. Contra Eunomium circa medium, dicat: Pater noster est Deus non abusione, aut translatione, sed proprie, primo, et vere dictus; his verbis nihil aliud indicare voluit Basilius, quam quod Deus praestantiori modo sit nostrum principium, quam parentes, a quibus ortum ducimus: tum quia ipse solus animam creat, et corporis format partes, et organa: tum quia omnibus nobis ad vitam necessaria subministrat: tum denique quia ex suavi sua providentia omnia disponit, tuetur, ac conservat: unde merito Christus Matth. 23. monebat Discipulos: Patrem nolite vocare vobis super terram, unus est enim Pater vester, qui in Coelis est.

Notandum 1. Ingeniti vocabulum primo excogitatum fuisse ab Aetio Eunomii Magistro, ut refert sanctus Athanasius Dialogo 2. De Trinit. Hoc ipsum usurparunt Ariani, quo facilius Verbi divini consubstantialitatem impugnarent, et Catholicos impeterent, interrogando utrum sint plures Ingeniti, vel unus tantum; ut si responderent esse unicum ingenitum, illico inferrent Ariani Filium non esse Ingenitum, sed solum Patrem; ac subinde Filium connumerarent inter creaturas factas, et creatas: si vero reponerent Catholici esse duos, aut tres Ingenitos, videlicet Patrem, Filium, et Spiritum sanctum, inde colligerent Ariani tres Deos a Catholicis affirmari: Ariani namque pro certo habebant naturam Dei in eo consistere, quod sit Ingenitus. Hinc observat S. Epiphanius haeresi 76. amplius quadraginta argumenta ex nomine Ingeniti deprompta, ab ipso Aetio adversus Catholicos fuisse vibrata. Quapropter Gregorius Nazianzenus Oratione 37. vocabulum Ingeniti appellat arietem, ac murum perfugii Haereticorum istorum: Nyssenus vero lib. 1. Contra Eunomium, Propugnaculum unde in Catholicum Dogma impressionem faciebat Eunomius. Inde nonnulli sancti Patres Ingeniti nomen exosum habuerunt, et putaverunt reiiciendum a theologicis disputationibus; sic sanctus Athanasius Oratione 2. Contra

Arianos circa medium, ait: Vanam esse institutionem huius vocis, cum nihil aliud in se contineat nisi meram praestigiationem.

Notandum 2. Hoc ipsum Ingeniti vocabulum plures, sed maxime quatuor habere significationes, ut observat S. Athanasius Oratione 2. Contra Arianos. Primo, quatenus opponitur infecto, seu non existenti, sed quod potest existere: Sic, inquit, Ingenitum dicitur, quod nondum factum est, ut lignum, quod nondum abiit in formam scaphae. Secundo, pro eo quod opponitur rei, quae nec existit, nec potest existere: Sic, ait, triangulus nulla ratione fieri potest quadrangulus. Tertio, quatenus opponitur improducto, et sic dicit Ingenitum esse, quod iam est, sed natum ab aliquo non est, neque aliqua ratione suae originis Patrem habet: et in hac acceptione notat, unicum, et solum Patrem esse Ingenitum. Quarto denique dicitur Ingenitum, quod factum non est, sed est sempiternum, et incorruptum: et sic tam Filius, et Spiritus sanctus, quam Pater dici possunt Ingeniti; imo hac acceptione Maximus Taurinensis in homilia de Symbolo, Deitatem Ingenitam, et Innascibilem pronuntiat, dicens: In Deo natura Innascibilis, in Patre Unigeniti veritas, in Omnipotente plenitudo virtutis ostenditur; est namque per ingenitam Deitatem Omnipotens, et per Omnipotentiam Pater. Hic autem Ingeniti vocabulum in tertia acceptione usurpamus, quae acceptio ut pateat evidentius,

Notandum 3. Ingeniti nomen, quatenus aeterno Patri tribuitur, accipi debere privative, quatenus nempe negat omnem productionem, et idem quod improductum, et improducibile significat. Si enim hac voce negetur tantum generatio, vel nativitas proprie sumpta, aeque Spiritus sanctus dicetur Ingenitus, ac Pater; quoniam uterque incapax est nativitatis, et generationis: si vero negetur quaecumque productio, sed negative tantum, non autem privative, hoc est, significando puram negationem producibilitatis, Ingeniti ratio Deitati aeque conveniet, ac Patri; Deitas enim omnino incapax est realis productionis; quocirca, ut ingenitum esse, seu improducibile soli aeterno Patri proprium sit, debet ingeniti nomen sumi privative: non quidem quatenus privatio dicit carentiam alicuius positivi, quod possit, aut debeat inesse Patri, sed quod ingenitum neget productionem, quae non repugnat illi convenire, non quatenus Pater, sed quatenus Persona divina est: ita quod haec privatio dicatur similis ei, quae a Philosophis appellatur privatio secundum genus, non secundum speciem; qua ratione talpa dicitur privari visu, quia in quantum est animal, non repugnat ei videre, licet repugnet ei, ut talpa est: sic (si ita a vilioribus ad divina explicationis gratia argumentari liceat) cum Pater divinus sit Persona divina, cumque in genere Personarum divinarum non repugnet produci, quia reipsa Filius, et Spiritus sanctus producuntur, inde fit, quod productio non repugnet Patri, ut Persona divina est, sed tantum quatenus Pater est; adeoque ingeniti ratio sumi debet in eo privative. An autem haec ratio ipsi tamquam proprietas Personalis tribuenda sit, aperiet

Conclusio unica. — Nomen, et ratio Ingeniti, quatenus omnem productionem privative excludit, revera est proprietas Patris divini.

Probatur primo ex Concilio Antiocheno 1. in Professione Fidei, ubi decernitur esse unum Deum ingenitum sine principio, ubi nomen Dei supponit pro persona Patris, iuxta morem Scripturae sacrae. Insuper Nicaeni Patres lib. 2. Disputatori haec credenda, et non scrutanda proponunt: Unus ingenitus Deus, et Pater: unus ex eo genitus, unigenitus Filius Deus Verbum. Sicut non est alter Deus cum Deo, et Patre ingenitus; ita neque congenitus, neque prior, neque posterior Filius: unde S. Athanasius Epist. ad Serapionem, ut refert S. Thomas Opusculo primo, Contra errores Graecorum, cap. 8. ait: Inprincipiatum esse, et ingenitum soli Deo Patri Catholica Ecclesia congregata apud Nicaeam fideliter attribuit, et toti mundo sic esse credendum sub anathemate mandavit.

Idipsum probant sancti Patres; imprimis enim Athanasius in Quaestionibus de Natura Dei q. 5. ait, Proprium Patris ingenitum esse, Filii vero genitum, Spiritus sancti procedere: hoc ipsum pluries inculcat Nazianzenus, maxime vero Orat. 23. ubi ait: Patris proprietas haec est, quod ingenitus sit: similiter Nyssenus lib. De Differentia essentiae, et hypostasis, ait: Eximium insigne, notamque solius Patris esse, quod a nulla causa subsistit: subscribit et Augustinus lib. 15. De Trinit. cap. 2. ubi ait: Pater solus non est de alio, ideo solus appellatur ingenitus; non quidem in Scripturis, sed in consuetudine disputantium: idem proferunt caeteri Patres, quotquot de adoranda Trinitate scripserunt.

Probatur eadem ipsa veritas ratione theologica: Pater divinus non tantum id habet proprium, et singulare, ut per fecunditatem generativam sit principium Filii, et per Spirativam una cum Filio sit principium Spiritus sancti, sed etiam, ut inter Personas divinas ipse solus existat sine alio principio, a quo realiter producatur, quemadmodum producuntur aliae duae Personae: at haec improductionis ratio appellatur nomine ingeniti: ergo revera tamquam proprietas aeterno Patri convenit. Deinde unica est in divina Trinitate Persona improducta, nimirum Pater: ergo ratio improducti ipsi soli propria est. Patet antecedens ex dictis in tertia Quaestione primae Disputationis; ubi probavimus impossibile esse plures divinas Personas esse ingenitas, seu improductas.

Dices 1. Sancti Patres censuerunt proscribendum esse vocabulum ingeniti, eo quod in Scripturis sacris non exprimatur, et haereticis fallendi, ac blasphemandi ansam praebeat: insuper quod vocabulum Patris sufficienter significet quidquid exprimere potest nomen ingeniti: ergo nomen hoc aeterno Patri pro singulari proprietate non est adscribendum. Probatur antecedens, quantum ad omnes partes ex S. Basilio lib. 1. Contra Eunomium: Ego, inquit, ingeniti, sive innascibilis appellationem, quamvis summopere cogitationibus nostris congruat, tamen quoniam nullo loco in Scripturis ipsam invenio, et quoniam primum est elementum blasphemiae istorum, silentio tradendam merito dixerim: praesertim cum Patris vox et ipsa possit, quod ingeniti.

Respondeo. Equidem vocabulum ingeniti ab aliquibus sanctis Patribus his de causis fuisse explosum; nihilominus rite interpretatum, et acceptum usurparunt ad significandum discrimen Patris aeterni a duabus aliis divinis Personis, ut ipsemet etiam usurpat S. Basilius lib. 2. Contra Eunomium, ubi docet Genitum, atque Ingenitum, esse specificas quasdam proprietates Filii, et Patris divini: nec refert, quod verbum istud in divinis litteris non exprimatur, in ipsis enim etiam non legitur vocabulum Trinitatis; nec tamen idcirco deneganda est divina Personarum Trinitas: unde Sixtus I. Epist. 1. Decretali post medium ait: Patrem in divinis litteris ingenitum proprie positum, nec legere possunt, neque probare; sed quia id ipsum fides exigit Christiana, absque ulla dubitatione ingenitus creditur; cui concinit Fulgentius ad obiectionem septimam Arianorum: Ingenitus, inquit, Pater nusquam in Scripturis Canonicis legitur, et tamen secundum fidei veritatem ingenitus praedicatur.

Dices 2. Ingenitum secundum vocis genuinam significationem idem significat, ac increatum: at non solum Pater, sed etiam Filius, et Spiritus sanctus vere sunt increati: ergo etiam ingeniti.

Respondeo. Ad maiorem S. Cyrillus lib. 11. Thesauri cap. unico:

Quod ingenitum unico N. Graece scriptum, non factum, neque creatum significat, et de Deo universaliter praedicatur, idest de singulis personis divinis; gemino autem NN. scriptum, non natum, nec ex alio esse significat, et Patri accommodatur; videlicet ut principium solius Patris.

Cui concinit Hugo Eterianus lib. 2. Contra Graecos cap. 5.:

Ingenitum, inquit, quoniam per unum N. apud Graecos scribitur, quantum hoc nomen increatum significat, et non solum divinae naturae, si sic dicatur, verum tribus competit Personis, etenim natura pariter cum Personis increata est; cum autem per duo NN. ἀγέννητον scribitur, soli proprie Patri, non Filio, non Spiritui, neque alicui creaturae convenit.

Notandum 1. Principii nomen tripliciter in divinis usurpari posse, nimirum Essentialiter, Notionaliter, et Principaliter. Primo modo significat fecunditatem Divinitatis ad extra convenientem tribus Personis, qua per Omnipotentiam creaturas omnes producunt. Secundo modo designat eiusdem Divinitatis fecunditatem ad intra, qua Pater, Filium, et Pater una cum Filio, Spiritum sanctum producunt: tertio modo significat dignitatem illam, qua prima in divinis Persona a nulla producta caeteras producit. Principium essentialiter acceptum convenit tribus Personis indivisim, opera enim divinae Trinitatis ad extra sunt indivisa; quia divinae illae Personae per unicam voluntatem, et potentiam creaturas producunt: principium notionaliter sumptum, commune est Patri, et Filio, siquidem Pater, et Filius unicum sunt principium Spiritus sancti: unde sanctus Augustinus libro Contra Maximinum capite 17.: Pater, inquit, principium non de principio, Filius principium de principio, sed utrumque simul, non duo, sed unum principium: tandem principium principaliter usurpatum soli Patri proprium esse dicitur.

Notandum 2. Quod quamvis Aristoteles 5. Metaph. textu 1. enumeratis omnibus modis, quibus Principium dicitur, affirmet etiam tot modis causam dici: quasi vellet idem esse causam, quod principium; nihilominus, ut notat Asclepius in Commentario ad illum locum, id non dicit Philosophus ex rei veritate, neque ex opinione sua, sed ex vulgi sensu. Nam, inquit, amplior est principii significatio, quam causae: ideo priori loco, et ante causam commemoravit principium: etenim quidquid est causa, idipsum et principium est, non tamen vicissim quidquid est principium, id causa esse debet. Hoc autem maxime discrimen est inter causam, et principium, quod principium sit, id ex quo aliud, vel alius, causa vero, quae influit esse in aliud antea non existens: inde causa significat superioritatem, et perfectionem maiorem in producente, quam in producto; adeoque in effectu dependentiam, contingentiam, et imperfectionem quamdam denotat. Neque enim, inquit sanctus Dionysius Divinis Nominibus c. 2., perfecta est inter effecta, et causas, similitudo, sed effecta quidem causarum, quas possunt, praeferunt imagines; causae autem secretae sunt ab effectis, suntque principii sui ratione superiores. Hinc causa proprie sumpta longe a principio discrepat.

Notandum 3. Nomen Auctoris interdum apud Latinos idem perinde, ac principium significare; dixi apud Latinos, nam Graeci, vel nullum habent, quod illi respondeat; vel si quod proprie ad illud accommodarunt, eo minime in divinis utuntur, ut observat S. Thomas in opusculo c. 1.; quare soli quidem Latini Patres hanc appellationem a creaturis ad divina transferunt. In qua tamen usurpanda, cautione aliqua opus est; siquidem Auctor interdum dicitur is penes quem in alterum est potestas, seu qui iure, ac dignitate antecedit, sic Tertullianus lib. De Fuga c. 1.: Primores, ac Magistros Ecclesiae, Auctores, testes, duces, et antesignanos, quibus sunt alii inferiores, appellat. Sed cum, inquit, ipsi Auctores, idest, ipsi Diaconi, Presbyteri, et Episcopi fugiunt, quomodo laicus intelligere poterit, qua ratione dictum, Fugite de Civitate in Civitatem? Itaque cum duces fugiunt, quis de gregariis militibus substinebit ad gradum in acie figendum sudantes? Itaque nomen Auctoris non aliter alicui divinae Personae tribuendum est respectu alterius, quam ad idem quod principium significandum.

Conclusio prima. — Patri divino proprium est, quod sit principaliter principium, et fons Divinitatis communicatae duabus divinis Personis productis.

Haec Conclusio duas partes complectitur, quarum Probatur prima auctoritate sanctorum Patrum, qui divinum Patrem principium esse sine principio praedicant. Sic Gregorius Nazianzenus Orat. 32.: Nomen porro eius, qui principio caret, est Pater, principii Filius, ei qui est cum principio, Spiritus sanctus: sic Phoebadius libro Contra Arianos: Hic est, ait de Patre, principium sine principio: sic Cyrillus Alexandrinus lib. 2. Thesauri c. 1.: Alius, inquit, est Pater, alius Filius, et alius est principium, alius ex principio: sic Augustinus De Trinit. c. 14.: Si gignens, inquit, ad id, quod gignitur principium est, Pater ad Filium principium est, quia gignit eum: unde merito Magister Sententiarum in 1. dist. 29. cap. 1. ait: Pater principium sine principio, Filius principium de principio, Spiritus sanctus principium de utroque. Cui concinit S. Thomas Opusc. 1. Contra errores Graecorum cap. 32.: Necessarium, inquit, est credere sanctam Trinitatem, Patrem scilicet sine principio, Filium vero principium a Patre principio: Spiritum autem sanctum cum principio Filio unum Deum esse.

Probatur secunda pars. Primo quidem ex Concilio Toletano 6. c. 1.: Confitemur, inquit, Patrem ingenitum, increatum, fontem, et originem totius Divinitatis. Idem repetit Wormaciense in Professione Fidei.

Confirmatur. Testimonio sanctorum Patrum, maxime Dionysii lib. De Divinis Nominibus c. 2.: In divinis Scripturis accepimus, inquit, Patrem quidem esse, ut ita dicam, fontanam Divinitatis; Iesum autem, et Spiritum fecundae Divinitatis, si ita fas est loqui, gemmae, seu germina. Concinit Athanasius Contra Gregales Sabellii, ubi de Patre ait: Solus fons Deitatis; et circa finem: Pater radix, et fons Filii, et Spiritus sanctus. Subscribit et Augustinus, quarto De Trinit. c. 20. ubi ita declarat Ioann. 15.: Spiritum veritatis, quem ego mittam vobis a Patre; videlicet, inquit, ostendens, quod totius Divinitatis, vel si melius dicitur, Deitatis, principium Pater est. Quam loquendi formulam servavit etiam Eugenius quartus in Litteris Unionis dicens: Pater fons, et principium totius Deitatis.

Dices 1. Non solus Pater, sed etiam Filius, imo et Spiritus sanctus dicuntur esse sine principio: ergo nomen, et ratio principii principaliter aeterno Patri non competit. Probatur antecedens ex Zacharia Mityleneo lib. De Mundi opificio: Pater, inquit, expers principii, et ingenitus: Filius sine principio genitus; Spiritus Dei sine principio a Patre procedens: similiter Athanasius in Quaestionibus qu. 19. asserit, Esse principio carentes, et principii expertes simul tres, Patrem, Filium, et Spiritum sanctum. Et Hippolytus martyr Homil. de consummatione mundi, sic Filium alloquitur: Tu una cum Patre cares principio. Eamdem appellationem Principio carentis ipsi tribuit Athanasius ad Liberium.

Respondeo. Sanctos Patres ita esse intelligendos, quod velint divinas Personas esse expertes principii durationis, creationis, et effectionis: non autem principii emanationis unius ab alia, ut luculenter explicat S. Gregorius Nyssenus lib. Contra Eunomium:

Quando, inquit, in voce ἀνάρχου (hoc est principii expertis,) nihil intelligitur aliud, nisi id, quod ex nullo penitus principio habet, ut subsistat; hoc ipsum solius esse Patris proprium confitemur. Cum autem de reliquis principii significationibus inquisitio fit; quoniam et creationis principium est, et temporis, et ordinis; etiam in his unigenitum Filium omni principio superiorem esse existimamus, ut supra omne creationis principium, et temporis motionem, et ordinis consecutionem illum esse credamus, per quem omnia facta sunt; itaque quem ratione subsistentiae non expertem esse principii putamus, in reliquis omnibus carere principio fatemur: et Patrem quidem principio carentem, et ingenitum, Filium vero principio quidem eo, quem diximus modo, carentem, non tamen ingenitum esse dicimus.

Quibus nihil magis ad rem.

Dices 2. Principium est, a quo aliquid procedit, aut producitur: sed Deitas non procedit, neque producitur a Patre: ergo nec est illius fons, nec principium.

Distinguo minorem. Deitas in abstracto, et quatenus praescindit a Personis, non procedit a Patre, neque Pater est eius principium, concedo; Deitas in concreto, et accepta pro Personis divinis, quae a Patre ducunt originem, et producuntur, nego: unde signanter in conclusione dixi, Patrem esse principium Divinitatis communicatae, hoc est principium, ex quo communicatur Divinitas duabus Personis productis. Quod si per Filium etiam communicetur Divinitas Spiritui sancto, non tamen propterea dici potest Filius principium totius Divinitatis communicatae, prout communicata est per productionem, quoniam non est ratio communicandi divinam naturam sibi ipsi, sed eam accipit a Patre.

Conclusio secunda. — Pater revera dicitur Causa, et Auctor Filii, sed non in propria utriusque nominis significatione.

Probatur prima pars. Auctoritate Patrum Graecorum, maxime Basilii lib. 1. Contra Eunomium: Vox ipsa Patris, inquit, quid aliud significat, nisi hoc, quod causa est, et principium eius, qui ex ipso genitus est? Sic etiam Gregorius Nyssenus lib. Ad Ablabium: Nam, inquit, quae circa causam, et causatum consideratur, differentiam non negamus, per quod solum discerni alterum ab altero deprehendimus; nimirum, ex eo quod credimus aliud quidem causam esse, aliud vero ex causa. Item Chrysostomus in cap. 1. Epist. ad Hebraeos homil. 2.: Si enim, inquit, causa Filii Pater est, multo amplius eorum causa est, quae per Filium facta declarantur: subscribit etiam Damascenus lib. 1. De Fide c. 11.: Unus, inquit, Pater sine principio, hoc est sine causa; non enim ex aliquo. Unus Filius, et qui Filius est, et non sine principio, hoc est, sine causa, ex Patre enim est. — Idipsum colligitur ex Patribus Latinis; nam Hilarius lib. 12. De Trinit.: Eius qui est, inquit, Pater id, quod est, causa est. Similiter Augustinus lib. 7. De Trinit. ait: Quae causa illi est, ut sapiens sit, ipsa illi causa est, ut sit: proinde si Sapientia, quam genuit, etiam ut sit, ipsa illi causa est.

Hoc ipsum probatur de nomine Auctoris; nam S. Gregorius Nazianzenus Orat. 29. affirmat Patrem Esse causam, et Auctorem Divinitatis, quae in Filio, et Spiritu sancto consideratur. Similiter sanctus Athanasius Dialogo 2. Contra Anomoeum, cum dixisset, Patrem esse causam, et auctorem Filii: subiungit: Deus est fons Spiritus sancti, et auctor eiusdem, non extrinsecus eum recipiens, sed ex se sinens scaturire. — Idipsum affirmant Patres Latini, maxime Augustinus lib. 3. Contra Maximinum cap. 11. ubi sic eum carpit:

Sed habet, inquis, Dei Filius auctorem Patrem: si propterea Deum Patrem Deo Filio dicis auctorem, quia ille genuit, genitus est iste, quia iste de illo est, non ille de isto, fateor, et concedo; si autem per nomen Auctoris minorem vis facere Filium, Patremque maiorem, nec eiusdem substantiae Filium, cuius est Pater, detestabor, et respuam.

Ipsi concinit S. Hilarius 9. De Trinitate: Cum enim, inquit, innascibilis Deus ad perfectam divinae beatitudinis nativitatem unigenito Deo auctor sit, auctorem nativitatis esse sacramentum Paternum est.

Quod autem haec Auctoris, et Causae appellatio omnino sit impropria, quatenus Personis divinis producentibus tribuitur, satis liquet tum ex ratione ipsius Causae, et Auctoris, quae inferioribus in producto sonat, tum ex S. Augustino mox laudato; unde S. Cyrillus lib. 2. Dialogorum de Trinitate, ait: Causa, et causatum, neque nominare fas est; decet item de Deo potius dicere Patrem, ac genitum Filium: quod luculenter explicat Bessarion in Oratione, quam habuit in Concilio Florentino: Notandum, inquit, quod sancti Doctores Orientales etiam in divinis utantur nomine causae, et causati largo modo; non quidem. ut limitationem, et dependentiam importat, sed prout productionem, et emanationem a principio eius, quod est a principio, significat. Itaque eatenus Persona divina producens dicitur causa productae, quatenus solum est eius principium.

Quemadmodum Theologi, inquit S. Dionysius 1. De Divinis Nominibus, multis nominibus appellatam Deitatem laudant, velut cum rursus eam inducunt dicentem, ego sum qui est, vita, lux, Deus, veritas: ita cum iidem Theologi omnium causam, et auctorem multis nominibus ex effectis omnibus laudant, ut bonum, ut pulchrum, ut sapientem, ut intelligentem, ut Deum Deorum, ut Dominum Dominorum, ut Sanctum Sanctorum, etc., sic inquit S. Thomas 1. p. q. 15. art. 2. ad 3.: Ad exprimendas diversas Filii Dei perfectiones, diversa ei attribuuntur nomina: nam ut ostendatur connaturalis Patri, dicitur Filius, ut ostendatur coaeternus, dicitur splendor; ut ostendatur omnino similis, dicitur Imago; ut ostendatur immaterialiter genitus, dicitur Verbum, etc.

Omnia autem nomina, quae Filio Dei Scriptura sacra attribuit, sub duodenario complectitur S. Ambrosius lib. 2. De Trinit.:

vocatur enim Filius Dei, Verbum, Imago, Idea, Principium, Sapientia, Lux, Candor lucis aeternae, Figura Substantiae, Character, Speculum, Veritas. Hi sunt (inquit ibidem Ambrosius) pretiosi illi lapides, sardius, iaspis, smaragdus, chrysolitus, et alii, quibus sancti Aaronis, qui Christi figuram gessit, vestimentum intexitur: hic veri amictus est Sacerdotis, haec vestis nuptialis, hoc pretiosum rationale... Filius Dei dicitur, quia ex Deo Patre nascitur: Verbum, quia ex ore Altissimi, cum perfecta eius notitia prodit: Imago, splendor gloriae, et speculum, quia nihil ei deest, quominus perfecte Patrem exprimere possit: Vapor virtutis Dei, quia eiusdem cum Patre naturae: Candor lucis aeternae, quia ei coaeternus: Character, quia a Patre personali differentia, non essentiali perfectione, discretus.

Ex his autem omnibus nominibus aliqua sunt communia tribus Personis, et Filio solum appropriata, ut Lux, Virtus, Idea, etc. Alia vero notionalia, et propria, ut Filius, Verbum, Imago, Character, Figura Substantiae. Nomen Filii proprium esse secundae divinae Personae satis liquet ex dictis Quaest. 5. primae Disput. et Quaest. 3. secundae. Superest itaque expendamus alia nomina propria, et appropriata tribus in sequentibus Quaestionibus.

Notandum 1. Circa Dei Verbum varios haereticos hallucinatos fuisse. Primo namque Valentinus somniavit Verbum non esse Filium Dei, nec a Deo immediate processisse, sed coniugio inenarrabilis tamquam Patris, et silentii tamquam Matris partam fuisse mentem, quae cum unigenito Filio peperit veritatem: deinde post multa saecula processisse Verbum ex mente simul, et veritate, ut refert Irenaeus lib. 1. cap. 1. Secundo Paulus Samosatenus asserebat Verbum divinum non esse subsistens, sed prolatitium et transitorium, ut narrat Epiphanius haeresi 65. Ait: Quidam ex Discipulis Samosatensis, inquit Athanasius Orat. 5. Contra Arianos, dividentes Verbum a Filio, dicunt Filium quidem esse Christum, Verbum tamen alium. Quorum rationem obiciemus, et solvemus infra. Tertio Alogii, hoc est sine Verbo, respuebant appellationem Verbi, eo quod, inquiebant, Filius Dei, nec ore, nec mente sit pronuntiatus, quocirca reiiciebant omnia scripta S. Ioannis, quod in eis Verbi divini fieret mentio. Ita August. haeresi 30. Hoc ipsum asseruisse videntur Arius, et Eunomius existimantes omne Verbum esse prolationem vocis, ut narrat S. Athanasius libro De Decretis Nicaenae Synodi. At magis non consentientes Discipuli quidam Ariani dicebant Verbum semper fuisse, sed non semper fuisse Filium: aliqui hominem assumptum a Verbo volebant esse Filium: ceteri, duo cum Ario variante sententiam, distinguebant Verba; alterum existens in Deo, quod est eius Sapientia ab eadem Persona Patris indistincta: aliud extraneum a Patris substantia, de quo, dicebat Arius, locutum fuisse S. Ioannem, quando dixit: in principio erat Verbum. Tandem Michael Servetus anno 1540. praecedentes iampridem sepultos errores ex inferis evocans, asseruit Verbum Dei nihil aliud esse, quam dispositionem, qua placitum est ei arcanum voluntatis suae nobis revelare. Quos omnes errores, ut in inferos unde emerserunt retrudamus

Notandum 2. Ex S. Augustino libro De Fide, et symbolo cap. 3. Filium Dei Verbum Patris ideo dictum esse, quia per ipsum innotescit Pater.

Sicut ergo verbis nostris id agimus, cum verum loquimur, ut noster animus innotescat audienti, et quidquid secretum in corde gerimus per signa huiusmodi ad alterius cognitionem proferatur: sic illa Sapientia, quam Deus Pater genuit, quoniam per ipsam innotescit animus secretissimus Patris, Verbum eius convenientissime nominatur.

Inde Richardus Victorinus libro 6. De Trinit. cap. 12. colligit solum Filium esse Verbum, non ita Spiritum sanctum: Quia, inquit, Verbum nascitur de corde solo, et ipso propalatur proferentis intentio: Iure igitur solius Patris sola genitura Verbum nominatur, per quod ipse, qui principalis est Sapientia, manifestatur. Subiicit nihilominus aliam, et quidem genuinam rationem, cur Filius dicatur Verbum, nempe quod dictione producatur; nam ut ibidem observat, idem est Verbum, quod corde concipitur, et quod voce profertur: Quid enim, inquit, est vox, nisi verbi vehiculum, vel si magis placet verbi indumentum? numquid est alius aliquis homo indutus, et alius aliquis cum fuerit exutus? Unde infert, Quod si aurem haberet aliquis ad intentionem cordis, quemadmodum habet ad intentionem oris, non omnino opus haberet, ut ei exterior locutio fieret. Ratum itaque, ac constans est Filium Dei recte Verbum appellari, vel quia Patrem repraesentat et manifestat, vel quia dictione producitur.

Notandum 3. Quod etsi S. Athanasius Orat. 3. Contra Arianos, dixerit, non tale esse quaerendum Dei Verbum, quale nostrum est, quia non talis est Deus, quales nos sumus, nihilominus Verbum increatum, et creatum in tribus maxime conveniunt. Primo namque utrumque spirituale est, ac mentis fetus permanens, et non transitorius: nam ut loquitur quisquis est Auctor libri De cognitione verae vitae apud Augustinum tom. 9.: Summus Pater Verbum suum, seipsum cogitando genuit, quod in Patris, et Spiritus sancti essentia simul coessentiale subsistit. Secundo utrumque est immanens intra ipsum dicentem, sic enim Verbum divinum exit a Patre, ut numquam extra eius sinum exeat: Processit a Patre, inquit S. Chrysologus, sed a Patre penitus non abscessit; vel, ut ait Tertullianus libro Contra Praxeam, Protulit Deus sermonem quemadmodum radix fruticem, fons fluvium, et Sol radium... Nec tamen frutex a radice, nec flumen a fonte, nec radius a sole discernitur, nam, ut ait Ioannes, Verbum erat apud Deum. Unde Zeno Veronensis serm. 3. De aeterna Verbi generat. Filium Dei appellat nobilem cordis Patris inquilinum. Tertio utrumque repraesentat, et exprimit obiectum, ad cuius intuitum formatur: Quamcumque enim rem, inquit Anselmus in Monol. cap. 31., mens, seu per corporis imaginationem, seu per rationem, cupit veraciter cogitare, eius utique similitudinem, quantum valet in ipsa sua cogitatione, conatur exprimere.

Differunt pariter Verbum creatum, et increatum maxime in tribus: 1. quia illud est accidens; hoc substantia: 2. illud est forma constituens intelligentem in actu secundo, unde producitur ex indigentia intelligentis, nempe ut fiat intelligens; hoc vero producitur ex fecunditate, non autem ex ulla indigentia, quia Pater prius est essentialiter intelligens, quam Verbum dicat: 3. illud non est eiusdem naturae cum dicente; hoc vero est eiusdem omnino naturae cum Patre, a quo dicitur et producitur.

Conclusio unica. — Ratio, et appellatio Verbi soli Filio divino proprie convenit.

Haec est omnium pene Theologorum contra Durandum in 1. dist. 27. q. 2., ubi docet Verbum proprie sumptum esse praedicatum essentiale, et commune tribus Personis. Probatur primo ex omnibus Scripturae sacrae textibus, quibus Filius Verbum signanter appellatur, maxime ex 1. cap. Ioannis, ubi pluries Verbi nomen exprimitur: Ut hoc nomen, inquit Cyrillus lib. 7. Thesauri cap. 1., quasi proprium Filii elegisse videatur, in principio, inquit, erat Verbum, et Verbum erat, etc. Vides quomodo ipsum esse Filii secundum naturam hoc nomen significat; et infra: Frustra miramur Evangelistam, et quasi magnum quid proprium tonasset, tonitrui Filium appellamus, nisi Verbum, quasi proprium, mirabile, et inauditum pronuntiasset.

Hanc eamdem veritatem suis testimoniis probant alii Patres; imprimis vero S. Augustinus libro 7. De Trinit. cap. 2.:

Pater igitur, inquit, et Filius simul una essentia, et una magnitudo, et una veritas, et una sapientia; sed non Pater, et Filius simul ambo unum Verbum, quia non simul ambo unus Filius: sicut enim Filius ad Patrem refertur, non ad seipsum dicitur: ita et Verbum ad eum, cuius Verbum est, refertur, cum dicitur Verbum. Eo quippe Filius, quo Verbum, et Verbum, quo Filius.

Itaque ratio Verbi non est proprietas distincta, sed formaliter eadem cum Filiatione; unde concludit: Quoniam igitur Pater, et Filius simul non utique unus Filius, consequens est, ut Pater, et Filius simul non ambo unum Verbum. At ratio Verbi, qua est propria Filio, distinguitur a Sapientia, quae est tantum appropriata, unde subdit:

Et propterea non eo Verbum, quo Sapientia, quia Verbum non ad se dicitur, sed tantum relative ad eum, cuius est Verbum, sicut Filius ad Patrem; Sapientia vero eo, quo Essentia, et ideo quia una Essentia, una Sapientia. Quoniam vero, et Verbum Sapientia est, sed non eo Verbum, quo Sapientia: Verbum enim relative, Sapientia vero essentialiter intelligitur, id dici accipiamus, cum dicitur Verbum, ac si dicatur nata sapientia, ut sit Filius, et imago.

Probatur 3. Ratione theologica: Illa appellatio censenda est propria Filio Dei, qua ordinarie Scriptura sacra utitur ad designandam secundam in Deitate Personam: sed haec ad id usurpat nomen Verbi, ut patet, tum ex dictis, tum ex prima Ioan. cap. 5.: Tres sunt, qui testimonium dant in Coelo, Pater, Verbum, et Spiritus sanctus: nam ea dictione tres, significatur Personarum numerus, et distinctio, quapropter oportuit singulis tribuere proprium nomen, quo distinguitur quaelibet persona ab alia: ergo sicut nomen Patris non est metaphoricum, sed proprium; ita tale debet esse nomen Verbi. — Deinde ratio formalis Verbi consistit in eo, quod sit terminus productus per dictionem repraesentans obiectum: sed Filius Dei, ut probatum est disp. 2., est terminus productus per dictionem, et obiectum suum perfectissime repraesentat: ergo solus Filius est proprie, et revera Verbum.

Dices 1. Ubi Vulgata Ioan. 1. exprimit Verbum, plures e sanctis Patribus, maxime Cyprianus, Hieronymus, etc. legunt Sermonem, et Rationem: atqui sermo, et ratio non est proprietas Filii divini: ergo neque Verbum.

Respondet S. Augustinus lib. 83. Quaestionum q. 63.:

Quod graece λόγος dicitur, latine, et rationem, et Verbum significat, sed hoc loco Ioannis 1. melius Verbum interpretamur, ut non significetur solum ad Patrem respectus, sed ad illa etiam, quae per Verbum facta sunt operativa potentia. Ratio autem, etsi nihil per illam fiat, recte ratio dicitur; quamvis enim Filius ab aeterno foret Verbum, etiamsi nihil faciendum esset in tempore, nihilominus illa vis, et quidditativa proprietas, ut per Verbum fiant quaecumque facienda sunt, aptius significantur nomine Verbi, quam nomine Rationis, aut Sermonis.

Dices 2. Verbum in divinis commune est tribus Personis: ergo non est proprietas solius Filii. Probatur antecedens: primo quidem a S. Irenaeo lib. 2. cap. 48.: Deus totus, inquit, existens mens, et totus existens λόγος, idest, Verbum; similiter S. Ambrosius libro unico De Filii divinitate cap. 5.: Sive, inquit, lumen de lumine dicas, sive Verbum de Verbo, sive Spiritum de Spiritu, sive Dominum de Domino, quodcumque de eo dixeris, unius tamen essentiae Patrem, et Filium credes. Insuper S. Athanasius Adversus eos, qui dicunt passus est Deus, sermo carne, ait: qui dicit Deum λόγον, essentiam simplicem significat. Hoc ipsum profitetur S. Dionysius lib. De Divinis Nominibus cap. 1. ubi nomina Deo convenientia referens inter ea haec commemorat, ut nempe dicatur, Vitae largitor, Sapientia, Mens, Verbum, etc. Ergo revera nomen Verbi censet esse praedicatum non notionale, sed essentiale.

Nego antecedens. Nec enim ea fuit mens SS. Patrum; imprimis enim Irenaeus ibidem affirmat, ex cogitatione, et sensu Verbum emitti; adeoque censet solum illud esse dicendum Verbum, quod producitur per dictionem, sive internam, sive externam: solus autem Filius, ut constat, sic producitur, et consequenter solus est Verbum appellandus: quod si totum Deum esse λόγον dicat, non aliud vult significare, quam quod Verbum non est pars Dei, sed est totus Deus insuper. Ad Ambrosium dico, eum ibi non asserere ex propria mente, quod Filius sit Verbum de Verbo, quod si quis haec diceret, non propterea derogaret fidei consubstantialitatis. Ad Athanasium repono ibi non negare Sermone, seu Verbo significari Personam, sed negat significari duas naturas in una Persona; sicut significantur nomine Christi: unde subdit: Qui vero dicit Christum, is duarum coniunctionem naturarum declarat. Denique ad S. Dionysium dico eum ibi complecti adunatum omnia nomina, sive Personalia, sive essentialia, quae Deo tribuuntur a Theologis, adeoque nomen Verbi cum aliis Personalibus recenset.

Dices 3. Nomen Verbi metaphorice tantummodo Deo tribuitur: ergo non designat peculiarem Filii proprietatem. Probatur antecedens ex Theophylacto ad illud Ioannis 1.: Hoc erat in principio apud Deum, ubi ait: Neque ullum aliud proprium nomen quis invenerit dignum Deo: Verbum ipsum substantialiter et proprie nomen non est Unigeniti, sed tantum manifestat absque affectione, natum de Patre Filium, etc. Similiter Chrysostomus, Homil. 1. in Ioannem dicit: Praeciquam causam ob quam Ioannes Filium appellarit Verbum, fuisse, quoniam Patrem nobis annuntiaturus erat; omnia enim, inquit, quaecumque audivi a Patre, nota feci vobis.

Respondeo. Praefatos Patres nihil aliud velle, quam quod nullum a nobis excogitari possit nomen proprium, et dignum Deo, et illius vere significativum, et expressivum: unde Chrysostomus paulo superius dixerat: Deum, neque dicere, neque intelligere pro ipsius magnitudine quisquam potest, et cum dici nequeat quantum sit Dei substantia, eam nobis ex operibus manifestat: unde nomen Verbi Deo tribuitur ad significandum, quod procedat ab intellectu divino tamquam terminus expressivus sui obiecti, qui nullum nomen aptius a nobis est usitatum ad idipsum exprimendum.

Dices 4. Nomen, et ratio Verbi etiam Spiritui sancto convenit: ergo non est peculiaris Filii divini proprietas. Probatur antecedens ex S. Basilio lib. 5. Contra Eunomium cap. 11. dicens: Dei quidem Verbum Filius est: Filii autem Verbum Spiritus, quod probat ex illo ad Hebraeos 1.: Portans omnia Verbo virtutis suae; addit, et quoniam Verbum Filii per Deum, inquit idem Apostolus Ephes. 6.: Gladium spiritus, quod est Verbum Dei: ergo, etc.

Distinguo antecedens. Tribuitur proprie, et ex natura rei, nego: figurate, et metaphorice concedo: metaphora autem consistit in eo, quod sicut Verbi proprium est ab aliqua Persona procedere, et emitti ad exprimendum eius sensum, et voluntatem; qua ratione Christus se Patris aeterni Verbum esse probat dicens: Mea doctrina non est mea, sed eius, qui misit me, Patris: ita Spiritus sanctus dici potest Verbum Filii, quia a Filio emittitur, ad eius sensus, et voluntatem fidelibus intimandam, iuxta illud Ioan. 16.: Ille me clarificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Adde quod etiam dici possit Verbum Filii, ab effectu, quem operatur in cordibus Evangelizantium veritates a Christo propalatas: Non enim, inquit Christus Apostolos alloquens Matth. 10., vos estis, qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis. Ad S. Paulum dico primo quod Filius divinus portet omnia Verbo virtutis suae: hoc est potentissimo suo imperio omnia conservat eadem facilitate, qua producit, iuxta illud Psalmi 148.: Ipse dixit, et facta sunt, etc. Ita exponit S. Chrysostomus Homil. 2. Vel quod omnia contineat, et servet seipso, quod est Verbum omnipotens, quemadmodum Ioan. 12. ait: Sermo, quem locutus sum, ille iudicabit eum; hoc est, ipse Ego qui sum sermo Patris, ut interpretatur S. Augustinus lib. 1. De Trinit. cap. 12. Ad secundum repono, quod per Gladium Spiritus, non intelligendus sit Spiritus sanctus qui sit Verbum Filii, sed gladius spiritualis, qui est ipsa divina doctrina, qua ubique nos pugnare oportet adversus omnes tum visibiles cum invisibiles salutis adversarios.

Dices 5. Verbum Divinum distinguitur a Filio Dei: ergo ratio Verbi non est Filii divini proprietas. Probabant antecedens Samosatenses ex illo Act. 10.: Verbum misit Deus Filiis Israel annuntians pacem per Iesum Christum, etc.

Nego antecedens. Et ad eius probationem dico, primo, quod Verbum ibi non accipitur pro Persona divina, sed pro nuntio, quod extra Deum dicitur, et annuntiatur hominibus. Secundo dico, quod per haec possit etiam intelligi divinus Filius, quem Deus Pater misit in mundum, evangelium pacis praedicaturus in assumpta humanitate; nec enim novum est in Scripturis eamdem Personam in eadem sententia repeti, non adhibito eius nomine, aut pronomine relativo, ut patet ex illo 1. ad Corinth. 1.: Expectantibus revelationem Domini nostri Iesu Christi, qui et confirmabit vos usque in finem sine crimine in die adventus Domini nostri Iesu Christi. Ita respondet S. Athanasius oratione 5. Contra Arianos circa finem.

Dices ultimo. Unius, et eiusdem Personae non sunt duae proprietates hypostaticae, sed unica: sed ratio Verbi distinguitur a Filiatione: ergo non est Filii divini proprietas.

Respondeo 1. Negando maiorem, etenim in Patre, et Filio est Spiratio activa formaliter a Paternitate, et Filiatione distincta, ex qua etiam arguitur eorum realis distinctio a Persona Spiritus sancti; adeoque uni, et eidem Personae non repugnant duae formalitates, seu relationes, aut proprietates hypostaticae.

Respondeo 2. Rationem Verbi non esse distinctam formaliter a ratione Filii, neque duas esse relationes, sed unicam diversimode conceptam; ut constat tum ex S. Augustino supra laudato, tum ex S. Athanasio, Oratione 2. Contra Arianos, dicente: Eo ipso, quo Verbum Patris sui est Filius, est Verbum Patris, etc. Ipsi concinit Nazianzenus Orat. 35. circa finem: Filius, inquit, mihi dici videtur, qui essentia idem est cum Patre, tum etiam quia ex illo est. Verbum porro, quia ita se habet ad Patrem, ut sermo ad mentem, etc. Unde una, eademque est ratio Verbi, et Filii, sed tantum diversimode considerata; adeoque neganda est minor.

Notandum 1. Imaginem esse similitudinem alicuius ab ipso procedente, ita ut ad rationem imaginis duo necessario concurrant, nimirum similitudo, et Processio. Similitudo, inquam, vel in specie, seu in natura specifica, aut saltem in signo speciei, idest in aliquo spespecialiter repraesentativo naturae specificae, sicut se habet imago picta respectu prototypi; nam, ut loquitur S. Aug. De Genesi ad litteram c. 16.: Omnis imago similis est ei cuius imago est. Secundo, ad propriam rationem imaginis requiritur Processio eius ab eo cuius dicitur imago: Nam, inquit S. August., imago tunc est, cum de aliquo exprimitur. Cuius processionis defectu Pater non est imago Filii, licet ei perfecte similis, neque pictura censetur imago obiecti, quo velut exemplari non est usus pictor, licet alioqui pictura sit illi obiecto similis; nec denique inter homines, licet duo sint inter se simillimi, si tamen unus ab altero non procedit, non dicitur illius imago. Duo ergo illa ad imaginem necessaria sunt, nempe Similitudo, et Processio.

Notandum 2. Quod quemadmodum triplex potest reperiri similitudo ab alio expressa, scilicet, vel in re artificiali, vel in intentionali, vel in naturali, ita triplex dari potest imago, nimirum Artificialis, ut statua, vel tabella ad alicuius expressionem formata; Intentionalis, ut species impressa, et expressa ab obiecto; et Naturalis, ut Filius respectu Patris, cuius similitudinem specificam refert. Inde sequitur, quod tanto perfectior est imago, quanto maior est similitudo procedentis ab alio: hinc imago artificialis omnium est imperfectissima, quia tantum refert similitudinem in qualitate, nempe in figura illius rei, quam imago repraesentat: imago intentionalis perfectior est, quia importat similitudinem non solum in signo speciei, sed etiam in ipsa specie, seu natura, sub modo essendi, non quidem naturali, sed intelligibili, vel intentionali: at omnium praestantissima est imago naturalis, quia importat similitudinem in specie, seu natura sub modo essendi naturali, et entitativo.

Notandum 3. Ex S. Aug. lib. 83. quaest. 74. quod imago, aequalitas, et similitudo invicem distinguantur:

Quia, inquit, ubi imago continuo similitudo, non continuo aequalitas: ubi aequalitas continuo similitudo, non continuo imago: ubi similitudo non continuo imago, nec continuo aequalitas: ut in speculo est imago hominis, quia de illo expressa est: est etiam necessario similitudo, non tamen aequalitas, quia multa desunt imagini, quae tamen insunt illi rei, de qua expressa est. Ubi aequalitas continuo similitudo, non continuo imago, velut in duobus ovis paribus, quia inest aequalitas, inest similitudo, quaecumque enim adsunt uni, adsunt et alteri, imago tamen non est, quia neutrum de altero expressum est. Ubi similitudo non continuo imago, non continuo aequalitas, omne quippe ovum omni ovo, in quantum ovum est, simile est, sed ovum perdicis quamvis in quantum ovum est, simile est ovo gallinae, nec imago tamen eius est, quia de illo expressum non est, nec aequale, quia brevius est, et alterius generis animantium. Ubi ergo in aliquo alium repraesentante non solum est similitudo, sed etiam perfecta aequalitas repraesentantis ad repraesentatum, tunc pariter in eo ratio imaginis perfectissime inexistit.

Quibus praemissis, duo sunt resolvenda: Primum, an vera et perfecta ratio imaginis competat Filio. Secundum, an ipsi soli quadret. Quae duo, ut simul definiantur, sit

Conclusio unica. — Ratio imaginis perfecte, et proprie soli Filio convenit in divinis.

Patet huiusce Conclusionis veritas ex dictis de generatione Filii, et

Colligitur insuper ex variis Scripturae textibus, quibus Filius divinus vocatur Imago Patris; sic ad Colos. 1.: Qui est imago Dei invisibilis: ad Hebraeos 1.: Qui cum sit Splendor gloriae, et Figura substantiae eius, seu ut vertit S. Chrysostomus ibidem homil. 3.: Character substantiae eius, utpote, inquit, Quemadmodum ipse Pater in seipso subsistit, nullius indigens, ita et Filius.

Probatur etiam a sanctis Patribus: imprimis namque Athanasius Epistola de decretis Nicaenae Synodi, ait: Quod si eum imaginem nomines, Filium hoc esse eo ipso indicaveris; quid enim est simile Deo, nisi sua ipsius progenies? Subscribit Nazianz. Orat. 4. De Theologia: Brevis, et compendiosa, facilisque Paternae naturae declaratio est Filius: omne enim quod genitum est genitorem suum tacita quadam voce definit. Concinit Nyssenus libro De Differentia essentiae, et hypostaseos: Filii hypostasis, inquit, quasi forma, ac facies est, qua Pater cognoscitur, et Patris hypostasis in forma Filii cognoscitur manente ea, quae in his consideratur, proprietate ad discretionem Personarum.

Probatur insuper ratione theologica: Soli divino Filio conveniunt duae praefatae conditiones ad rationem imaginis desiderandae, nempe similitudo, et processio ab eo cuius similitudinem refert: ergo solus Filius est imago. Patet antecedens ex iis quae diximus ad evincendum processionem Verbi esse veram generationem, quia procedit ut simile principio producenti.

Confirmatur. Insuper ex sanctis Patribus, qui ex hac duplici conditione colligunt Filium esse imaginem Patris; sic S. Cyrillus Alexandrinus lib. 3. Thesauri cap. 1.: Propter hoc, inquit, Filius Verbum, et Imago Dei est, quia ex ipso Patre vere, ac proprie genitus est. Et Athanasius Orat. 4. Contra Arianos:

Licet, inquit, ille solus sit imago vera, et genuinus Patris sui fetus, nihil inde obstaculi nascitur, quod et nos ad imaginem Dei creati recitemur, et quod gloria, et imago Dei nuncupati simus; cum id non ex nostra indole fiat, sed ob imaginem Dei, et veram eius gloriam in nobis habitantem, quae quidem ipsa est ratio, sive Verbum Dei, quod nostri gratia postmodum caro factum est.

Confirmatur iterum. Filium esse veram imaginem Patris, ex aliis nominibus, quae solo modo significandi ab imagine differunt, sed in re significata idem omnino quod imago exprimunt, quorum primum est nomen facies, quae interdum usurpatur a Scriptura ad significandum Filium divinum, sic Ps. 138.: Quo ibo a Spiritu tuo, et quo a Facie tua fugiam? Nam inquit Nyssenus laudatus: Filii hypostasis quasi forma, ac facies est, qua Pater cognoscitur: unde antiqui Patriarchae Verbi divini incarnationem exorantes, dicebant Ps. 79.: Ostende nobis Faciem tuam, et salvi erimus. Cui nomini etiam quadrat appellatio Vultus. Unde Cyrillus lib. 3. in Ioan. cap. 29.: Hoc modo, inquit, illud etiam intelligimus: signatum est super nos lumen Vultus tui, Domine: Vultum enim Dei Patris Filium appellat, idest Patris Characterem. — Secundum nomen est Species: unde Christus ipsemet Ioan. 5.: Pater testimonium perhibet de Me, neque vocem eius unquam audistis, neque Speciem eius vidistis, et Verbum eius non habetis in vobis manens, quia quem misit ille, huic vos non creditis: quod expendens Athanasius Oratione 4. laudata, ait: Pulchre sic Verbum coniunxit formae, ut palam faceret se esse Verbum Dei, et Imaginem, Characterem, et Speciem sui Patris. Hinc Danielis cap. 3. dicitur, quod Species quarti erat similis Filio Dei: ex quo idem S. Athanasius sermone Contra omnes haereses infert, Arianos deteriores esse Nabuchodonosore, quia Filium Deo neque similem, neque consubstantialem esse volunt. — Tertio appellatur Sigillum, et Character: colligiturque ex verbis Ioan. 6.: Hunc Pater signavit Deus. Quae sic ponderat Basilius libro unico De Spiritu sancto cap. 6. dicens: Christus splendor gloriae: hunc Pater signavit Deus, seque totum in eo expressit. Cui concinit Nazianzenus supra laudatus, ubi docet Filium appellari Characterem, ut purum Patris sigillum, minimeque mendax: cuius hanc rationem reddit S. Ambrosius libro In Prooemio lib. 2. De fide: Imago, inquit, et splendor, et character dicitur Dei Filius, quia haec incomprehensibilem et investigabilem Paternae Divinitatis maiestatem in Filio, et expressam similitudinem revelarunt. Alias huiusmodi appellationes legere poteris apud Ruiz disp. 64. sect. 8.

Dices 1. Homo dicitur factus ad imaginem, et similitudinem divinae Trinitatis, iuxta illud Genes. 1.: Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram: unde Chrysostomus sermone De Trinitate: Significans, inquit, Scriptura esse unam imaginem S. Trinitatis, dixit: et fecit Deus hominem, secundum imaginem Dei fecit eum: et Hilarius lib. 5. De Trinitate: Ad Patris, inquit, et Filii imaginem homo conditur, nomen non discrepat, natura non differt, una enim est imaginis ad quam homo creatus est species: et Fulgentius libro De Fide ad Petrum: Una est, inquit, sanctae Trinitatis Divinitas, et imago, ad quam factus est homo: ergo ratio imaginis non competit Verbo divino personaliter, sed etiam ipsi Divinitati, imo et Trinitati.

Respondeo. Nomen Imaginis sumi dupliciter, nimirum vel pro exemplari, et prototypo ad cuius similitudinem aliquid formatur, vel pro similitudine producta ad alterius imitationem. Priori modo sumitur nomen imaginis tum a Scriptura, tum a Patribus laudatis in obiectione; Divinitas enim est quidem exemplar, ad cuius imitationem factus est homo, non autem est imago proprie dicta.

Dices 2. Spiritus S. revera etiam appellatur imago: ergo haec ratio soli Filio non convenit. Probatur antecedens ex illo ad Romanos 8.: Quos praescivit et praedestinavit conformes fieri imagini Filii sui: unde Cyrillus Dialogo De Trinit. lib. 7.: Quod autem similitudo Patris Spiritus sit, inquit, scribentem audit beatum Paulum, quia quos praenovit, hos praedefinivit conformes imagini Filii eius: unde Damascenus lib. 1. De Fide cap. 18. ait: Imago Patris est Filius, et Filii Spiritus Sanctus, per quem Christus homini inhabitans dat ei, secundum quod est, imaginem: ergo etc.

Respondeo. Cum nostro De Bassoli in 1. dist. 27. q. 3. art. 3. praedictos Patres usurpare improprie nomen imaginis, et ampliasse latitudine tanta, quae comprehenderet quamcumque similitudinem perfectam in natura Personae procedentis cum principio, a quo procedit; licet non procedat ab eo tamquam ab exemplari; nec consequenter procedat, ut similis ex vi processionis formaliter: quod idcirco fecerunt, ut evidentius probarent Spiritum sanctum esse Patri consubstantialem non minus, quam Filium; quoniam Spiritus S. reipsa non est minus similis, et aequalis Patri, nec minus potest in cognitionem Patris deducere, quam ipse Filius.

Instabis. Spiritus S. est infinite similior Patri, et Filio, quam creaturae Deo: sed creaturae spirituales puta homines, et Angeli sunt revera perfectae imagines Dei: ergo multo magis Spiritus S. est perfecta Patris, et Filii imago.

Respondeo primo. Negando minorem: creaturae enim non sunt imagines Dei nisi valde imperfectae, quia non habent eamdem speciem, aut numero naturam, nec aliquod perfectum naturae divinae signum; quamquam habeant aliquam imperfectam cum ea similitudinem, nimirum secundum spiritualitatem substantiae, et operationem intellectus, et voluntatis.

Respondeo secundo. Quod etsi illae creaturae imperfectae sint imagines Dei, nihilominus ratio imaginis divinae magis proprie ipsis convenit, quam Spiritui sancto, quia habent illam imperfectam similitudinem cum Deo formaliter ex vi suae productionis: siquidem ab eo formantur tamquam artefacta ab artifice, atque ita sicut artifex opus efformat ad similitudinem ideae, quam mente praeconcepit; ita Deus creaturas condidit respiciendo ad seipsum, ut ad earum exemplar: at Spiritus sanctus non habet similitudinem cum principio producente formaliter vi suae processionis; sed solum identice, et ratione infinitatis; adeoque ratio imaginis non aeque proprie ipsi convenit, ac creaturis¹.

Ex his collige. Filium divinum duobus modis esse Patris imaginem: primo Naturalem, quatenus ab ipso procedit realiter in omnimodam similitudinem naturae divinae. Secundo Intentionalem, quatenus vi suae productionis procedit ut Verbum, et notitia; sicque procedit ut exprimens intentionaliter Patrem: atque ita eius imago est, non solum quatenus est eiusdem naturae, et substantiae cum illo; sed etiam quatenus est notitia producta eiusdem Patris; quae postrema imaginis ratio maxime propria est Filio divino; solus enim procedit ut Verbum, et ut notitia perfecte exprimens suum principium.

Tertium nominum genus, quibus Dei Filius in Scripturis sacris designatur, est Sapientia. Hoc enim vocabulum plerumque supponitur pro Persona Verbi, ut constabit infra. Quapropter tria maxime hic sunt resolvenda. 1. An revera Sapientiae nomen ita conveniat Verbo, ut pro eius Persona supponere possit. 2. Qualiter haec appellatio Verbo divino quadret, an videlicet proprie, vel appropriate. 3. An Pater divinus sit sapiens ea sapientia, quae est Verbum. Quocirca

Notandum 1. Hoc esse discrimen inter Essentialia, propria, et appropriata in divinis, quod Essentialia sint illa praedicata, vel quidditativa, vel modificativa, vel attributiva communia tribus divinis Personis, quales sunt natura divina, immensitas, bonitas, etc. Propria autem sunt illae proprietates, seu formalitates relativae, quibus unaquaeque Persona constituitur, et ab alia distinguitur. Appropriata vero sunt illa praedicata essentialia, et absoluta, revera quidem communia tribus Personis, nihilominus propter singularem quamdam rationem, et affinitatem uni potius Personae, quam alteri accommodata: sic ad extinguendam haeresim eorum, qui dicerent Patrem divinum esse impotentem ob senectutem, attribuitur ei Omnipotentia, quae tamen tribus divinis Personis indivisim convenit: sic pariter, quia Verbum divinum procedit per intellectum, cuius est nosse, et sapere, et quia Spiritus S. procedit per voluntatem, quae est sacrarium amoris, bonitatis, et sanctitatis, idcirco Filio appropriatur notitia, sapientia etc., Spiritui vero sanctitas, bonitas et amor specialiter attribuitur.

Notandum 2. Conveniens fuisse, quod uni Personae, vel alteri specialiter appropriarentur aliqua attributa essentialia, et aliquae operationes ad extra, quamvis haec essent revera tribus divinis Personis communia; cuius assertionis veritas colligitur nedum ex Scriptura sacra, in qua plures tales appropriationes conspicimus, sed etiam ex sanctis Patribus, qui varias appropriatas perfectiones uni potius divinae Personae, quam alteri accommodarunt; ut per proprietatem vocis, aut operis, insinuatur nobis veritas Trinitatis, et non dividat intellectus, quod distinguit auditus, inquit S. Leo serm. 2. De Pentecoste cap. 2. Numquam enim, ut subdit, intelligitur Trinitas, si semper inseparabiliter diceretur. Favet etiam ratio, conveniens namque fuit obscuriora, et difficiliora manifestari per ea, quae facilius percipiuntur: at attributa, et operationes Dei ad extra clarius intelliguntur a nobis, quam proprietates, ac distinctiones; siquidem per evidentem demonstrationem ex cognitis creaturis possumus assurgere ad notitiam divinorum attributorum; non ita ad cognitionem personalium proprietatum; adeoque conveniens fuit uni divinae Personae accommodare aliquod speciale attributum naturaliter notum, quo illius ab alia distinctio facilius innotesceret. Unde Richardus Victorinus Opusculo De tribus appropriatis cap. 2. loquens de Potentia, Sapientia et Bonitate divina, ait: In his tribus forma, et imago summae Trinitatis exprimitur, ut invisibilia Dei, per ea, quae facta sunt intellecta conspiciantur. Quae igitur sunt in Trinitate illa, tres tribus, similia similibus, propria propriis etc.

Notandum 3. Ad perfectam appropriationem duo desiderari: Primum, quod sit cognitio, et quaedam affinitas attributi cum proprietate Personae, sicut mox dictum est, quoniam Filius procedit per intellectionem, ei appropriatur Sapientia, ut audito hoc nomine moveantur audientes ad deprehendendum aliquid peculiare in secunda Persona, quod non sit commune caeteris, nempe rationem Verbi, Imaginis etc. Secundum, quod per appropriatam perfectionem removeatur imperfectio, quam rudiores possent in divina Persona suspicari; sic inquit Alensis 1. p. qu. 67. membro 3. art. 1. tribuitur Patri Potentia, ne crederetur infirmior ob vetustatem; Filio Sapientia, ne imbecillior ob iuventutem; et Spiritui Bonitas, ne crudelis audiretur: inde fit, quod appropriationem S. Thomas appellet Viam similitudinis, et dissimilitudinis: Albertus 1. p. qu. 48. Accessum, et recessum: Henricus 2. p. art. 72. q. 1. Correspondentiam secundum similitudinem: sed omnium optime hanc utramque appropriationis conditionem explicat Alensis laudatus ex fine, nempe, Ut instruatur veritas, et occurratur errori. His ita praemissis, tria iam praelibata probare incumbit, itaque sit

Conclusio prima. — Revera Sapientia tribuitur Filio, et interdum pro eius nomine supponitur.

Probatur ex Scriptura sacra. Primo quidem, quia plerumque Sapientia appellatur genita: sed nullum attributum essentiale, quatenus tale, potest dici genitum: ergo tunc sapientiae nomen supponitur pro Persona Verbi. Minor constat: quia essentia nec generat, nec generatur. Probatur maior, nam Proverb. 8. divina illa Sapientia ait: Nondum erant abyssi, et ego iam concepta eram: et iterum: Ante omnes colles ego parturiebar: et Eccl. 24. Ego ex ore Altissimi prodivi primogenita ante omnem creaturam. Hinc. S. Paulus 1. ad Corinth. 1. Christum Dominum appellat Dei virtutem, et Dei sapientiam. Unde S. Basilius lib. 1. Contra Eunomium merito colligit, quod, Si est Christus Dei virtus, et Dei sapientia, haec autem increata, et coaeterna sunt Deo, (non enim fuit aliquando sapientiae, aut virtutis expers) increatus, et coaeternus est Deo Christus.

Confirmatur ex sanctis Patribus, qui simili modo probant Filium Dei esse aeternum, adeoque coaevum, et consubstantialem Patri: sic S. Ambrosius, libro De symbolo cap. 11. Arianos dicentes: Erat aliquando tempus, quando non erat; et antequam nasceretur non erat; ita refellit, Numquid potuit esse tempus quando Pater sine vita, sine Sapientia, sine Virtute, sine Verbo, quod Christus est, fuerit? Ipsi concinit S. August. Oratione Contra haeres. cap. 6. Vides ergo, quia semper erat, de quo tu audes dicere, non erat. Aut si dicis Deum aliquando sine Verbo, aut sine ratione fuisse, iam non Filio tantum, sed et Patri adversarius eris. Unde lib. 7. De Trinit. cap. 1. ait: Impium est dicere Deum non esse Patrem Sapientiae suae. Hinc Theophilactus in 1. Ioannis: Impossibile est, inquit, Deum esse absque sermone, et sapientia, et virtute: idcirco, quia Verbum, Sapientia, et Virtus Patris existit Filius, credimus ipsum semper esse apud Deum, hoc est, cum Patre.

Haec omnia luculenter explicat Eusebius ille quisquis sit Auctor homiliae primae de Symbolo:

Sicut, inquit, esse non potest Sol sine splendore, vel ignis sine calore, vel immortalitas sine aeternitate, vel aeternitas sine immortalitate, vel virtus sine fortitudine; sicut, inquam, esse non potest vel ratio sine sapientia, vel veritas sine iustitia, vel bonitas sine misericordia; ita numquam potuit esse Pater sine Filio: Omnes enim virtutes continentur in Filio.

Quibus omnibus patet, revera nedum in Scriptura sacra, sed etiam apud SS. Patres Sapientiam supponi pro Filio.

Conclusio secunda. — Sapientia tribuitur Filio divino non proprie, sed appropriate.

Haec est communis, et eam probat S. August. lib. 7. De Trinit. cap. 1. ubi cum dixisset: Quia in illa simplicitate non est aliud sapere, quam esse, eadem ibi sapientia est, quae essentia; concludit: Pater igitur, et Filius simul una essentia, et una magnitudo, et una veritas, et una sapientia; sed non Pater, et Filius simul ambo unum Verbum, quia non simul ambo unus Filius: cuius rationem ibidem reddit, quod Filius Imago, et Verbum non ad se, sed ad Patrem, ac relative dicitur. Exinde infert, quod Filius non eo sit Verbum, quo Sapientia, quia Sapientia eo est, quo essentia: Propterea, inquit, non eo Verbum, quo sapientia, quia Verbum non ad se dicitur, sed tantum relative cum cuius est Verbum, sicut Filius ad Patrem; Sapientia vero, quo essentia: et ideo, quia una Essentia, una Sapientia. Quibus aperte constat, quod Sapientia sit attributum essentiale, adeoque tribus Personis divinis commune, non autem soli Filio proprium. Hinc S. Aug. ibidem infert, quod quando Sapientiae nomen supponitur pro Persona Filii, non Sapientia simpliciter dici debet, sed Sapientia nata, seu genita:

Quoniam vero, inquit, et Verbum Sapientia est, sed non eo Verbum, quo Sapientia: Verbum enim relative, Sapientia vero essentialiter intelligitur: Id dici accipiamus cum dicitur Verbum, ne si dicatur nata Sapientia, ut sit Filius, et Imago: et haec duo cum dicuntur, idest nata Sapientia in uno eorum, eo quod nata est, et Verbum, et Imago, et Filius intelligitur, et in his omnibus nominibus non intelligatur essentia, quia relative dicuntur.

Ex his aperte constat Sapientiae nomen non simpliciter esse Filio proprium, sed tantum cum addito, nempe cum dicitur nata, vel genita Sapientia; hac enim ratione soli Filio non solum appropriate, sed etiam proprie congruit, nec aliud, quod nomen Verbi, et Filii exprimit.

Conclusio tertia. — Pater divinus non est sapiens Sapientia genita.

Haec est communis, et eam sic Probat Doctor in 1. dist. 32. q. 1. n. 9.: Si Pater divinus esset Sapiens Sapientia genita, vel Sapientia genita esset forma, qua Pater fieret formaliter Sapiens, sicut Paternitate est Pater: vel Sapientia genita esset principium Sapientiae quae est in Patre, quo sensu Magister sententiarum concedit Filium esse Sapientem Sapientia ingenita principiative, nimirum quia Sapientia ingenita Patris est principium Sapientiae genitae, quae est Filius: vel denique sensus esset, quod Filius esset principium subauctoritativum respectu actus Sapiendi, qui est in Patre, sicut Verbum est principium subauctoritativum respectu actus creandi; Pater enim dicitur creare Verbo: at neutrum horum licite, et vere dici potest. Non quidem primum, nec secundum, alias Pater divinus reciperet Sapientiam a Filio, quod est absurdum:

Si enim, inquit S. Aug. lib. 15. De Trinit. cap. 7., solus sibi Filius intelligit, ut intelligentia sit, et sibi, et Patri, et Spiritui sancto, ad illam reditur absurditatem, ut Pater non sit sapiens de seipso, sed de Filio, nec Sapientia Sapientiam genuerit, sed ea Sapientia Pater dicatur Sapiens esse, quam genuit... Et si hoc est Deo esse, quod sapere, et ea illi essentia est, qua Sapientia, non Filius a Patre, quod verum est; sed a Filio potius habet Pater essentiam, quod absurdissimum, atque falsissimum est.

Nec etiam tertium, quia principium subauctoritativum habet veram actionem respectu cuius dicitur tale principium; Filius enim, v. g. vere influit in creaturas, quas per eum, et cum eo Pater producit: sed Sapientia genita nullum habet influxum respectu actus sapiendi in Patre. Unde concludit S. August. ibidem: Est ergo Deus Pater sapiens ea, qua ipse sua est Sapientia, et Filius sapientia Patris de sapientia, quod est Pater, de quo genitus est Filius. Unde merito revocavit libro primo Retractationum cap. 26. quod docuerat in lib. 83. Quaestionum q. 23. Deum dici Sapientem, quod ipse eam genuerit, qua Sapiens dicitur, Sapientiam. Quam utique sententiam retractavit, et ibidem asserit se accuratius in libris De Trinit. illam expendisse.

Dices 1. Pater divinus dicit Verbo, secundum S. August. 7. De Trinit. cap. 1.: sed ex S. Anselmo in Monologio, cap. 63. Nihil aliud est summo Spiritui dicere, quam quasi cogitando intueri*: ergo Pater intuetur Verbo, adeoque etiam sapit Verbo.

Distinguit minorem. Doctor n. 10.: Si dicere accipiatur essentialiter quatenus idem significat, ac intelligere, uti accipit S. Anselmus, concedit: si usurpetur notionaliter; et quatenus idem importat, ac producere Verbum, negat minorem, similiter et consequentiam, ut sic enim dictio ab intellectione essentiali distinguitur. Itaque eatenus tantum Pater dicit Verbo, quatenus nempe est principium Verbi, quod ex sua ratione est formaliter declarativum, et expressivum omnis declarabilis, et manifestabilis; sicque Pater tantum est causa activa, non vero formalis illius repraesentationis, et expressionis: non secus ac si Petrus efficeret speculum, in quo omnes species, et rerum imagines exciperentur; speculum istud esset quidem causa formalis istius repraesentationis, Petrus vero tantum causa effectiva. Hinc est, quod quamvis Pater hoc modo dicat Verbo, non tamen dici potest sapere Verbo, quia sapere accipitur essentialiter, non vero notionaliter.

Dices 2. Fatetur Doctor ibidem q. 1. n. 7. quod Pater divinus recte dicatur diligere se Spiritu S.: ergo a pari etiam non incongrue dicitur, quod sit Sapiens Sapientia genita. Probatur sequela: ideo Pater dicitur diligere se Spiritu S. quia producit Spiritum S. qui est amor Patris per appropriationem: sed etiam producit Verbum, quod appropriate dicitur Sapientia Patris: ergo etc.

Nego sequelam, et ad eius probationem dico hoc esse discrimen inter diligere, et sapere in divinis, quod diligere potest accipi notionaliter, quatenus significat productionem Spiritus S. qui dicitur amor productus, qua ratione diligere nihil aliud est, quam spirare amorem productum: sapere autem non ordinatur ad significandam productionem Sapientiae, sed tantum attingentiam, et perceptionem obiecti, quo fit, ut tantum accipiatur essentialiter pro tota intellectione, non autem notionaliter pro dictione productiva Verbi divini; adeoque inter utrumque non est paritas.

Tertiam in divina Trinitate Personam Spiritum sanctum peculiari vocabulo nominari omnibus Fidelibus ultro compertum est; Licet enim, inquit S. Ambr. in Symbolo cap. 1., Pater sit Spiritus, et Filius sit Spiritus, et Pater sit sanctus, et Filius sit sanctus, sola tamen tertia Persona Spiritus sanctus nuncupatur. Cuius appellationis proprietatem colligit S. Hieron. in 4. cap. ad Galatas ex Ps. 50. ubi Psaltes Regius tres divinas Personas Spiritus nominans, tribus eas peculiaribus titulis designat; etenim inquit ille S. Doctor:

Principalem Spiritum Patrem appellat, quia Filius ex Patre, et non ex Filio, Spiritum autem rectum veritatis atque iustitiae Christum Dominum significat, quia Pater omne iudicium dedit Filio, ut David ait; Deus Iudicium tuum Regi da. Porro Spiritum sanctum aperto nomine vocat.

At hanc appellationem tertiae divinae Personae propriam elarius edicit novum Testamentum, in quo quoties de divinis Personis expressa fit mentio, toties tertia Spiritus S. appellatur: sic Matthaei ultimo, Baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti; 1. Ioan.

5. Tres sunt, qui testimonium dant in Coelo, Pater, Verbum, et Spiritus sanctus: unde S. Chrysost. hom. 3. De Spiritu sancto, ait: Dicitur spiritus; ista enim est prima, et propria appellatio; et ut evidentiorem habens intelligentiam Spiritus sancti naturam demonstrat.

Porro hanc appellationem Spiritus potius a respiratione, seu halitu spirativo, quam a spiritualitate, et immortalitate deductam volunt Theologi: et quidem congrue ob singularem analogiam, et similitudinem, quam habet illius processio cum halitus, et vitalis spiritus emissione, sicut enim (ut omittam caetera) ipse halitus ex corde, et ore ducit originem, ita, inquit S. Cyrillus lib. 13. Thesauri cap. 3., Spiritus sanctus ex ipsa Dei substantia prodit, sicut et spiritus, qui ex humano prodit ore: id aperte docet Iob dicens cap. 33.: Spiritus Domini fecit me, et spiraculum Omnipotentis vivificavit me. Idcirco Christus Dominus Ioan. 20. insufflavit in Discipulos, et dixit; accipite Spiritum sanctum: quod ita ponderat idem Cyrillus lib. 9. cap. 14. Propterea corporaliter Christus sufflavit, ostendens hoc signo, quod quemadmodum ab ore humano corporaliter humanus Spiritus procedit; sic ex divina substantia, Deitati congruenter, spiritus, qui ab ea est, profunditur.

Haec autem deductio, et appropriatio nominis spiritus, etsi propria sit, non ideo tamen omnimoda, sed valde imperfecta analogia cum halitu convenit; etenim, ut docte observat S. Basilius libro unico De Spiritu sancto cap. 16.: Nec Verbum est significativus aeris ictus, per vocis instrumenta prolatus; nec Spiritus oris halitus e partibus respiratoriis effluxus; sed Spiritus oris Dei Spiritus est veritatis, qui a Patre procedit.

De quo tria maxime hic supersunt resolvenda: 1. An a Patre, et Filio revera procedat, 2. An si ex hypothesi, quod a Filio non procederet, ab eo realiter distingueretur. 3. Quae sint eius proprietates, et peculiares dotes.

Spiritum sanctum a Patre procedere in confesso habent quicumque eius Divinitatem fatentur: Eunomius enim, qui asserebat eum a solo Filio originem ducere, non Deum, sed facturam Verbi, sicut et Verbum ipsum facturam Patris esse somniabat, ut refert, et refellit S. Basilius lib. 2. Contra Eunomium, dicentem: Si e creaturis subvehatur aliquis ab substantiae comprehensionem, intelligit Filium Ingeniti (idest Patris) esse facturam; Unigeniti vero Paracletum.

At celebris adhuc remanet controversia Graecos inter et Latinos de processione ipsius Spiritus S. a Filio, quae contentio ut solvatur evidentius, primum eius origo est detegenda. Itaque

Notandum 1. Nondum exploratum esse quisnam primus asseruerit Spiritum S. a solo Patre procedere, uti deviantes Graeci contendunt. Nam quod existiment aliqui primum huius erroris assertorem fuisse Macedonium Spiritus S. Divinitatis impugnatorem, vix habet speciem veritatis; neque huic assertioni quidquam suffragatur illa Epistola Iustiniani Episcopi Siciliae ad Petrum Episcopum Antiochenum, quae habetur in quinto Concilio Generali, in qua legitur: Macedonius spirat a Patre solo Spiritum sanctum, quidam enim viri doctissimi pro verbo spirat, legendum putant separat, idque valde congruit haeresi, et sententiae Macedonii, qui cum Spiritus sancti Divinitatem negaret, negabat pariter eius cum Patre consubstantialitatem; adeoque illum a Patre divellebat, et separabat.

Nihilominus communiori Historicorum Ecclesiasticorum calculo huius erroris primus Assertor creditur Theodoretus dum adhuc Nestorianus esset, is enim scribens pro Nestorianis adversus Anathematismos Cyrilli Alexandrini, quibus damnabantur errores Nestorii; et impugnans nonum anathematismum, quo Cyrillus dixerat Spiritum sanctum proprium esse Filii, sic reponit Theodoretus: proprium Spiritum Filii, siquidem, ut eiusdem naturae a Patre procedentem, dixit Cyrillus, simul et nos confitemur; si vero tamquam ex Filio, vel per Filium suam habere existentiam, et essentiam dicit, id esse blasphemum, et impium dicimus. Quam utique futilem, ac interpositam erroneam sententiam Theodoreti in responsione sua consulto omisit Cyrillus, ut intentam disputationem prosequeretur, ostendendo nempe Spiritum S. esse Filio proprium, hoc est, non adventitium, et ex accidente illi inditum, cuius contrarium cum Nestorianis docebat Theodoretus, qua de causa a Concilio Ephesino fuit anathematizatus: verum paulo post resipiscens, eiurata priori sententia, summo omnium applausu Catholicus exceptus, et proclamatus fuit in Concilio Chalcedonensi. Quocirca hic error de processione Filii a solo Patre, hoc ipso tempore videtur fuisse expunctus, et sopitus.

Notandum 2. Hunc errorem rursus innovatum fuisse circa annum 766.; nam circa hoc tempus Annales nostri referunt celebratum fuisse Concilium Gentiliacense, iuxta Parisios, in quo praeter quaestionem de cultu sacris Imaginibus exhibendo, etiam haec agitata fuit, Utrum Spiritus sanctus sicut procedit a Patre, ita procedat a Filio, ut tradit Ado Viennensis in Chronico: cuius convocandae Synodi causa haec fuit, nempe quod cum Imperator Constantinus Copronymus Iconoclasta legatos misisset ad Pipinum Regem Galliae pro ipsius confoederatione impetranda; contigit, quod dum Galli Graecos arguerent ob suarum imaginum despectum; Graeci e contra Gallis, et Ecclesiae Latinae exprobrabant, quod ad Symbolum vocem Filioque adiecissent, quocirca ne haec impietatis seminatae zizania longius serperent, Concilium utrumque statuit, et sacras Imagines colendas, et vere Spiritum S. a Patre, et Filio procedere. Verum non ita extirpari potuerunt haec erroris semina, quin brevi regerminarent: etenim ipsemet Ado refert sub annum 809. celebratam fuisse Synodum Aquisgrani ex mandato Caroli Magni, in qua actum est De processione Spiritus sancti a Patre, et Filio. Quam quaestionem Ioannes quidam Monachus Hierosolymis primo concitavit, cuius definiendae causa Barnharicus Episcopus Wormaciensis, atque Iesse Episcopus Ambiunensis, et Adelhardus Abbas Monasterii Corbeiae Romam ad Leonem Papam missi sunt, etc., ut referunt Annales Francorum ad annum 809. Hunc porro Ioannem illius erroris innovatorem Ioannes Pithoeus suspicatur fuisse Damascenum illum sanctissimum, et eruditissimum monachum, qui Hierosolymis degebat circa annum 730. Nec abs re, is quippe Spiritum S. non procedere a Filio videtur pronuntiare lib. 1. De Fide cap. 11. ubi cum pluries dixisset eum a Patre procedere, circa finem capitis addit: *Ex

Filio autem Spiritum sanctum non dicimus, sed Spiritum Filii nominamus*: at quam facile excusari possit Damascenus infra patebit.

Advertendum nihilominus obiter in Synodo Aquisgranensi, non tam de processione ipsa a Filio videri actum fuisse, quam de additione illa quatuor Syllabarum Filioque ad Symbolum, ut colligitur ex collatione Leonis Papae cum Legatis huius Synodi, ut infra dicemus.

Notandum 3. Hunc tandem errorem apertam in haeresim erupisse auctore Photio, qui eiecto S. Ignatio Constantinopolitano Patriarcha, in eius sedem, et locum intrusus anno 858. qui hac de causa a Nicolao I. summo Pontifice damnatus, exinde furens in Romanam Ecclesiam varias in eam calumnias commentus est, ac multa illi capita haeresum obiecit, maxime quod Latini Spiritum S. a Patre, Filioque procedere assererent. Hoc enim est, inquit Hugo Eterianus lib. 2. Contra Graecos cap. 15., qui post Theodoretum in aequorea puteum fodiens harena, non semina, sed venena sepeliendo viri valde languioris fidei Christianorum causa factus est. Ex tunc enim omnes pene Graeci in eam erroneam opinionem conspirarunt, eamque velut publicam tesseram habuerunt, qua inconsutilem Christi tunicam scinderent nefario nedum schismate, sed et variis haeresibus ab Ecclesia Latina Catholicae veritatis firmissima columna recedendo. Exinde pluries tentatum est eos ad fidem, et unitatem Ecclesiae revocare: At, inquit Cardinalis Osius lib. De Communione sub utraque specie, Toties doctrinis variis, et peregrinis abducti sunt a fide, ut decies, et quater ad Ecclesiae gremium redierint, toties se abdicaverint. Quocirca enitendum est quaestionem hanc exactissime discutere, ut quam vecors, quamque tetra Graecorum insania sit, clarius innotescat. Idcirco sit

Conclusio unica. — Revera Spiritus Sanctus a Patre, Filioque procedit.

Haec est de fide determinata in variis Conciliis, et propugnata a sanctis Patribus utriusque Ecclesiae Orientalis, et Occidentalis infra proferendis.

Colligitur, et probatur 1. ex Scriptura sacra. — Primo quidem ex Ioan. cap. 16. v. 14. ubi Christus promittens Apostolis se missurum Paracletum Spiritum veritatis, qui eos doceret omnem veritatem, ait; Ille me clarificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Quem textum sic ponderat S. Ignatius Epistola ad Ephesios, ubi refert Filium ad Patrem dixisse: Ego te clarificavi super terram, opus perfeci, quod dedisti mihi, ut facerem; de Spiritu sancto ait: ille me clarificabit super terram, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis: Ergo uterque eorum ipsum glorificat, a quo et accipit, quod faceret.

Quibus verbis infert Ignatius, quod sicut Filius Patrem glorificavit, quia recipit a Patre ab eo procedendo; ita Spiritus S. Filium glorificat, quia accipit ab eo procedendo, nam verbum accipiet non aliud, quam processionem significat: quoniam in Evangelio numquam dicitur unam Personam divinam dare alteri, et hanc ab illa accipere, nisi haec ab illa procedat; quocirca nusquam legimus, quod Pater divinus accipiat aliquid a Filio, aut Spiritu sancto, nec Filium a Spiritu sancto, quia nec Filius a Spiritu S. nec Pater ab eo, et Filio procedit.

Quod clare probat S. Epiphanius in Ancorato, ubi cum initio dixisset: Spiritus sanctus in medio Patris, et Filii ex Patre, et Filio, circa medium ait:

Si vero Christus ex Patre creditur Deus ex Deo, et Spiritus ex Christo, aut ab utrisque, sicut Christus dicit, qui a Patre procedit, et hic de meo accipiet, etc. — Confirmatur ex verbis sequentibus versu 15. Omnia, quae Pater habet, mea sunt, propterea dixi, quia de meo accipiet: ergo Filius habet a Patre non solum essentiam, sed virtutem spirandi, seu fecunditatem producendi Spiritum S. Omnes enim perfectiones substantiales Patris sunt ipsi Filio communes, hoc uno excepto, quod Filius non est Pater. Insuper ideo Christus dicit, quod ab eo Spiritus S. accipiet, quia ipse habet omnia, quae Pater; particula enim propterea causam refert, cur dixerit de meo accipiet, nempe quia, omnia, quae habet etc. Unde S. August.: a quo habet Filius, ut sit Deus, ab illo habet utique, ut etiam de illo procedat Spiritus sanctus. Et lib. 3. Contra Maximinum cap. 11. Qui talem Filium genuit, gignendo dedit, ut etiam de ipso procederet Spiritus sanctus. Quae omnia luculenter explicat Eugenius IV. in Litteris Unionis: Quoniam, inquit, omnia, quae Patris sunt, ipse Pater unigenito Filio suo gignendo dedit praeter esse Patrem; hoc ipsum, quod Spiritus sanctus procedit ex Filio, ipse Filius aeternaliter habet, a quo etiam aeternaliter genitus est. — His autem subscribit ipsemet S. Damascenus, quem pro suo tuendo errore Graeci nobis obiciunt, nam lib. 1. De Fide cap. 9. ait: Omnia, quae habet Pater, Filii sunt, hoc uno excepto, quod ingenitus non est. Et cap. 11. Unum denique omnino sunt Pater Filius, et Spiritus sanctus, nisi quod Pater genitus non est, Filius genitus est, et Spiritus S. processit. At si Spiritus S. non procederet a Filio, nec hic illum spiraret, non sola generatione, sed etiam spirandi virtute a Patre distingueretur: ergo cum S. Damascenus affirmet Patrem, et Filium omnia habere communia praeter Paternitatem, et Filiationem, haud dubie sentit eos habere vim spirandi communem, adeoque Spiritum S. ab utroque procedere.

Secundo, probatur ex iis Scripturae sacrae textibus, quibus Filius divinus spondet Apostolis se missurum eis Spiritum S. Sic eodem cap. 16. v. 7. Si non abiero, Paracletus non veniet ad vos; si autem abiero, mittam eum ad vos. Et prius cap. 15. dixerat: Cum venerit Paraclitus, quem ego mittam vobis a Patre: at missio unius Personae ab alia intelligi nequit, nisi substantialiter ab illa procedat, a qua mittitur, maxime quando Personae sunt eiusdem naturae, et substantiae, sicut ipsimet Graeci de Filio, et Spiritu S. affirmant: ergo revera Spiritus S. a Filio procedit, siquidem ab eo mittitur. Unde Gregor. Magnus, Hom. 26. in Evangelia, Spiritus, ait, sancti missio est ipsa processio, quia de Patre procedit, et Filio. Cui concinit Athanasius Epist. ad Serapionem, ubi ait: Filius in nomine Patris venit, Spiritum vero sanctum, quem mittet Pater in nomine meo, cum istiusmodi ordinem, et naturam habeat Spiritus ad Filium qualem Filius habet ad Patrem, etc. Quasi diceret: quia Filius a Patre procedit, etiam a Patre mittitur, ita etiam Spiritus S. mittitur a Filio, quia ab illo procedit.

Reponunt Graeci, quod Filius ipse mittatur a Spiritu sancto, a quo tamen non procedit: ergo ex eo quod Spiritus S. mittatur a Filio, non sequitur, quod ab eo procedat. Probatur antecedens ex illo Isaiae 48. Et nunc Dominus misit me Spiritus eius: et Lucae 4. Spiritus Domini super me, propter quod unxit me, et evangelizare pauperibus misit me.

Verum Respondeo. Christum Dominum equidem mitti a Spiritu S. in quantum est, ratione humanitatis assumptae, inferior Spiritu S. adeoque ab eo mitti potest missione auctoritativa; cuius quidem missionis denominatio per communicationem idiomatum licet tribui possit Verbo, revera tamen Christus immediate, et praecise non mittitur a Spiritu S., quatenus est Verbum increatum, adeoque ex hoc nihil contra praesentem assertionem evincitur.

Tertio, probatur ex illis omnibus textibus, quibus Spiritus S. dicitur Spiritus Christi, et Filii; sic ad Romanos 8. Si quis Spiritum Christi non habet, hic non est eius. Et ad Galatas 4. Misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra; sed nulla ratione posset dici Spiritus Filii, nisi ad Filium referretur; nec ad eum referri, nisi ab eo procederet: si enim, aut naturae identitas et potentiae, aut alia causa sufficeret, ut diceretur Spiritus Filii, posset eadem ratione dici Filius Spiritus S. Confirmatur: nam sicut Filius quidditative respicit Patrem generantem, sic etiam Spiritus respicit spirantem; unde sicut Verbum non potest vocari Filius Personae, quae non est Pater; ita Spiritus S. non potuisset vocari Spiritus Personae, quae non esset spirator.

Probatur 2. ex definitionibus, et doctrina Conciliorum. — Primum quidem haec veritas definita est in Epistola, quam misit Cyrillus cum Concilio Alexandrino ad Nestorium, quaeque recepta fuit, ac probata a toto Concilio Ephesino, quod est Generale tertium, et decima est inter Epistolas Cyrilli, ubi dicitur: Spiritus veritatis nominatur, et est Christus veritas, et effunditur ab eo sicut et ex Deo Patre; seu ut in antiqua Conciliorum compilatione habebatur procedit ab eo sicut a Patre. Atque in universum approbata sunt omnes Epistolae Synodales Cyrilli a Concilio Chalcedonensi, quod est Generale quartum, actione quinta, et a sexta Synodo, quae est Constantinopolitana tertia, actione decimaseptima; et Concilium Generale septimum, nempe Nicaenum 2. actione 7. referens, et approbans Symbolum Nicaenum conscriptum in primo generali Concilio addit, Qui ex Patre, Filioque procedit: cum tamen illud Concilium maxima ex parte fuerit Graecorum Patrum. — Nec refert, quod in Concilio Florentino sess. 6. et 7. Graeci recentiores dixerint in suis codicibus huius Concilii non legi particulam Filioque; docte namque, et apprime reposuit Andreas Theologus Ecclesiae Latinae, et in illa sess. 7. testificatus est se habuisse codicem vetustissimum manuscriptum, in quo particula illa continebatur. Praeterea citatus est ibidem Historicus antiquus eiusdem particulae testis. — Nec pariter refert, quod S. Damascenus, qui tempore praedicti Concilii septimi floruit, scripserit, Ex Filio Spiritum sanctum non dicimus, ut relatum est in tertio Notabili. Etenim probabile est, vel illum prius obiisse ante celebrationem praedicti Concilii, aut prius illum librum De Fide scripsisse; cuius indicium est, quod in suis operibus non citat Concilia, nisi usque ad sextum. — Haec pariter veritas definita est in pluribus Conciliis Latinis; primo namque Agatho Papa in Epist. 2. quae est etiam Romanae Synodi, habeturque in 6. Synodo Generali, dicit: Ex Patre, Filioque procedit, quem locum depravatum fuisse a Graecis conquestus est Iulianus Cardinalis in ea Disputatione, quam habuit contra eos in Concilio Florentino. Nec mirum ita decrevisse hunc Pontificem cum suo Romano Concilio; siquidem multis annis ipso antiquior Leo magnus, Epistola ad Turribium Austeriensem Episcopum cap. 1. dicit: Ex utroque processit. — Insuper sub Anastasio Papa Christi 400. anno celebratum est Concilium Toletanum primum, in quo pariter haec veritas definitur his verbis: Credimus Spiritum quoque esse Paracletum, qui nec Pater sit ipse, nec Filius, sed a Patre, Filioque procedens: necnon et in Toletano tertio sub Pelagio 2. anno 589. ubi in confessione fidei a 150. Patribus exposita Can. 3. dicitur: Quicumque Spiritum sanctum non credit a Patre, et Filio procedere, anathema sit. Idem definitur in Concilio Toletano 4. cap. 1. et in 8. circa tempora Martini primi, et in 11. sub Adeodato summo Pontifice, quae omnia Concilia celebrata sunt ante sextam Synodum generalem. — Eamdem etiam veritatem legimus in Concilio Gotfeldensi, anno 650. apud Bedam libro 4. Historiae Anglicanae cap. 17. ubi aperte profitentur Patres Spiritum sanctum a Patre, et Filio. Demum celebrata sunt Concilia Gentiliacense, anno 766. Aquisgranense circa annum 809. Wormaciense sub annum 860. et circa annum millesimum nonagesimum tempore Urbani secundi apud Barum celebratum est Concilium ex Graecis, et Latinis, ut auctor est S. Anselmus, cui ipse interfuit, et fusius rem totam narrat, ut testis oculatus, scriptor vitae eiusdem S. Anselmi lib. 1. — Similiter hanc ipsam veritatem definierunt Concilia generalia, Lateranense sub Innocentio III. cap. 1. praesentibus etiam Graecis, et eisdem consentientibus, ut constat ex illius cap. 4.; Lugdunense sub Gregorio X. in quo praesentibus, et consentientibus Graecis haec veritas definita est, terque cantatum est Symbolum Nicaenum Graece, et Latine cum explicatione illa ex Patre, Filioque procedit: denique Concilium Florentinum anno millesimo quadringentesimo trigesimo octavo, post diuturnas, et exactas hac de re disputationes inter Patres Graecos, et Latinos, tandem definitum est Spiritum sanctum a Patre, Filioque procedere, ut constat in Litteris Unionis, quibus Patres tam Latini, quam Graeci subscripserunt. — Verum, ut levia, et mobilia sunt Graecorum ingenia, non diu in fide, ac concordia manserunt; sed subinde pristinum in schisma, et errores suos relapsi sunt, suumque vomitum resorbuerunt, quo adhuc inquinantur. Nec mirum, siquidem in primitiis ipsis Ecclesiae factum est murmur Graecorum adversus Hebraeos, quibus solis Ecclesia tunc constabat, ut inde fatale praesagium esset, Graecos ad divisionem, et contentionem propensos, lugendo suo schismate Ecclesiam, Christi tunicam inconsutilem divisuros.

Probatur 3. ex Patribus Graecis. — Primo quidem ex Symbolo S. Athanasii in quo legimus Spiritus sanctus a Patre, et Filio, non factus, nec creatus, nec genitus, sed procedens.

Reponunt 1. Graeci hoc Symbolum non esse Athanasii.

At contra primo Gregorius Nazianzenus Oratione de laudibus S. Athanasii testatur eum edidisse perfectam fidei confessionem, quam obtulit Imperatori, quamque totus Oriens, et Occidens veneratur, Imperatori, inquit, donum vere regium, et magnificum offert, scriptam nimirum confessionem adversus novum dogma (scilicet Arianorum); et post pauca: Huius confessionis, ut mihi videtur, auctoritate permoti tum Occidentales, tum quidquid in Oriente vitale est, etc. Deinde S. Augustinus in Psalmum 120. nomine Athanasii praecedentem versiculum recitat, De hoc sole, inquit, Pater Athanasius Alexandrinus Episcopus ita pulchre locutus est: Filius a Patre solo est, etc. Aliis quoque locis eiusdem Symboli meminit, sed suppresso Athanasii nomine, puta 5. De Trinit. cap. 8. et in Enchiridio cap. 35. etc. Quibus constat tempore S. Augustini nemini dubium fuisse hoc Symbolum a S. Athanasio fuisse editum. Denique affirmant Genebrardus lib. 3. De Trinit.; et Nauclerus in Chronologia extare pervetustum codicem in Coenobio S. Germani Parisiensis, in quo asseritur Athanasium praedictum Symbolum edidisse Treviris, dum propter ingruentes Arianorum persecutiones in quodam puteo latitaret.

Reponunt 2. Particulam et Filio additam fuisse a Latinis.

At contra 1. in Graeco etiam Athanasii Symbolo haec particula legitur. Deinde in Concilio Toletano 4. anno 633. celebrato, ac proinde ante schisma Graecorum, refertur idem Symbolum Athanasii cum illa particula, et Filio: quae autem tunc fuisset ratio hanc additionem faciendi, cum nulla adhuc publica inter utramque Ecclesiam lis moveretur? Denique, quod caput est, hanc eamdem veritatem pluribus docet ipsemet Athanasius, maxime Oratione 1. Contra Arianos: Non enim, ait, tria principia, aut tres Patres introducimus, quemadmodum Marcionistae: cum non tres Soles ad comparationem adducamus; sed unicum solem, eiusque splendorem, unicamque ex ambabus lucem. Quibus comparat Patrem Soli, Filium splendori, et Spiritum sanctum luci, non a Sole tantum, sed a Splendore orientem.

Et in Epist. ad Serapionem De Spiritu sancto sic loquitur:

Mandat Apostolus, haereticum hominem post unam, aut alteram correptionem de vita, etiamsi quos videas cum Helia volantes per aera, et cum Petro, et Moyse sicco pede calcantes maria, nisi Spiritum sanctum profiteantur Deum essentialiter ex Deo Filio existentem, sicut et Filium naturaliter Deum genitum essentialiter ex Deo Patre existentem, ut nos profitemur, eos non recipias.

Secundo S. Basilius lib. 3. Contra Eunomium, ait:

Cur necesse est si dignitate, et ordine tertius est Spiritus, natura quoque ipsum tertium esse? dignitate namque ipsum secundum a Filio, cum ab ipso esse habeat, et omnino ab illa causa dependeat, pietatis ratio tradit: Natura vero tertium, uti neque ex sanctis Scriptoribus didicimus, neque ex praedictis colligere possibile est.

Similiter Epiphanius Haeresi 62. Ex eadem, inquit, essentia, ex eadem veritate, ex Patre et Filio, cum Patre et Filio semper in substantia Spiritus sanctus: et Haeresi 69. Quo, inquit, ostendat Christus Dominus lumen Patrem, et lumen Filium, et lumen Spiritum sanctum, et fontem ex fonte, ex Patre, et Unigenito Spiritum sanctum, flumina enim ex alvo eius fluent. Subscribit et Cyrillus Alexandrinus nedum anathematismo nono, sed et pluribus, maxime lib. De recta fide ad Reginam, ubi concludit circa finem: Ex Patre procedit Filius per omnia illi aequalis, et similis. Procedit autem per utrosque vivificans quoque Spiritus. Et lib. 11. in Ioannem cap. 27. Ex ipsa, inquit, substantia Dei Patris prodiens (Spiritus sanctus), profusus autem ad sanctos per consubstantiale Verbum, a quo est secundum emissionem ad esse, atque subsistere. Quae clarius lib. 13. Thesauri cap. 1. declarat, dicens: Necesse est omnino confiteri Spiritum sanctum ex substantia Patris, et Filii esse: et cap. 2. Ex Filio autem naturaliter, ac essentialiter Spiritum sanctum sicut ex Patre provenire credimus. Hanc ipsam veritatem egregie explicat Nazianzenus Oratione 37. ubi divinam Trinitatem comparat tribus Personis generis humani, scilicet Patrem Adae, quia Pater a nulla Persona, ut Adam a nullo homine originem duxit: Filium vero Evae, quia Eva ex solius Adami substantia processit, ut Filius a solo Patre; Spiritum vero Seth, quia ab Adamo, et Eva ortus est, ut Spiritus sanctus a Patre et Filio procedit. Missas facio aliorum Patrum Graecorum sententias, quas abunde legere poteris in Concilio Florentino, necnon et apud S. Thomam Opusculo 1. Contra Graecorum errores, cap. 32., Hugonem Eterianum, Petavium, et innumeros alios tum Recentiores, tum Antiquiores, qui Patres Graecos huic veritati adstipulari demonstrarunt.

Probatur quarto. ex Patribus Latinis. — Primo quidem S. Martialis Epist. 1. Ad Burdigalenses cap. 10. ait: Spiritus sanctus in divina aequalitate gloriosus processit ineffabiliter ab eo qui genuit, et ab eo qui genitus est: itaque spiritus Dominus Domini procedens est a Patre, et Verbo. Favet Tertullianus lib. Contra Praxeam cap. 8. Tertius, inquit, est Spiritus a Deo, et Filio, sicut tertius a radice, fructus ex frutice, et tertius ex fonte rivus et flumine, et tertius a Sole apex e radio. — Similiter Hilarius lib. 8. De Trinit. asserit Spiritum a Filio accipere idem esse, quod procedere a Filio, sicut accipit, et procedit Filius a Patre. Subscribit Ambrosius lib. De Symbolo cap. 3. Spiritus autem sanctus, inquit, vere spiritus est, procedens quidem a Patre, et Filio, sed non est ipse Filius, quia non generatur, neque Pater, quia procedit ab utroque, non genitus, non ingenitus, non factus. At omnium optime, et subtilissime hanc veritatem edocuit S. Augustinus pluribus, maxime in 4. De Trinit. Nec possumus, inquit, dicere, quod Spiritus sanctus a Filio non procedat, neque enim frustra idem Spiritus, et Patris et Filii Spiritus dicitur. Et libro 15. cap. 26. hanc veritatem saepius inculcat; De utroque autem splendore, inquit, sic docetur, quia ipse Filius ait: de Patre procedit: et cum resurrexisset a mortuis et apparuisset Discipulis suis, insufflavit, et ait: accipite Spiritum sanctum, ut etiam de se procedere ostenderet. Frustraneum esset alios sanctos Patres Latinos ad huius veritatem contestandam advocare, sunt enim innumeri, et ad unum omnes in idem dogma conspirant.

Quocirca maxime culpandi sunt omnes Graeci, quod tot, tantisque divinae veritatis fidissimis testibus fidem non faciant, quos tamen prae caeteris audiendos clamant Patres quintae Synodi generalis profitentes ita aperte: Sequimur per omnia sanctos Patres, et Doctores Ecclesiae, Athanasium, Hilarium, Basilium, Gregorium, Augustinum, Theophilum, Ioannem Constantinopolitanum, Cyrillum, Leonem, Probum, et suscipimus omnia, quae de recta fide, et damnatione haereticorum scripserunt.

Haec omnia probavit lugenda Ecclesiae Orientalis iactura, qua scilicet Deus ipse videtur suum suffragium tulisse pro Latinis: nam a tempore quo Graeci ab eorum communione sese subduxerunt propter simultates has de Processione Spiritus sancti; Graeci semper ruere in peius, et illa natio olim doctrina ad invidiam conspicua, sanctitate ad miraculum celebris, imperio Gentium Domina; hodie sub dira Turcarum captivitate luget, et sine Rege, sine Principe, sine Academiis, et Scholis barbaricum Saracenorum iugum sustinet, et quod mirum Constantinopolis expugnata, et Graecorum Imperium disturbatum fuit anno 1452. die 28. Maii, iuxta celebriores Auctores, in quo die incurrerat Festum Pentecostes Spiritui sancto sacrum, ut verificetur illud, quod Christus dixit Matth. 12. Qui blasphemiam dixerit in Spiritum sanctum, non remittetur ei, neque in hoc saeculo, neque in futuro.

Probatur ratione theologica. a Doctore Subtili in 1. dist. 11. q. 1.:

Habens principium perfectum productivum priusquam intelligatur habere productum, potest illo principio producere, quando scilicet principium est ita perfectum, quod non dependeat a passivo, nec potest per aliquid impediri: sed Filius habet voluntatem, qua est principium productivum amoris adaequati, et habet etiam ut praeintelligatur producto actui voluntatis: ergo potest ea producere: igitur ea producit.

Probat minorem:

Generatio, et Spiratio habent aliquem ordinem inter se, ita quod aliquo modo generatio est prior spiratione, et in illo priori communicatur genito omnis perfectio divina, qua sibi non repugnat, et ita voluntas: ergo habet tunc voluntatem ut priorem actu voluntatis, quia adhuc non intelligitur productio aliqua facta per modum, vel actum voluntatis.

Confirmatur. ex eo, quod si dubitandum esset de influxu Patris, et Filii in productionem Spiritus sancti, potius videretur ambigendum de Patre, quam de Filio, utpote cum Pater in productione sui Filii iam habeat actionem sibi adaequatam, si rationem naturalem spectes, ipsius enim actio productiva Filii est infinita, et consequenter adaequat principium, idcirco videtur non posse cum illa aliam ullam habere saltem adaequatam; propterea videtur, quod non possit amplius per novam actionem infinitam occupari ad novam productionem alterius Personae: Filius autem nullam productivam actionem habet antecedenter ad productionem Spiritus sancti, neque aliam habere potest ad intra, nisi solam spirationem; adeoque si ratio naturalis spectetur, haec actio spirativa potius ipsi quam Patri videretur esse concedenda, si uni tantum divinae Personae tribueretur.

Obiciunt Graeci primo quidem Scripturam sacram, quae quoties Spiritus sancti processionem commemorat, toties solius Patris meminit; sic Ioan. 15. Cum venerit Paraclitus, quem ego mittam vobis a Patre Spiritum veritatis, qui a Patre procedit. Ergo censet a solo Patre ipsum procedere.

Nego consequentiam: nam ut advertit S. Aug., lib. 3. Contra Maximinum, his verbis non excluditur Filius, sed exprimitur Pater, ut auctor principalis, quia nempe est principium sine principio, ad quod totum refert, quod ipsemet habet. Qua ratione dicebat Ioannis 7. Mea doctrina non est mea, sed eius, qui misit me, Patris; quae sic ponderat August. tractatu 29. in Ioannem; Quia, inquit, Verbum non potest esse nullius, sed alicuius, et suam doctrinam dicit seipsum, et non suam, quia Patris est Verbum. Quid enim tam tuum, quam tu, et quid non tam tuum, quam tu, si alicuius es, quod es? Itaque Filius divinus totum quod est, refundit in Patrem, adeoque illam fecunditatem productivam Spiritus sancti quam a Patre accepit, ipsi attribuit. Quod S. August. lib. 15. De Trinit. cap. 17. egregie explicat dicens: Non frustra, inquit, in hac Trinitate non dicitur, de quo procedat principaliter Spiritus sanctus, nisi Deus Pater, ideo autem addidi principaliter, quia et de Filio Spiritus sanctus procedere reperitur, sed hoc quoque illi Pater dedit.

Respondet 2. S. Anselmus lib. De Processione Spiritus sancti, quod asserendo Patrem esse productivum Spiritus sancti, non propterea excludatur Filius, quia affirmatio unius non est negatio alterius: imo, inquit, etiamsi diceretur aperte: Nullus producit Spiritum sanctum, nisi Pater; illa dictio non idcirco excluderet Filium, siquidem dictiones exclusivae additae uni Personae divinae non excludunt alias Personas, nisi praedicatum illis opponatur relative, ut patet his verbis Matth. 11. Nemo novit Filium, nisi Pater, neque Patrem quis novit, nisi Filius: quibus tamen non excluditur Filius a cognitione sui, neque Spiritus sanctus a cognitione utriusque.

Obiciunt 2. In Concilio Ephesino coram Patribus lectum est Symbolum Nestorianorum, in quo expresse continebatur, quod Spiritus sanctus non procederet a Filio; neque tamen ullus Patrum reclamavit, adeoque videntur huic propositioni omnes consensisse.

Respondeo 1. Argumentum ab auctoritate negativa, quod nullibi multum, hic nihil concludere, utpote cum taciturnitas Iudicum ad aliud, quam ad istam propositionem detinebatur; de hac enim quaestione processionis Spiritus sancti a Filio, tunc noluit Concilium ex professo disputare, quoniam propter aliam convenerat, scilicet de unica Persona Christi Domini, et de Divinitate eius, quem peperit Virgo Maria. Ceterum satis aperte Concilium suam sententiam significavit, quando probavit doctrinam Cyrilli, damnavitque contrariam Nestorianorum, et Theodoreti.

Obiciunt 3. Varias sanctorum Patrum auctoritates; primo quidem sancti Dionysii, lib. De Divinis nominibus cap. 2. ubi ait: Solus fons supersubstantialis Deitatis est Pater. Secundo Nazianzeni Orat. 21. ubi ait: Omnia, quae habet Pater, habet etiam Filius, excepta causa: vel ut vertunt alii, Excepta causalitate: ergo Filius non habet a Patre, ut sit causa, seu principium Spiritus sancti. Tertio Basilii Epist. 43. ad Gregorium Nyssenum, ubi ait: Nullam secundum propriam notionem communionem habet Filius cum Patre: at si Filius spiraret, haberet spirationem activam tamquam notionem communem cum Patre: ergo etc. Denique proferunt Damascenum lib. 1. De Fide cap. 7. et 8. ubi ait: Spiritus sanctus a Patre procedit, et in Filio quiescit: et paulo infra: Spiritum sanctum dicimus ex Patre, ex Filio non dicimus: et iterum: Spiritus sanctus ex Patre quidem est, non autem ex Filio: ergo revera Spiritus sanctus non procedit a Filio.

Nego consequentiam, et ad S. Dionysium dico, idcirco eum appellare Patrem fontem supersubstantialem; quia solus est principium sine principio; Filius vero est veluti fluvius ab ipso fonte emanans, a quo sicut et a fonte derivatur stagnum, nempe Spiritus sanctus. Quo sensu etiam Epiphanius haeresi 69. appellat Filium fontem ex fonte. Ad Nazianzenum dico ipsum loqui de causalitate, qua Pater, et Filius mutuo referuntur, non vero qua Spiritum sanctum respiciunt. Ad Basilium respondeo ipsum ibi loqui non de omni notione harum duarum Personarum, sed de propria uniuscuiusque, scilicet de Paternitate, et Filiatione, secundum quas nullam omnino communionem habent; Patri enim soli convenit Paternitas et Innascibilitas, sicut soli Filio propria est Filiatio. Denique ad Damascenum dico, quod quamvis S. Thomas 1. p. q. 36. art. 2. ad 3. respondeat, *Plures ex Graecis in hoc fuisse secutos

Theodoretum Nestorianum, inter quos fuit etiam Damascenus*, nihilominus benigne interpretari potest, ut cum Bessarion exposuit, Orat. pro unione cap. 6., nempe quod Damascenus non negaverit absolute Spiritum sanctum a Filio procedere, sed tantum dissensisse a Catholicis in modo loquendi, putans esse tutius dicere per Filium, quam ex Filio, videbatur enim ei praepositio ex denotare primam causam non procedentem ex alia causa, cuius contrarium denotabat praepositio per, quae haud dubie vim causalem habet.

FILIOQUE AD SYMBOLUM NICAENUM.**

Certo certius est additionem particulae Filioque ad Symbolum Nicaenum istam fuisse, quae duo Maria nedum semiorbes terrae, sed et utramque Ecclesiam Orientalem, et Occidentalem divisit, et Graecis ansam praebuit sese ab unione, et obedientia Romanae Ecclesiae subducendi.

Ita enim Graecorum Orator Marcus Ephesinus in Concilio Florentino cum professus esset illam Symbolo factam additionem, neque veram, neque convenientem fuisse, subdidit: Quam sane constat nostri schismatis, ac dissidii praecipuam causam fuisse; et infra: Romana Ecclesia dogma sibi proprium finxerat, idque propterea solvendae amicitiae nostrae causam, simultatumque nostrarum initium dubio procul fuisse constat; unde Photius, qui censetur Schisma incepisse in Epistola Encyclica ad Patriarchales sedes Orientis, suo a Romana Ecclesia discessui, hanc causam principem praetexit:

Quae est, inquit, malorum summa, et apex, sacrum etiam Symbolum, quod ab omnibus Synodicis, et oecumenicis calculis vim habet irrefragabilem, et auctoritatem, spuriis, et falsis quibusdam disceptationibus... adulterare non dubitarunt (Latini) Spiritum sanctum non ex Patre solo, sed ex Filio procedere noviter docentes.

Orta autem est haec tragoedia, quod in Conciliis Ephesino, et Chalcedonensi Patres statuerint nulli licere tradere aliam fidem a Nicaena, contrarium audentes anathemate videntur praestringi; at vero in Symbolo Nicaeno non habetur haec particula Filioque, nec quidquam aequivalens; adeoque iam videbantur Latini incurrisse censuram ab Ephesino Concilio vibratam. Itaque duo praecipue hac in Appendice sunt statuenda, nempe quod illa additio legitima fuerit, et inquirendum tempus, quo primo fuerit facta.

Primum affirmant Patres tam Graeci, quam Latini in Florentino Concilio; omnes enim subscripserunt Litteris Unionis omnium nomine ab Eugenio quarto editis, in quibus inter caetera haec leguntur: Definimus explicationem verborum illorum Filioque, veritatis declarandae gratia, et imminente tunc necessitate, licite ac rationabiliter Symbolo fuisse additam. Unde iam non est huius veritatis relictus ambigendi locus. Verum ad ampliorem persuasionem, sic urgeo: additio foret illicita, vel quia falsum enuntiat, vel quia Symbolo Nicaeno, praeter leges sanctias a Conciliis Ephesino et Chalcedonensi, facta est; vel denique quia fuit edita absque consensu utriusque Ecclesiae Orientalis, et Occidentalis: at neutrum horum obstat. — Non quidem primum, ex dictis namque liquet Spiritum sanctum revera a Patre, Filioque procedere; adeoque particula hanc veritatem enuntians, nullam falsitatem redolet. — Non etiam secundum; alias imprimis culpandi essent illimet Graeci, qui toties sua Symbola post Nicaenum editum mutaverunt; nam Marcus Ephesinus, qui Graecorum partes omnium obstinatissime tuebatur in Concilio Florentino, fatetur circa finem illius, quod inter primum Concilium, a quo divinum illud Nicaenum Symbolum fuerat editum, ac secundum, non parum sane temporis intercesserat, in quo quidem temporis intervallo fere triginta alia Symbola a particularibus, ac privatis Conciliis prodita fuere. Deinde damnandi essent, et suo fulmine percutiendi Patres Ephesini, Constantinopolitani, et Chalcedonensis Concilii; nam si, ut volunt Graeci, Symbolo Nicaeno ne Verbum quidem addere licet, cur itaque ipsimet plura addiderunt? Etenim, ut obiectum fuit Graecis in Concilio Florentino, particulae Coeli et Terrae habentur in Symbolo Constantinopolitano, quae in Ephesino, et Nicaeno non leguntur: similiter ex substantia habetur in Nicaeno, in Ephesino vero et Constantinopolitano non habetur: item ex Maria Virgine est in Constantinopolitano, non autem in Ephesino, et Nicaeno: insuper constat in Symbolo Nicaeno de Spiritu sancto non plura fuisse pronuntiata, quam illud, et in Spiritum sanctum; postea vero a Patribus Concilii Constantinopolitani addita fuerunt illa verba, Dominum vivificantem, qui ex Patre procedit; de quibus tamen Graeci non conqueruntur: ergo immerito etiam queruntur de additione particulae Filioque. Denique par non habet imperium in parem, neque potest quispiam ligare manus suo successori; adeoque non potuit prohibere Ephesinum et Chalcedonense Concilium, ne futura Concilia, data opportunitate et urgente necessitate, novam Symboli explicationem et additionem traderent; liberum enim est successoribus, utpote aequalibus, alio modo, et aliis verbis fidem explicare, modo nihil contra rectam fidem addere velint, aut detrahere. — Non denique tertium: siquidem, ut demonstrarunt Latini in Concilio Florentino, additio illa Filioque a Graecis priusquam a Romana Ecclesia universaliter probata est, nempe in 7. Synodo generali, quae tota fere fuit Patrum Graecorum. Adde, quod sicut ipsimet Graeci datis opportunitatibus plura Concilia celebrarunt, nullo praesente Patre Ecclesiae Latinae, in quibus nonnulla de fide determinaverunt, haeresesque proscripserunt, et Symbola condiderunt; quidni pariter Latini Patres hanc additionem Filioque, explicanda scilicet fidei gratia, Symbolo potuerunt adiicere? Insuper Romana Ecclesia ad convocandas caeteras nequaquam obstricta est, praesertim cum veteres multae Synodi diverso Patrum numero celebratae fuerint, et approbatae, absentibus quandoque Latinis Patribus.

Secundum dubium, nempe quo tempore haec additio facta fuerit, nondum est sufficienter exploratum; quidam enim volunt illam additionem factam a Concilio Romano sub Damaso, quod hac ratione deducit Stanislaus Socolovius in cap. 1. annotationis Censurae Orientalis Ecclesiae factae per Hieremiam Patriarcham Constantinopolitanum, ubi ait, quod cum Patres Ecclesiae Orientalis Constantinopoli congregati Damasus evocasset Romam, ut ibi cum Latinis Concilium universale celebrarent, cumque propter varia incommoda illuc procedere non liceret, suam fidem ad Concilium Romanum miserunt, quam probavit Damasus cum Concilio Romano, addita solum particula illa Filioque

Symbolo fidei in eo Concilio edito ad maiorem explicationem Symboli Nicaeni; quod iterum Constantinopolitani Patres confirmaverunt. Hoc autem probat ex Epistola Concilii ad Damasum, et ex Symbolo Damasi, quod habetur apud Hieronymum, ubi addita est praedicta particula. Verum haec sententia parum constat: tum quia in praefata Epistola Concilii Constantinopolitani ne verbum quidem de additione particulae Filioque: tum quia inter decreta illius Concilii Romani, quae habentur in 9. libro Tripartitae historiae cap. 16. nihil de processione Spiritus sancti a Filio decernitur, sed Canone 16. tantum damnatur, qui negaverit Spiritum sanctum esse a Patre. Quod vero ex Symbolo Damasi profertur parum iuvat: tum quia non constat, an Symbolum illud sit revera Damasi; insuper longe diversum est a Nicaeno, et Constantinopolitano: hic autem non movetur quaestio, ubi haec veritas primum fuerit definita, sed ubi primum addita fuerit particula Filioque Symbolo Nicaeno, quod in Ecclesia decantatur.

Suspicari quis posset non sine fundamento factam fuisse hanc additionem per Patres Concilii Toletani primi celebrati anno Christi 400. nam in Confessione fidei, quam Idatius Lemovicensis indicat in hac Synodo fuisse editam, legimus: Spiritum quoque esse Paracletum, qui nec Pater sit ipse, nec Filius, sed a Patre, Filioque procedens. Quod iterum constanter affirmatur in tertia Synodo Toletana. Verum cum illa fidei Confessio longe diversa sit a Symbolo Nicaeno, quod in Ecclesia cantatur, inde concludere non licet ex tunc hanc particulam Filioque additam fuisse Symbolo, de quo conquerebantur Graeci.

Quocirca satius dicendum arbitror hanc additionem factam fuisse a quibusdam Ecclesiis particularibus circa annum Christi 620. et inde ab aliis fuisse usurpatam, approbante summo Pontifice: quod inde colligo primo ex verbis Andreae Theologi nomine Latinorum in Florentino Concilio sessione 7. dicentis: Maximo in Gallia et in Hispaniis Schismate imminente, cum iam Filioque passim celebraretur, Romano Pontifici fuit necesse in multorum Occidentalium amplae dignitatis, magnoque Concilii Patrum concentu addito Ex Filioque, Symbolum magis illustrare. Deinde in Concilio Toletano 8. anno 653. recitatur idem Symbolum Nicaenum cum hoc additamento: Credimus et in Spiritum sanctum vivificatorem ex Patre, et Filio procedentem, cum Patre, et Filio adorandum, et glorificandum. Denique huius veritatis indicium est, quod in Synodo Gentiliacensi agitata est quaestio inter Graecos, et Latinos de praesenti controversia, et quod caput est, in 7. Synodo generali actione 7. Symbolum cum hac additione recitatur; adeoque veri licet hanc additionem prius fuisse factam.

Dices: Magister sententiarum lib. 1. dist. 11. cap. 2. asserit, Leonem Tertium, qui sedit circiter anno 796., dedisse repulsam Oratoribus Caroli Magni, petentibus eius nomine, atque etiam Concilii Aquisgrani additionem, ac celebrationem particulae Filioque in Missa: ergo signum est hanc additionem nondum ab Ecclesia Romana fuisse probatam; cur enim Leonem pigere hoc concedere, si tot annis ante fuisset approbatum, et concessum a suis praedecessoribus? Renuit tamen, nam, ut refert Baronius tom. 9. ad annum 809. praefatis Oratoribus respondit: Si priusquam ita cantaretur interrogatus essem, non inferretur, utique respondissem: et statim suum consilium, suamque sententiam confirmans subdit:

Numquid magis salutare est credere, periculosumve non credere Spiritum sanctum a Filio, sicut a Patre procedere, quem Filium Sapientiam Deum a Sapientia Deo, veritatem Deum a veritate Deo genitum esse; et tamen utrumque unam sapientiam, unam veritatem essentialiter Deum esse; quum tamen id a sanctis Patribus eidem Symbolo constet non additum esse?

Insuper affirmat idem Magister sententiarum, quod Pontifex statim a recessu praedictorum Oratorum curaverit Symbolum Constantinopolitanum exarari duabus tabulis argenteis, in una quidem latine, in altera graece, utrobique sine additamento illo Filioque: ergo consequens est, quod in illo ipso tempore haec additio nondum erat legitime facta, nec ab Ecclesia Romana probata.

Respondeo, merito quidem haec praestitisse Leonem Tertium, quoniam forte illo ipso tempore nondum haec additio legebatur ab Ecclesia Romana in sacrificio Missae, licet in aliquibus Ecclesiis particularibus mos invaluisset hanc particulam Filioque pridem Symbolo Constantinopolitano additam inter Missarum solemnia recitandi: non tamen propterea additionem damnavit, sed quod in Missa cantaretur absque praevia ordinatione Romanae Ecclesiae non probavit. Nec refert, quod iste curaverit Symbolum ita exarari sine praefata particula: id enim fecit, ut salvaretur memoria integri Symboli Constantinopolitani, quae poterat obliterari nova explicatione Symboli; utque constaret, nihil contrarium antiquitati doceri, sed integram retineri fidem antiquam, solis explicationibus denuo positis.