Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Tertiam in divina Trinitate Personam Spiritum sanctum peculiari vocabulo nominari omnibus Fidelibus ultro compertum est; Licet enim, inquit S. Ambr. in Symbolo cap. 1., Pater sit Spiritus, et Filius sit Spiritus, et Pater sit sanctus, et Filius sit sanctus, sola tamen tertia Persona Spiritus sanctus nuncupatur. Cuius appellationis proprietatem colligit S. Hieron. in 4. cap. ad Galatas ex Ps. 50. ubi Psaltes Regius tres divinas Personas Spiritus nominans, tribus eas peculiaribus titulis designat; etenim inquit ille S. Doctor:

Principalem Spiritum Patrem appellat, quia Filius ex Patre, et non ex Filio, Spiritum autem rectum veritatis atque iustitiae Christum Dominum significat, quia Pater omne iudicium dedit Filio, ut David ait; Deus Iudicium tuum Regi da. Porro Spiritum sanctum aperto nomine vocat.

At hanc appellationem tertiae divinae Personae propriam elarius edicit novum Testamentum, in quo quoties de divinis Personis expressa fit mentio, toties tertia Spiritus S. appellatur: sic Matthaei ultimo, Baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti; 1. Ioan.

5. Tres sunt, qui testimonium dant in Coelo, Pater, Verbum, et Spiritus sanctus: unde S. Chrysost. hom. 3. De Spiritu sancto, ait: Dicitur spiritus; ista enim est prima, et propria appellatio; et ut evidentiorem habens intelligentiam Spiritus sancti naturam demonstrat.

Porro hanc appellationem Spiritus potius a respiratione, seu halitu spirativo, quam a spiritualitate, et immortalitate deductam volunt Theologi: et quidem congrue ob singularem analogiam, et similitudinem, quam habet illius processio cum halitus, et vitalis spiritus emissione, sicut enim (ut omittam caetera) ipse halitus ex corde, et ore ducit originem, ita, inquit S. Cyrillus lib. 13. Thesauri cap. 3., Spiritus sanctus ex ipsa Dei substantia prodit, sicut et spiritus, qui ex humano prodit ore: id aperte docet Iob dicens cap. 33.: Spiritus Domini fecit me, et spiraculum Omnipotentis vivificavit me. Idcirco Christus Dominus Ioan. 20. insufflavit in Discipulos, et dixit; accipite Spiritum sanctum: quod ita ponderat idem Cyrillus lib. 9. cap. 14. Propterea corporaliter Christus sufflavit, ostendens hoc signo, quod quemadmodum ab ore humano corporaliter humanus Spiritus procedit; sic ex divina substantia, Deitati congruenter, spiritus, qui ab ea est, profunditur.

Haec autem deductio, et appropriatio nominis spiritus, etsi propria sit, non ideo tamen omnimoda, sed valde imperfecta analogia cum halitu convenit; etenim, ut docte observat S. Basilius libro unico De Spiritu sancto cap. 16.: Nec Verbum est significativus aeris ictus, per vocis instrumenta prolatus; nec Spiritus oris halitus e partibus respiratoriis effluxus; sed Spiritus oris Dei Spiritus est veritatis, qui a Patre procedit.

De quo tria maxime hic supersunt resolvenda: 1. An a Patre, et Filio revera procedat, 2. An si ex hypothesi, quod a Filio non procederet, ab eo realiter distingueretur. 3. Quae sint eius proprietates, et peculiares dotes.

Spiritum sanctum a Patre procedere in confesso habent quicumque eius Divinitatem fatentur: Eunomius enim, qui asserebat eum a solo Filio originem ducere, non Deum, sed facturam Verbi, sicut et Verbum ipsum facturam Patris esse somniabat, ut refert, et refellit S. Basilius lib. 2. Contra Eunomium, dicentem: Si e creaturis subvehatur aliquis ab substantiae comprehensionem, intelligit Filium Ingeniti (idest Patris) esse facturam; Unigeniti vero Paracletum.

At celebris adhuc remanet controversia Graecos inter et Latinos de processione ipsius Spiritus S. a Filio, quae contentio ut solvatur evidentius, primum eius origo est detegenda. Itaque

Notandum 1. Nondum exploratum esse quisnam primus asseruerit Spiritum S. a solo Patre procedere, uti deviantes Graeci contendunt. Nam quod existiment aliqui primum huius erroris assertorem fuisse Macedonium Spiritus S. Divinitatis impugnatorem, vix habet speciem veritatis; neque huic assertioni quidquam suffragatur illa Epistola Iustiniani Episcopi Siciliae ad Petrum Episcopum Antiochenum, quae habetur in quinto Concilio Generali, in qua legitur: Macedonius spirat a Patre solo Spiritum sanctum, quidam enim viri doctissimi pro verbo spirat, legendum putant separat, idque valde congruit haeresi, et sententiae Macedonii, qui cum Spiritus sancti Divinitatem negaret, negabat pariter eius cum Patre consubstantialitatem; adeoque illum a Patre divellebat, et separabat.

Nihilominus communiori Historicorum Ecclesiasticorum calculo huius erroris primus Assertor creditur Theodoretus dum adhuc Nestorianus esset, is enim scribens pro Nestorianis adversus Anathematismos Cyrilli Alexandrini, quibus damnabantur errores Nestorii; et impugnans nonum anathematismum, quo Cyrillus dixerat Spiritum sanctum proprium esse Filii, sic reponit Theodoretus: proprium Spiritum Filii, siquidem, ut eiusdem naturae a Patre procedentem, dixit Cyrillus, simul et nos confitemur; si vero tamquam ex Filio, vel per Filium suam habere existentiam, et essentiam dicit, id esse blasphemum, et impium dicimus. Quam utique futilem, ac interpositam erroneam sententiam Theodoreti in responsione sua consulto omisit Cyrillus, ut intentam disputationem prosequeretur, ostendendo nempe Spiritum S. esse Filio proprium, hoc est, non adventitium, et ex accidente illi inditum, cuius contrarium cum Nestorianis docebat Theodoretus, qua de causa a Concilio Ephesino fuit anathematizatus: verum paulo post resipiscens, eiurata priori sententia, summo omnium applausu Catholicus exceptus, et proclamatus fuit in Concilio Chalcedonensi. Quocirca hic error de processione Filii a solo Patre, hoc ipso tempore videtur fuisse expunctus, et sopitus.

Notandum 2. Hunc errorem rursus innovatum fuisse circa annum 766.; nam circa hoc tempus Annales nostri referunt celebratum fuisse Concilium Gentiliacense, iuxta Parisios, in quo praeter quaestionem de cultu sacris Imaginibus exhibendo, etiam haec agitata fuit, Utrum Spiritus sanctus sicut procedit a Patre, ita procedat a Filio, ut tradit Ado Viennensis in Chronico: cuius convocandae Synodi causa haec fuit, nempe quod cum Imperator Constantinus Copronymus Iconoclasta legatos misisset ad Pipinum Regem Galliae pro ipsius confoederatione impetranda; contigit, quod dum Galli Graecos arguerent ob suarum imaginum despectum; Graeci e contra Gallis, et Ecclesiae Latinae exprobrabant, quod ad Symbolum vocem Filioque adiecissent, quocirca ne haec impietatis seminatae zizania longius serperent, Concilium utrumque statuit, et sacras Imagines colendas, et vere Spiritum S. a Patre, et Filio procedere. Verum non ita extirpari potuerunt haec erroris semina, quin brevi regerminarent: etenim ipsemet Ado refert sub annum 809. celebratam fuisse Synodum Aquisgrani ex mandato Caroli Magni, in qua actum est De processione Spiritus sancti a Patre, et Filio. Quam quaestionem Ioannes quidam Monachus Hierosolymis primo concitavit, cuius definiendae causa Barnharicus Episcopus Wormaciensis, atque Iesse Episcopus Ambiunensis, et Adelhardus Abbas Monasterii Corbeiae Romam ad Leonem Papam missi sunt, etc., ut referunt Annales Francorum ad annum 809. Hunc porro Ioannem illius erroris innovatorem Ioannes Pithoeus suspicatur fuisse Damascenum illum sanctissimum, et eruditissimum monachum, qui Hierosolymis degebat circa annum 730. Nec abs re, is quippe Spiritum S. non procedere a Filio videtur pronuntiare lib. 1. De Fide cap. 11. ubi cum pluries dixisset eum a Patre procedere, circa finem capitis addit: *Ex

Filio autem Spiritum sanctum non dicimus, sed Spiritum Filii nominamus*: at quam facile excusari possit Damascenus infra patebit.

Advertendum nihilominus obiter in Synodo Aquisgranensi, non tam de processione ipsa a Filio videri actum fuisse, quam de additione illa quatuor Syllabarum Filioque ad Symbolum, ut colligitur ex collatione Leonis Papae cum Legatis huius Synodi, ut infra dicemus.

Notandum 3. Hunc tandem errorem apertam in haeresim erupisse auctore Photio, qui eiecto S. Ignatio Constantinopolitano Patriarcha, in eius sedem, et locum intrusus anno 858. qui hac de causa a Nicolao I. summo Pontifice damnatus, exinde furens in Romanam Ecclesiam varias in eam calumnias commentus est, ac multa illi capita haeresum obiecit, maxime quod Latini Spiritum S. a Patre, Filioque procedere assererent. Hoc enim est, inquit Hugo Eterianus lib. 2. Contra Graecos cap. 15., qui post Theodoretum in aequorea puteum fodiens harena, non semina, sed venena sepeliendo viri valde languioris fidei Christianorum causa factus est. Ex tunc enim omnes pene Graeci in eam erroneam opinionem conspirarunt, eamque velut publicam tesseram habuerunt, qua inconsutilem Christi tunicam scinderent nefario nedum schismate, sed et variis haeresibus ab Ecclesia Latina Catholicae veritatis firmissima columna recedendo. Exinde pluries tentatum est eos ad fidem, et unitatem Ecclesiae revocare: At, inquit Cardinalis Osius lib. De Communione sub utraque specie, Toties doctrinis variis, et peregrinis abducti sunt a fide, ut decies, et quater ad Ecclesiae gremium redierint, toties se abdicaverint. Quocirca enitendum est quaestionem hanc exactissime discutere, ut quam vecors, quamque tetra Graecorum insania sit, clarius innotescat. Idcirco sit

Conclusio unica. — Revera Spiritus Sanctus a Patre, Filioque procedit.

Haec est de fide determinata in variis Conciliis, et propugnata a sanctis Patribus utriusque Ecclesiae Orientalis, et Occidentalis infra proferendis.

Colligitur, et probatur 1. ex Scriptura sacra. — Primo quidem ex Ioan. cap. 16. v. 14. ubi Christus promittens Apostolis se missurum Paracletum Spiritum veritatis, qui eos doceret omnem veritatem, ait; Ille me clarificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Quem textum sic ponderat S. Ignatius Epistola ad Ephesios, ubi refert Filium ad Patrem dixisse: Ego te clarificavi super terram, opus perfeci, quod dedisti mihi, ut facerem; de Spiritu sancto ait: ille me clarificabit super terram, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis: Ergo uterque eorum ipsum glorificat, a quo et accipit, quod faceret.

Quibus verbis infert Ignatius, quod sicut Filius Patrem glorificavit, quia recipit a Patre ab eo procedendo; ita Spiritus S. Filium glorificat, quia accipit ab eo procedendo, nam verbum accipiet non aliud, quam processionem significat: quoniam in Evangelio numquam dicitur unam Personam divinam dare alteri, et hanc ab illa accipere, nisi haec ab illa procedat; quocirca nusquam legimus, quod Pater divinus accipiat aliquid a Filio, aut Spiritu sancto, nec Filium a Spiritu sancto, quia nec Filius a Spiritu S. nec Pater ab eo, et Filio procedit.

Quod clare probat S. Epiphanius in Ancorato, ubi cum initio dixisset: Spiritus sanctus in medio Patris, et Filii ex Patre, et Filio, circa medium ait:

Si vero Christus ex Patre creditur Deus ex Deo, et Spiritus ex Christo, aut ab utrisque, sicut Christus dicit, qui a Patre procedit, et hic de meo accipiet, etc. — Confirmatur ex verbis sequentibus versu 15. Omnia, quae Pater habet, mea sunt, propterea dixi, quia de meo accipiet: ergo Filius habet a Patre non solum essentiam, sed virtutem spirandi, seu fecunditatem producendi Spiritum S. Omnes enim perfectiones substantiales Patris sunt ipsi Filio communes, hoc uno excepto, quod Filius non est Pater. Insuper ideo Christus dicit, quod ab eo Spiritus S. accipiet, quia ipse habet omnia, quae Pater; particula enim propterea causam refert, cur dixerit de meo accipiet, nempe quia, omnia, quae habet etc. Unde S. August.: a quo habet Filius, ut sit Deus, ab illo habet utique, ut etiam de illo procedat Spiritus sanctus. Et lib. 3. Contra Maximinum cap. 11. Qui talem Filium genuit, gignendo dedit, ut etiam de ipso procederet Spiritus sanctus. Quae omnia luculenter explicat Eugenius IV. in Litteris Unionis: Quoniam, inquit, omnia, quae Patris sunt, ipse Pater unigenito Filio suo gignendo dedit praeter esse Patrem; hoc ipsum, quod Spiritus sanctus procedit ex Filio, ipse Filius aeternaliter habet, a quo etiam aeternaliter genitus est. — His autem subscribit ipsemet S. Damascenus, quem pro suo tuendo errore Graeci nobis obiciunt, nam lib. 1. De Fide cap. 9. ait: Omnia, quae habet Pater, Filii sunt, hoc uno excepto, quod ingenitus non est. Et cap. 11. Unum denique omnino sunt Pater Filius, et Spiritus sanctus, nisi quod Pater genitus non est, Filius genitus est, et Spiritus S. processit. At si Spiritus S. non procederet a Filio, nec hic illum spiraret, non sola generatione, sed etiam spirandi virtute a Patre distingueretur: ergo cum S. Damascenus affirmet Patrem, et Filium omnia habere communia praeter Paternitatem, et Filiationem, haud dubie sentit eos habere vim spirandi communem, adeoque Spiritum S. ab utroque procedere.

Secundo, probatur ex iis Scripturae sacrae textibus, quibus Filius divinus spondet Apostolis se missurum eis Spiritum S. Sic eodem cap. 16. v. 7. Si non abiero, Paracletus non veniet ad vos; si autem abiero, mittam eum ad vos. Et prius cap. 15. dixerat: Cum venerit Paraclitus, quem ego mittam vobis a Patre: at missio unius Personae ab alia intelligi nequit, nisi substantialiter ab illa procedat, a qua mittitur, maxime quando Personae sunt eiusdem naturae, et substantiae, sicut ipsimet Graeci de Filio, et Spiritu S. affirmant: ergo revera Spiritus S. a Filio procedit, siquidem ab eo mittitur. Unde Gregor. Magnus, Hom. 26. in Evangelia, Spiritus, ait, sancti missio est ipsa processio, quia de Patre procedit, et Filio. Cui concinit Athanasius Epist. ad Serapionem, ubi ait: Filius in nomine Patris venit, Spiritum vero sanctum, quem mittet Pater in nomine meo, cum istiusmodi ordinem, et naturam habeat Spiritus ad Filium qualem Filius habet ad Patrem, etc. Quasi diceret: quia Filius a Patre procedit, etiam a Patre mittitur, ita etiam Spiritus S. mittitur a Filio, quia ab illo procedit.

Reponunt Graeci, quod Filius ipse mittatur a Spiritu sancto, a quo tamen non procedit: ergo ex eo quod Spiritus S. mittatur a Filio, non sequitur, quod ab eo procedat. Probatur antecedens ex illo Isaiae 48. Et nunc Dominus misit me Spiritus eius: et Lucae 4. Spiritus Domini super me, propter quod unxit me, et evangelizare pauperibus misit me.

Verum Respondeo. Christum Dominum equidem mitti a Spiritu S. in quantum est, ratione humanitatis assumptae, inferior Spiritu S. adeoque ab eo mitti potest missione auctoritativa; cuius quidem missionis denominatio per communicationem idiomatum licet tribui possit Verbo, revera tamen Christus immediate, et praecise non mittitur a Spiritu S., quatenus est Verbum increatum, adeoque ex hoc nihil contra praesentem assertionem evincitur.

Tertio, probatur ex illis omnibus textibus, quibus Spiritus S. dicitur Spiritus Christi, et Filii; sic ad Romanos 8. Si quis Spiritum Christi non habet, hic non est eius. Et ad Galatas 4. Misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra; sed nulla ratione posset dici Spiritus Filii, nisi ad Filium referretur; nec ad eum referri, nisi ab eo procederet: si enim, aut naturae identitas et potentiae, aut alia causa sufficeret, ut diceretur Spiritus Filii, posset eadem ratione dici Filius Spiritus S. Confirmatur: nam sicut Filius quidditative respicit Patrem generantem, sic etiam Spiritus respicit spirantem; unde sicut Verbum non potest vocari Filius Personae, quae non est Pater; ita Spiritus S. non potuisset vocari Spiritus Personae, quae non esset spirator.

Probatur 2. ex definitionibus, et doctrina Conciliorum. — Primum quidem haec veritas definita est in Epistola, quam misit Cyrillus cum Concilio Alexandrino ad Nestorium, quaeque recepta fuit, ac probata a toto Concilio Ephesino, quod est Generale tertium, et decima est inter Epistolas Cyrilli, ubi dicitur: Spiritus veritatis nominatur, et est Christus veritas, et effunditur ab eo sicut et ex Deo Patre; seu ut in antiqua Conciliorum compilatione habebatur procedit ab eo sicut a Patre. Atque in universum approbata sunt omnes Epistolae Synodales Cyrilli a Concilio Chalcedonensi, quod est Generale quartum, actione quinta, et a sexta Synodo, quae est Constantinopolitana tertia, actione decimaseptima; et Concilium Generale septimum, nempe Nicaenum 2. actione 7. referens, et approbans Symbolum Nicaenum conscriptum in primo generali Concilio addit, Qui ex Patre, Filioque procedit: cum tamen illud Concilium maxima ex parte fuerit Graecorum Patrum. — Nec refert, quod in Concilio Florentino sess. 6. et 7. Graeci recentiores dixerint in suis codicibus huius Concilii non legi particulam Filioque; docte namque, et apprime reposuit Andreas Theologus Ecclesiae Latinae, et in illa sess. 7. testificatus est se habuisse codicem vetustissimum manuscriptum, in quo particula illa continebatur. Praeterea citatus est ibidem Historicus antiquus eiusdem particulae testis. — Nec pariter refert, quod S. Damascenus, qui tempore praedicti Concilii septimi floruit, scripserit, Ex Filio Spiritum sanctum non dicimus, ut relatum est in tertio Notabili. Etenim probabile est, vel illum prius obiisse ante celebrationem praedicti Concilii, aut prius illum librum De Fide scripsisse; cuius indicium est, quod in suis operibus non citat Concilia, nisi usque ad sextum. — Haec pariter veritas definita est in pluribus Conciliis Latinis; primo namque Agatho Papa in Epist. 2. quae est etiam Romanae Synodi, habeturque in 6. Synodo Generali, dicit: Ex Patre, Filioque procedit, quem locum depravatum fuisse a Graecis conquestus est Iulianus Cardinalis in ea Disputatione, quam habuit contra eos in Concilio Florentino. Nec mirum ita decrevisse hunc Pontificem cum suo Romano Concilio; siquidem multis annis ipso antiquior Leo magnus, Epistola ad Turribium Austeriensem Episcopum cap. 1. dicit: Ex utroque processit. — Insuper sub Anastasio Papa Christi 400. anno celebratum est Concilium Toletanum primum, in quo pariter haec veritas definitur his verbis: Credimus Spiritum quoque esse Paracletum, qui nec Pater sit ipse, nec Filius, sed a Patre, Filioque procedens: necnon et in Toletano tertio sub Pelagio 2. anno 589. ubi in confessione fidei a 150. Patribus exposita Can. 3. dicitur: Quicumque Spiritum sanctum non credit a Patre, et Filio procedere, anathema sit. Idem definitur in Concilio Toletano 4. cap. 1. et in 8. circa tempora Martini primi, et in 11. sub Adeodato summo Pontifice, quae omnia Concilia celebrata sunt ante sextam Synodum generalem. — Eamdem etiam veritatem legimus in Concilio Gotfeldensi, anno 650. apud Bedam libro 4. Historiae Anglicanae cap. 17. ubi aperte profitentur Patres Spiritum sanctum a Patre, et Filio. Demum celebrata sunt Concilia Gentiliacense, anno 766. Aquisgranense circa annum 809. Wormaciense sub annum 860. et circa annum millesimum nonagesimum tempore Urbani secundi apud Barum celebratum est Concilium ex Graecis, et Latinis, ut auctor est S. Anselmus, cui ipse interfuit, et fusius rem totam narrat, ut testis oculatus, scriptor vitae eiusdem S. Anselmi lib. 1. — Similiter hanc ipsam veritatem definierunt Concilia generalia, Lateranense sub Innocentio III. cap. 1. praesentibus etiam Graecis, et eisdem consentientibus, ut constat ex illius cap. 4.; Lugdunense sub Gregorio X. in quo praesentibus, et consentientibus Graecis haec veritas definita est, terque cantatum est Symbolum Nicaenum Graece, et Latine cum explicatione illa ex Patre, Filioque procedit: denique Concilium Florentinum anno millesimo quadringentesimo trigesimo octavo, post diuturnas, et exactas hac de re disputationes inter Patres Graecos, et Latinos, tandem definitum est Spiritum sanctum a Patre, Filioque procedere, ut constat in Litteris Unionis, quibus Patres tam Latini, quam Graeci subscripserunt. — Verum, ut levia, et mobilia sunt Graecorum ingenia, non diu in fide, ac concordia manserunt; sed subinde pristinum in schisma, et errores suos relapsi sunt, suumque vomitum resorbuerunt, quo adhuc inquinantur. Nec mirum, siquidem in primitiis ipsis Ecclesiae factum est murmur Graecorum adversus Hebraeos, quibus solis Ecclesia tunc constabat, ut inde fatale praesagium esset, Graecos ad divisionem, et contentionem propensos, lugendo suo schismate Ecclesiam, Christi tunicam inconsutilem divisuros.

Probatur 3. ex Patribus Graecis. — Primo quidem ex Symbolo S. Athanasii in quo legimus Spiritus sanctus a Patre, et Filio, non factus, nec creatus, nec genitus, sed procedens.

Reponunt 1. Graeci hoc Symbolum non esse Athanasii.

At contra primo Gregorius Nazianzenus Oratione de laudibus S. Athanasii testatur eum edidisse perfectam fidei confessionem, quam obtulit Imperatori, quamque totus Oriens, et Occidens veneratur, Imperatori, inquit, donum vere regium, et magnificum offert, scriptam nimirum confessionem adversus novum dogma (scilicet Arianorum); et post pauca: Huius confessionis, ut mihi videtur, auctoritate permoti tum Occidentales, tum quidquid in Oriente vitale est, etc. Deinde S. Augustinus in Psalmum 120. nomine Athanasii praecedentem versiculum recitat, De hoc sole, inquit, Pater Athanasius Alexandrinus Episcopus ita pulchre locutus est: Filius a Patre solo est, etc. Aliis quoque locis eiusdem Symboli meminit, sed suppresso Athanasii nomine, puta 5. De Trinit. cap. 8. et in Enchiridio cap. 35. etc. Quibus constat tempore S. Augustini nemini dubium fuisse hoc Symbolum a S. Athanasio fuisse editum. Denique affirmant Genebrardus lib. 3. De Trinit.; et Nauclerus in Chronologia extare pervetustum codicem in Coenobio S. Germani Parisiensis, in quo asseritur Athanasium praedictum Symbolum edidisse Treviris, dum propter ingruentes Arianorum persecutiones in quodam puteo latitaret.

Reponunt 2. Particulam et Filio additam fuisse a Latinis.

At contra 1. in Graeco etiam Athanasii Symbolo haec particula legitur. Deinde in Concilio Toletano 4. anno 633. celebrato, ac proinde ante schisma Graecorum, refertur idem Symbolum Athanasii cum illa particula, et Filio: quae autem tunc fuisset ratio hanc additionem faciendi, cum nulla adhuc publica inter utramque Ecclesiam lis moveretur? Denique, quod caput est, hanc eamdem veritatem pluribus docet ipsemet Athanasius, maxime Oratione 1. Contra Arianos: Non enim, ait, tria principia, aut tres Patres introducimus, quemadmodum Marcionistae: cum non tres Soles ad comparationem adducamus; sed unicum solem, eiusque splendorem, unicamque ex ambabus lucem. Quibus comparat Patrem Soli, Filium splendori, et Spiritum sanctum luci, non a Sole tantum, sed a Splendore orientem.

Et in Epist. ad Serapionem De Spiritu sancto sic loquitur:

Mandat Apostolus, haereticum hominem post unam, aut alteram correptionem de vita, etiamsi quos videas cum Helia volantes per aera, et cum Petro, et Moyse sicco pede calcantes maria, nisi Spiritum sanctum profiteantur Deum essentialiter ex Deo Filio existentem, sicut et Filium naturaliter Deum genitum essentialiter ex Deo Patre existentem, ut nos profitemur, eos non recipias.

Secundo S. Basilius lib. 3. Contra Eunomium, ait:

Cur necesse est si dignitate, et ordine tertius est Spiritus, natura quoque ipsum tertium esse? dignitate namque ipsum secundum a Filio, cum ab ipso esse habeat, et omnino ab illa causa dependeat, pietatis ratio tradit: Natura vero tertium, uti neque ex sanctis Scriptoribus didicimus, neque ex praedictis colligere possibile est.

Similiter Epiphanius Haeresi 62. Ex eadem, inquit, essentia, ex eadem veritate, ex Patre et Filio, cum Patre et Filio semper in substantia Spiritus sanctus: et Haeresi 69. Quo, inquit, ostendat Christus Dominus lumen Patrem, et lumen Filium, et lumen Spiritum sanctum, et fontem ex fonte, ex Patre, et Unigenito Spiritum sanctum, flumina enim ex alvo eius fluent. Subscribit et Cyrillus Alexandrinus nedum anathematismo nono, sed et pluribus, maxime lib. De recta fide ad Reginam, ubi concludit circa finem: Ex Patre procedit Filius per omnia illi aequalis, et similis. Procedit autem per utrosque vivificans quoque Spiritus. Et lib. 11. in Ioannem cap. 27. Ex ipsa, inquit, substantia Dei Patris prodiens (Spiritus sanctus), profusus autem ad sanctos per consubstantiale Verbum, a quo est secundum emissionem ad esse, atque subsistere. Quae clarius lib. 13. Thesauri cap. 1. declarat, dicens: Necesse est omnino confiteri Spiritum sanctum ex substantia Patris, et Filii esse: et cap. 2. Ex Filio autem naturaliter, ac essentialiter Spiritum sanctum sicut ex Patre provenire credimus. Hanc ipsam veritatem egregie explicat Nazianzenus Oratione 37. ubi divinam Trinitatem comparat tribus Personis generis humani, scilicet Patrem Adae, quia Pater a nulla Persona, ut Adam a nullo homine originem duxit: Filium vero Evae, quia Eva ex solius Adami substantia processit, ut Filius a solo Patre; Spiritum vero Seth, quia ab Adamo, et Eva ortus est, ut Spiritus sanctus a Patre et Filio procedit. Missas facio aliorum Patrum Graecorum sententias, quas abunde legere poteris in Concilio Florentino, necnon et apud S. Thomam Opusculo 1. Contra Graecorum errores, cap. 32., Hugonem Eterianum, Petavium, et innumeros alios tum Recentiores, tum Antiquiores, qui Patres Graecos huic veritati adstipulari demonstrarunt.

Probatur quarto. ex Patribus Latinis. — Primo quidem S. Martialis Epist. 1. Ad Burdigalenses cap. 10. ait: Spiritus sanctus in divina aequalitate gloriosus processit ineffabiliter ab eo qui genuit, et ab eo qui genitus est: itaque spiritus Dominus Domini procedens est a Patre, et Verbo. Favet Tertullianus lib. Contra Praxeam cap. 8. Tertius, inquit, est Spiritus a Deo, et Filio, sicut tertius a radice, fructus ex frutice, et tertius ex fonte rivus et flumine, et tertius a Sole apex e radio. — Similiter Hilarius lib. 8. De Trinit. asserit Spiritum a Filio accipere idem esse, quod procedere a Filio, sicut accipit, et procedit Filius a Patre. Subscribit Ambrosius lib. De Symbolo cap. 3. Spiritus autem sanctus, inquit, vere spiritus est, procedens quidem a Patre, et Filio, sed non est ipse Filius, quia non generatur, neque Pater, quia procedit ab utroque, non genitus, non ingenitus, non factus. At omnium optime, et subtilissime hanc veritatem edocuit S. Augustinus pluribus, maxime in 4. De Trinit. Nec possumus, inquit, dicere, quod Spiritus sanctus a Filio non procedat, neque enim frustra idem Spiritus, et Patris et Filii Spiritus dicitur. Et libro 15. cap. 26. hanc veritatem saepius inculcat; De utroque autem splendore, inquit, sic docetur, quia ipse Filius ait: de Patre procedit: et cum resurrexisset a mortuis et apparuisset Discipulis suis, insufflavit, et ait: accipite Spiritum sanctum, ut etiam de se procedere ostenderet. Frustraneum esset alios sanctos Patres Latinos ad huius veritatem contestandam advocare, sunt enim innumeri, et ad unum omnes in idem dogma conspirant.

Quocirca maxime culpandi sunt omnes Graeci, quod tot, tantisque divinae veritatis fidissimis testibus fidem non faciant, quos tamen prae caeteris audiendos clamant Patres quintae Synodi generalis profitentes ita aperte: Sequimur per omnia sanctos Patres, et Doctores Ecclesiae, Athanasium, Hilarium, Basilium, Gregorium, Augustinum, Theophilum, Ioannem Constantinopolitanum, Cyrillum, Leonem, Probum, et suscipimus omnia, quae de recta fide, et damnatione haereticorum scripserunt.

Haec omnia probavit lugenda Ecclesiae Orientalis iactura, qua scilicet Deus ipse videtur suum suffragium tulisse pro Latinis: nam a tempore quo Graeci ab eorum communione sese subduxerunt propter simultates has de Processione Spiritus sancti; Graeci semper ruere in peius, et illa natio olim doctrina ad invidiam conspicua, sanctitate ad miraculum celebris, imperio Gentium Domina; hodie sub dira Turcarum captivitate luget, et sine Rege, sine Principe, sine Academiis, et Scholis barbaricum Saracenorum iugum sustinet, et quod mirum Constantinopolis expugnata, et Graecorum Imperium disturbatum fuit anno 1452. die 28. Maii, iuxta celebriores Auctores, in quo die incurrerat Festum Pentecostes Spiritui sancto sacrum, ut verificetur illud, quod Christus dixit Matth. 12. Qui blasphemiam dixerit in Spiritum sanctum, non remittetur ei, neque in hoc saeculo, neque in futuro.

Probatur ratione theologica. a Doctore Subtili in 1. dist. 11. q. 1.:

Habens principium perfectum productivum priusquam intelligatur habere productum, potest illo principio producere, quando scilicet principium est ita perfectum, quod non dependeat a passivo, nec potest per aliquid impediri: sed Filius habet voluntatem, qua est principium productivum amoris adaequati, et habet etiam ut praeintelligatur producto actui voluntatis: ergo potest ea producere: igitur ea producit.

Probat minorem:

Generatio, et Spiratio habent aliquem ordinem inter se, ita quod aliquo modo generatio est prior spiratione, et in illo priori communicatur genito omnis perfectio divina, qua sibi non repugnat, et ita voluntas: ergo habet tunc voluntatem ut priorem actu voluntatis, quia adhuc non intelligitur productio aliqua facta per modum, vel actum voluntatis.

Confirmatur. ex eo, quod si dubitandum esset de influxu Patris, et Filii in productionem Spiritus sancti, potius videretur ambigendum de Patre, quam de Filio, utpote cum Pater in productione sui Filii iam habeat actionem sibi adaequatam, si rationem naturalem spectes, ipsius enim actio productiva Filii est infinita, et consequenter adaequat principium, idcirco videtur non posse cum illa aliam ullam habere saltem adaequatam; propterea videtur, quod non possit amplius per novam actionem infinitam occupari ad novam productionem alterius Personae: Filius autem nullam productivam actionem habet antecedenter ad productionem Spiritus sancti, neque aliam habere potest ad intra, nisi solam spirationem; adeoque si ratio naturalis spectetur, haec actio spirativa potius ipsi quam Patri videretur esse concedenda, si uni tantum divinae Personae tribueretur.

Obiciunt Graeci primo quidem Scripturam sacram, quae quoties Spiritus sancti processionem commemorat, toties solius Patris meminit; sic Ioan. 15. Cum venerit Paraclitus, quem ego mittam vobis a Patre Spiritum veritatis, qui a Patre procedit. Ergo censet a solo Patre ipsum procedere.

Nego consequentiam: nam ut advertit S. Aug., lib. 3. Contra Maximinum, his verbis non excluditur Filius, sed exprimitur Pater, ut auctor principalis, quia nempe est principium sine principio, ad quod totum refert, quod ipsemet habet. Qua ratione dicebat Ioannis 7. Mea doctrina non est mea, sed eius, qui misit me, Patris; quae sic ponderat August. tractatu 29. in Ioannem; Quia, inquit, Verbum non potest esse nullius, sed alicuius, et suam doctrinam dicit seipsum, et non suam, quia Patris est Verbum. Quid enim tam tuum, quam tu, et quid non tam tuum, quam tu, si alicuius es, quod es? Itaque Filius divinus totum quod est, refundit in Patrem, adeoque illam fecunditatem productivam Spiritus sancti quam a Patre accepit, ipsi attribuit. Quod S. August. lib. 15. De Trinit. cap. 17. egregie explicat dicens: Non frustra, inquit, in hac Trinitate non dicitur, de quo procedat principaliter Spiritus sanctus, nisi Deus Pater, ideo autem addidi principaliter, quia et de Filio Spiritus sanctus procedere reperitur, sed hoc quoque illi Pater dedit.

Respondet 2. S. Anselmus lib. De Processione Spiritus sancti, quod asserendo Patrem esse productivum Spiritus sancti, non propterea excludatur Filius, quia affirmatio unius non est negatio alterius: imo, inquit, etiamsi diceretur aperte: Nullus producit Spiritum sanctum, nisi Pater; illa dictio non idcirco excluderet Filium, siquidem dictiones exclusivae additae uni Personae divinae non excludunt alias Personas, nisi praedicatum illis opponatur relative, ut patet his verbis Matth. 11. Nemo novit Filium, nisi Pater, neque Patrem quis novit, nisi Filius: quibus tamen non excluditur Filius a cognitione sui, neque Spiritus sanctus a cognitione utriusque.

Obiciunt 2. In Concilio Ephesino coram Patribus lectum est Symbolum Nestorianorum, in quo expresse continebatur, quod Spiritus sanctus non procederet a Filio; neque tamen ullus Patrum reclamavit, adeoque videntur huic propositioni omnes consensisse.

Respondeo 1. Argumentum ab auctoritate negativa, quod nullibi multum, hic nihil concludere, utpote cum taciturnitas Iudicum ad aliud, quam ad istam propositionem detinebatur; de hac enim quaestione processionis Spiritus sancti a Filio, tunc noluit Concilium ex professo disputare, quoniam propter aliam convenerat, scilicet de unica Persona Christi Domini, et de Divinitate eius, quem peperit Virgo Maria. Ceterum satis aperte Concilium suam sententiam significavit, quando probavit doctrinam Cyrilli, damnavitque contrariam Nestorianorum, et Theodoreti.

Obiciunt 3. Varias sanctorum Patrum auctoritates; primo quidem sancti Dionysii, lib. De Divinis nominibus cap. 2. ubi ait: Solus fons supersubstantialis Deitatis est Pater. Secundo Nazianzeni Orat. 21. ubi ait: Omnia, quae habet Pater, habet etiam Filius, excepta causa: vel ut vertunt alii, Excepta causalitate: ergo Filius non habet a Patre, ut sit causa, seu principium Spiritus sancti. Tertio Basilii Epist. 43. ad Gregorium Nyssenum, ubi ait: Nullam secundum propriam notionem communionem habet Filius cum Patre: at si Filius spiraret, haberet spirationem activam tamquam notionem communem cum Patre: ergo etc. Denique proferunt Damascenum lib. 1. De Fide cap. 7. et 8. ubi ait: Spiritus sanctus a Patre procedit, et in Filio quiescit: et paulo infra: Spiritum sanctum dicimus ex Patre, ex Filio non dicimus: et iterum: Spiritus sanctus ex Patre quidem est, non autem ex Filio: ergo revera Spiritus sanctus non procedit a Filio.

Nego consequentiam, et ad S. Dionysium dico, idcirco eum appellare Patrem fontem supersubstantialem; quia solus est principium sine principio; Filius vero est veluti fluvius ab ipso fonte emanans, a quo sicut et a fonte derivatur stagnum, nempe Spiritus sanctus. Quo sensu etiam Epiphanius haeresi 69. appellat Filium fontem ex fonte. Ad Nazianzenum dico ipsum loqui de causalitate, qua Pater, et Filius mutuo referuntur, non vero qua Spiritum sanctum respiciunt. Ad Basilium respondeo ipsum ibi loqui non de omni notione harum duarum Personarum, sed de propria uniuscuiusque, scilicet de Paternitate, et Filiatione, secundum quas nullam omnino communionem habent; Patri enim soli convenit Paternitas et Innascibilitas, sicut soli Filio propria est Filiatio. Denique ad Damascenum dico, quod quamvis S. Thomas 1. p. q. 36. art. 2. ad 3. respondeat, *Plures ex Graecis in hoc fuisse secutos

Theodoretum Nestorianum, inter quos fuit etiam Damascenus*, nihilominus benigne interpretari potest, ut cum Bessarion exposuit, Orat. pro unione cap. 6., nempe quod Damascenus non negaverit absolute Spiritum sanctum a Filio procedere, sed tantum dissensisse a Catholicis in modo loquendi, putans esse tutius dicere per Filium, quam ex Filio, videbatur enim ei praepositio ex denotare primam causam non procedentem ex alia causa, cuius contrarium denotabat praepositio per, quae haud dubie vim causalem habet.

FILIOQUE AD SYMBOLUM NICAENUM.**

Certo certius est additionem particulae Filioque ad Symbolum Nicaenum istam fuisse, quae duo Maria nedum semiorbes terrae, sed et utramque Ecclesiam Orientalem, et Occidentalem divisit, et Graecis ansam praebuit sese ab unione, et obedientia Romanae Ecclesiae subducendi.

Ita enim Graecorum Orator Marcus Ephesinus in Concilio Florentino cum professus esset illam Symbolo factam additionem, neque veram, neque convenientem fuisse, subdidit: Quam sane constat nostri schismatis, ac dissidii praecipuam causam fuisse; et infra: Romana Ecclesia dogma sibi proprium finxerat, idque propterea solvendae amicitiae nostrae causam, simultatumque nostrarum initium dubio procul fuisse constat; unde Photius, qui censetur Schisma incepisse in Epistola Encyclica ad Patriarchales sedes Orientis, suo a Romana Ecclesia discessui, hanc causam principem praetexit:

Quae est, inquit, malorum summa, et apex, sacrum etiam Symbolum, quod ab omnibus Synodicis, et oecumenicis calculis vim habet irrefragabilem, et auctoritatem, spuriis, et falsis quibusdam disceptationibus... adulterare non dubitarunt (Latini) Spiritum sanctum non ex Patre solo, sed ex Filio procedere noviter docentes.

Orta autem est haec tragoedia, quod in Conciliis Ephesino, et Chalcedonensi Patres statuerint nulli licere tradere aliam fidem a Nicaena, contrarium audentes anathemate videntur praestringi; at vero in Symbolo Nicaeno non habetur haec particula Filioque, nec quidquam aequivalens; adeoque iam videbantur Latini incurrisse censuram ab Ephesino Concilio vibratam. Itaque duo praecipue hac in Appendice sunt statuenda, nempe quod illa additio legitima fuerit, et inquirendum tempus, quo primo fuerit facta.

Primum affirmant Patres tam Graeci, quam Latini in Florentino Concilio; omnes enim subscripserunt Litteris Unionis omnium nomine ab Eugenio quarto editis, in quibus inter caetera haec leguntur: Definimus explicationem verborum illorum Filioque, veritatis declarandae gratia, et imminente tunc necessitate, licite ac rationabiliter Symbolo fuisse additam. Unde iam non est huius veritatis relictus ambigendi locus. Verum ad ampliorem persuasionem, sic urgeo: additio foret illicita, vel quia falsum enuntiat, vel quia Symbolo Nicaeno, praeter leges sanctias a Conciliis Ephesino et Chalcedonensi, facta est; vel denique quia fuit edita absque consensu utriusque Ecclesiae Orientalis, et Occidentalis: at neutrum horum obstat. — Non quidem primum, ex dictis namque liquet Spiritum sanctum revera a Patre, Filioque procedere; adeoque particula hanc veritatem enuntians, nullam falsitatem redolet. — Non etiam secundum; alias imprimis culpandi essent illimet Graeci, qui toties sua Symbola post Nicaenum editum mutaverunt; nam Marcus Ephesinus, qui Graecorum partes omnium obstinatissime tuebatur in Concilio Florentino, fatetur circa finem illius, quod inter primum Concilium, a quo divinum illud Nicaenum Symbolum fuerat editum, ac secundum, non parum sane temporis intercesserat, in quo quidem temporis intervallo fere triginta alia Symbola a particularibus, ac privatis Conciliis prodita fuere. Deinde damnandi essent, et suo fulmine percutiendi Patres Ephesini, Constantinopolitani, et Chalcedonensis Concilii; nam si, ut volunt Graeci, Symbolo Nicaeno ne Verbum quidem addere licet, cur itaque ipsimet plura addiderunt? Etenim, ut obiectum fuit Graecis in Concilio Florentino, particulae Coeli et Terrae habentur in Symbolo Constantinopolitano, quae in Ephesino, et Nicaeno non leguntur: similiter ex substantia habetur in Nicaeno, in Ephesino vero et Constantinopolitano non habetur: item ex Maria Virgine est in Constantinopolitano, non autem in Ephesino, et Nicaeno: insuper constat in Symbolo Nicaeno de Spiritu sancto non plura fuisse pronuntiata, quam illud, et in Spiritum sanctum; postea vero a Patribus Concilii Constantinopolitani addita fuerunt illa verba, Dominum vivificantem, qui ex Patre procedit; de quibus tamen Graeci non conqueruntur: ergo immerito etiam queruntur de additione particulae Filioque. Denique par non habet imperium in parem, neque potest quispiam ligare manus suo successori; adeoque non potuit prohibere Ephesinum et Chalcedonense Concilium, ne futura Concilia, data opportunitate et urgente necessitate, novam Symboli explicationem et additionem traderent; liberum enim est successoribus, utpote aequalibus, alio modo, et aliis verbis fidem explicare, modo nihil contra rectam fidem addere velint, aut detrahere. — Non denique tertium: siquidem, ut demonstrarunt Latini in Concilio Florentino, additio illa Filioque a Graecis priusquam a Romana Ecclesia universaliter probata est, nempe in 7. Synodo generali, quae tota fere fuit Patrum Graecorum. Adde, quod sicut ipsimet Graeci datis opportunitatibus plura Concilia celebrarunt, nullo praesente Patre Ecclesiae Latinae, in quibus nonnulla de fide determinaverunt, haeresesque proscripserunt, et Symbola condiderunt; quidni pariter Latini Patres hanc additionem Filioque, explicanda scilicet fidei gratia, Symbolo potuerunt adiicere? Insuper Romana Ecclesia ad convocandas caeteras nequaquam obstricta est, praesertim cum veteres multae Synodi diverso Patrum numero celebratae fuerint, et approbatae, absentibus quandoque Latinis Patribus.

Secundum dubium, nempe quo tempore haec additio facta fuerit, nondum est sufficienter exploratum; quidam enim volunt illam additionem factam a Concilio Romano sub Damaso, quod hac ratione deducit Stanislaus Socolovius in cap. 1. annotationis Censurae Orientalis Ecclesiae factae per Hieremiam Patriarcham Constantinopolitanum, ubi ait, quod cum Patres Ecclesiae Orientalis Constantinopoli congregati Damasus evocasset Romam, ut ibi cum Latinis Concilium universale celebrarent, cumque propter varia incommoda illuc procedere non liceret, suam fidem ad Concilium Romanum miserunt, quam probavit Damasus cum Concilio Romano, addita solum particula illa Filioque

Symbolo fidei in eo Concilio edito ad maiorem explicationem Symboli Nicaeni; quod iterum Constantinopolitani Patres confirmaverunt. Hoc autem probat ex Epistola Concilii ad Damasum, et ex Symbolo Damasi, quod habetur apud Hieronymum, ubi addita est praedicta particula. Verum haec sententia parum constat: tum quia in praefata Epistola Concilii Constantinopolitani ne verbum quidem de additione particulae Filioque: tum quia inter decreta illius Concilii Romani, quae habentur in 9. libro Tripartitae historiae cap. 16. nihil de processione Spiritus sancti a Filio decernitur, sed Canone 16. tantum damnatur, qui negaverit Spiritum sanctum esse a Patre. Quod vero ex Symbolo Damasi profertur parum iuvat: tum quia non constat, an Symbolum illud sit revera Damasi; insuper longe diversum est a Nicaeno, et Constantinopolitano: hic autem non movetur quaestio, ubi haec veritas primum fuerit definita, sed ubi primum addita fuerit particula Filioque Symbolo Nicaeno, quod in Ecclesia decantatur.

Suspicari quis posset non sine fundamento factam fuisse hanc additionem per Patres Concilii Toletani primi celebrati anno Christi 400. nam in Confessione fidei, quam Idatius Lemovicensis indicat in hac Synodo fuisse editam, legimus: Spiritum quoque esse Paracletum, qui nec Pater sit ipse, nec Filius, sed a Patre, Filioque procedens. Quod iterum constanter affirmatur in tertia Synodo Toletana. Verum cum illa fidei Confessio longe diversa sit a Symbolo Nicaeno, quod in Ecclesia cantatur, inde concludere non licet ex tunc hanc particulam Filioque additam fuisse Symbolo, de quo conquerebantur Graeci.

Quocirca satius dicendum arbitror hanc additionem factam fuisse a quibusdam Ecclesiis particularibus circa annum Christi 620. et inde ab aliis fuisse usurpatam, approbante summo Pontifice: quod inde colligo primo ex verbis Andreae Theologi nomine Latinorum in Florentino Concilio sessione 7. dicentis: Maximo in Gallia et in Hispaniis Schismate imminente, cum iam Filioque passim celebraretur, Romano Pontifici fuit necesse in multorum Occidentalium amplae dignitatis, magnoque Concilii Patrum concentu addito Ex Filioque, Symbolum magis illustrare. Deinde in Concilio Toletano 8. anno 653. recitatur idem Symbolum Nicaenum cum hoc additamento: Credimus et in Spiritum sanctum vivificatorem ex Patre, et Filio procedentem, cum Patre, et Filio adorandum, et glorificandum. Denique huius veritatis indicium est, quod in Synodo Gentiliacensi agitata est quaestio inter Graecos, et Latinos de praesenti controversia, et quod caput est, in 7. Synodo generali actione 7. Symbolum cum hac additione recitatur; adeoque veri licet hanc additionem prius fuisse factam.

Dices: Magister sententiarum lib. 1. dist. 11. cap. 2. asserit, Leonem Tertium, qui sedit circiter anno 796., dedisse repulsam Oratoribus Caroli Magni, petentibus eius nomine, atque etiam Concilii Aquisgrani additionem, ac celebrationem particulae Filioque in Missa: ergo signum est hanc additionem nondum ab Ecclesia Romana fuisse probatam; cur enim Leonem pigere hoc concedere, si tot annis ante fuisset approbatum, et concessum a suis praedecessoribus? Renuit tamen, nam, ut refert Baronius tom. 9. ad annum 809. praefatis Oratoribus respondit: Si priusquam ita cantaretur interrogatus essem, non inferretur, utique respondissem: et statim suum consilium, suamque sententiam confirmans subdit:

Numquid magis salutare est credere, periculosumve non credere Spiritum sanctum a Filio, sicut a Patre procedere, quem Filium Sapientiam Deum a Sapientia Deo, veritatem Deum a veritate Deo genitum esse; et tamen utrumque unam sapientiam, unam veritatem essentialiter Deum esse; quum tamen id a sanctis Patribus eidem Symbolo constet non additum esse?

Insuper affirmat idem Magister sententiarum, quod Pontifex statim a recessu praedictorum Oratorum curaverit Symbolum Constantinopolitanum exarari duabus tabulis argenteis, in una quidem latine, in altera graece, utrobique sine additamento illo Filioque: ergo consequens est, quod in illo ipso tempore haec additio nondum erat legitime facta, nec ab Ecclesia Romana probata.

Respondeo, merito quidem haec praestitisse Leonem Tertium, quoniam forte illo ipso tempore nondum haec additio legebatur ab Ecclesia Romana in sacrificio Missae, licet in aliquibus Ecclesiis particularibus mos invaluisset hanc particulam Filioque pridem Symbolo Constantinopolitano additam inter Missarum solemnia recitandi: non tamen propterea additionem damnavit, sed quod in Missa cantaretur absque praevia ordinatione Romanae Ecclesiae non probavit. Nec refert, quod iste curaverit Symbolum ita exarari sine praefata particula: id enim fecit, ut salvaretur memoria integri Symboli Constantinopolitani, quae poterat obliterari nova explicatione Symboli; utque constaret, nihil contrarium antiquitati doceri, sed integram retineri fidem antiquam, solis explicationibus denuo positis.

Notandum 1. Ex Doctore in 1. distinct. 11. quaest. 2. nu. 2. Godfredum Quodlib. 7. quaest. 4. quaestionem hanc inutilem iudicasse, et solutionis indignam, propterea quod supponat impossibile, nempe Spiritum sanctum non procedere a Filio; talis autem suppositio non videtur admittenda a respondente, quia exinde redargui posset, et adigi ad concedenda contradictoria, quod maxime respondentem urgeret, et in errorem induceret. Verum ceteri omnes Scholastici tanti fecerunt eam quaestionem, ut accuratas, et subtiles in eius resolutione disputationes texuerint; nec fuit cassus eorum labor. Sicut enim utiliter similes aliae quaestiones agitantur in Scholis, puta an si Deus non esset immutabilis, foret aeternus: an si homo non esset risibilis, esset distinctus ab equo, prima quidem ad investigandum, an immutabilitas sit formalis ratio aeternitatis: secunda ad cognoscendum formale principium constituens hominem, et eum a brutis distinguens, tametsi istae suppositiones sint impossibiles, ita pariter quamvis suppositio a nobis facta sit impossibilis; quia tamen maxime conducit ad percipiendam rationem formalem distinctivam Filii a Spiritu sancto, idcirco nec superflua, nec implicans censeri debet. Adde, quod S. August. lib. De Trinitate cap. 6. similem hypothesim impossibilem admittat, docens, quod si Pater Filium non genuisset, nihil prohiberet eum dici ingenitum; certum est enim, quod Patrem non gignere Filium sit omnino impossibile; attamen ex hac suppositione impossibili recte concludit sanctus Augustinus, quod etsi in divinis Persona non esset generans, non minus foret ingenita.

Notandum 2. Ex eodem Doctore ibidem, propositiones illativas esse duplicis generis, aliae namque inferuntur per praedicatum primo intrinsecum; aliae vero per locum extrinsecum. Prioris generis sunt, ex quibus per locum intrinsecum, et consequentia essentiali unum sequitur ex alio; ut ex hac homo est, intrinsece sequitur ista: ergo est rationalis; quia rationale est praedicatum intrinsecum et essentiale homini. Posterioris generis sunt, quae consequentia tantum veluti accidentali inferuntur ex altero, necessario tamen; sic ex hac homo est, sequitur tantum extrinsece licet necessario: ergo risibilis est; quia risibilitas non est de primaria intrinseca et essentiali ratione hominis, sed est quid extrinsecum constitutioni eius essentiali. In prioribus suppositionibus hypotheticis, certum est, quod sublato posteriori, sequitur per locum intrinsecum ablatio prioris, v. g. Si Petrus non esset rationalis, consequentia intrinseca sequeretur ipsum non fore hominem: in posterioribus vero quantumcumque removeatur posterius, non sequitur per locum intrinsecum ablatio prioris, v. g. in hac hypothesi, si homo non esset risibilis, non sequitur per locum intrinsecum, non fore hominem, quia sublata risibilitate adhuc remanent intrinseca, et essentialia principia constitutiva hominis, nempe animal, et rationale. Unde ad propositum, haec propositio Filius est Spirator, dicitur esse posterioris generis respectu constitutionis Filii, et per consequens respectu distinctionis eius a quovis alio, quia sublata Spiratione activa adhuc remanet adaequatum principium constitutivum Filii, nempe essentia, et Filiatio.

Notandum 3. Huic quaestioni ansam praebuisse Angelicum Doctorem 1. p. quaest. 36. art. 2. Ut enim probaret adversus Graecos, Spiritum sanctum revera a Filio procedere, hac praesertim ratione usus est, nimirum quia Spiritus sanctus non distingueretur realiter a Filio, si revera ab ipso non procederet. Quam rationem expendens Doctor quaest. laudata, illam esse infirmam demonstrat, utpote cum Spiritus sanctus realiter a Filio non minus distingueretur etiamsi revera ab ipso non procederet: duae namque in Filio distinguendae sunt relationes, nempe Filiatio et Spiratio activa formaliter, aut saltem modaliter invicem distinctae, quarum priore Filius constituitur, nedum in ratione Filii divini, sed et in ratione Personae divinae omnimode completa, et perfectae: posterior autem velut ex priore resultat, eamque supponit; adeoque supponit etiam Personam Filii omnimode completam et a qualibet alia Persona distinctam: quod ut pateat evidentius, sit

Conclusio unica. — Etsi per impossibile Spiritus Sanctus non procederet a Filio, revera tamen ab eo distingueretur realiter.

Haec est Doctoris, et omnium eius Discipulorum, et colligitur Primo quidem ex sanctis Patribus, docentibus Spiritum sanctum distingui a Filio, non praecise, quod ab eo procedat, sed quia ipsius emanatio est alterius rationis ab emanatione Filii; sic S. Augustinus lib. 5. De Trinitate, cap. 14. proferens rationem, ob quam Spiritus sanctus non sit Filius, ait: Exit enim non quomodo natus, sed quomodo datus; et ideo non dicitur Filius, quia nec natus est sicut Unigenitus. Favet etiam Gregorius Nyssenus laudatus a Bessarione in Oratione pro unione ex lib. 1. in Evangelia, nondum latine edito; ubi inter alia haec habet: Spiritus Patri coniunctus est, et secundum quod uterque increatus, et secundum quod uterque ex primo principio suam substantiam habet coniunctus: distinguitur sua proprietate, quae est quod nec Unigenitus ex Patre productus est, et quod per ipsum Filius sit manifestus. Quibus apertam assignat rationem distinctionis Patris a Spiritu sancto, non ex spiratione, sed ex proprietate eorum constitutiva. Idem dicendum de Filio: atque adeo non est vera eorum doctrina, qui distinctionem Spiritus sancti a Patre, et Filio ex sola spiratione activa, et passiva repetunt.

Subscribit aperte Anselmus, Tractatu contra Graecos de processione Spiritus sancti, capite 2. ubi ait: Quoniam Filius existit de Deo nascendo, et Spiritus procedendo, ipsa diversitate nativitatis, et processione referuntur ad invicem, ut diversi et alii ab invicem. Rursus ibidem:

Filius autem (ut interim aliam taceam causam, quoniam nondum constat, quod Spiritus sanctus de ipso sit et procedat) ideo non est Spiritus sanctus, nec Spiritus sanctus est Filius, quia Filius nascendo habet esse de Patre, Spiritus sanctus autem non nascendo, sed procedendo.

Quam rationem sic urget c. 3. Alii sunt ab invicem per hoc, quod dictum est, ut puta, quia alter nascitur, alter vero procedit, et ideo cum nascitur unus non potest cum eo nasci ille, qui per hoc est alius ab eo, quia non similiter nascitur, sed procedit; et cum unus procedit, nequit ille simul procedere; qui per hoc est alius ab illo, quia non similiter procedit, sed nascitur. Unde cap. 4. concludit: Si per aliud non essent plures Filius, et Spiritus sanctus, per hoc solum essent diversi, scilicet quia alter nascendo, alter existit procedendo. Quibus certe clarissime et subtilissime nostram sententiam comprobat: unde Urbanus Pontifex, qui in Concilio Barensi sancti Anselmi doctrinam cum universo Patrum coetu, et applausu probavit, nonne similiter Scoti doctrinam ex tunc definivisse videtur?

Sed, quod caput est, hanc ipsamet sententiam approbat Doctor Angelicus Quodlib. 4. artic. 3. ubi docet rem distingui per suam formam, non solum ab opposita, sed a disparata; et exemplum ponit de saphiro, quem dicit per suam formam distingui non solum ab aliis lapidibus, sed a plantis: unde concludit:

Sic ergo dicendum, quod Filius sua Filiatione distinguitur quidem a Patre secundum oppositionem relativam Filiationis ad Paternitatem: sed a Spiritu sancto distinguitur Filiatione, per quod Spiritus sanctus non habet Filiationem, quam Filius habet: ergo revera censet Filium per Filiationem, non vero praecise per Spirationem activam distingui a Spiritu sancto; adeoque etiam per impossibile sublata Spiratione activa a Filio, non minus ab eo realiter distingueretur per Filiationem.

Probat Doctor conclusionem primo: eodem principio, quo res constituitur, etiam a quocumque alio distinguitur; quia, inquit, eodem est aliquid ens, et unum unitate conveniente tali entitati: quod autem in se unum est, etiam distinctum est a quolibet alio; adeoque principium rei constitutivum est etiam eiusdem distinctivum; unde homo distinguitur per animalitatem, per quam constituitur in esse animalis, a quocumque non habente animalitatem; et per rationalitatem, qua constituitur in esse hominis, distinguitur ab eo omni quod non est homo: sed Filius divinus constituitur in esse Personali per Filiationem: ergo etiam per Filiationem distinguitur ab ea omni Persona, in qua non est illa divina Filiatio. At in hypothesi, qua Spiritus S. non procederet a Filio, non propterea includeret realiter Filiationem: ergo in eo casu non minus realiter distingueretur a Filio.

Probatur subsumptum, in quo solum videtur esse difficultas: Spiritus sanctus ex sua ratione intrinseca debet produci per voluntatem: sed quod producitur per voluntatem non potest esse Filius; siquidem Filius divinus produci debet in ratione Filii per facultatem assimilativam ex ratione sua formali, qualis solus est intellectus: quod autem producitur per intellectum produci nequit per voluntatem, et viceversa: ergo Spiritus sanctus productus per voluntatem produci nequit per intellectum, alias idem produceretur duplici productione totali, quod implicat; adeoque in nullo casu potest esse Filius, et consequenter in omni casu necessario distinguitur realiter a Filio.

Confirmatur. — Distinctio Personalis est a forma, et proprietate Personali: sed sola Filiatio est proprietas Personalis in secunda Persona: Filius enim non constituitur in esse Personali a Spiratione activa, quia eam habet communem cum Patre: ergo per solam Filiationem, non vero per Spirationem activam distinguitur personaliter a Spiritu sancto. Deinde, Filiatio ratione sui est incommunicabilis realiter Spiritui sancto; alias non esset proprietas Personalis: ergo ratione sui Filium distinguit realiter a Spiritu sancto. Denique, Filius distinguitur realiter a Spiritu sancto per id quo formaliter constituitur in esse Filii: at non constituitur in esse et ratione Filii per Spirationem activam; alias etiam Pater dicendus esset Filius, siquidem etiam Pater habet illam Spirationem activam; sed ita constituitur per Filiationem: ergo etiam per eam a Spiritu sancto distinguitur.

Probat 2. Unum, et idem non potest accipere esse duabus productionibus totalibus, et adaequatis: sed Generatio passiva, et Spiratio passiva, si essent a solo Patre, fierent per duas productiones totales, et adaequatas: ergo etiam in eo casu non essent unum, et idem realiter; adeoque essent realiter distinctae. Maior patet, alias enim neutra earum productionum foret adaequata, si alterius consortium admitteret ad producendum effectum. Minor probatur: productio per intellectum in divinis, et productio per voluntatem sunt duae productiones adaequatae, quaelibet enim earum facultatum cum essentia divina est potens ad producendum terminum infinitum: sed Generatio passiva, seu Filiatio etiam in eo casu fieret per intellectum, et Spiratio passiva per voluntatem: ergo utraque fieret per productionem adaequatam, adeoque non potest esse unum, et idem.

Confirmatur. — Filiatio, et Spiratio passiva ex ratione sua intrinseca distinguuntur realiter: ergo quamquam a solo Patre procederent, non minus forent realiter distincta. Probatur antecedens. si ita non distinguerentur, possent ex ratione sua formali in eamdem Personam coincidere: at hoc falsum est. Probatur. quia si coinciderent in eamdem Personam, sequeretur, quod illa Persona haberet esse per duas productiones adaequatas, quarum quaelibet ipsam adaequate produceret. Probatur. nam Filiatio producitur per intellectum, et Spiratio passiva per voluntatem: sed utraque facultas est infinite productiva, adeoque productiva termini infiniti seorsim, quia utraque seorsim, et non tantum coniunctim est infinita: sed facultas ex se productiva termini infiniti est productiva adaequate, et totaliter; ergo si Filiatio, et Spiratio passiva in eamdem Personam coinciderent, sequeretur eam produci duabus productionibus totalibus, et adaequatis; quod cum implicet, etiam implicat unam eamdem Personam fore simul Filium, et Spiritum sanctum: ergo quamvis Spiritus sanctus non procederet a Filio, non idcirco sequeretur eum esse eumdem realiter cum Filio.

Probat 3. Si per impossibile Pater non spiraret, nec produceret Spiritum sanctum, sed solus Filius, adhuc tamen a Filio, et Spiritu sancto distingueretur realiter per Paternitatem, quae non esset in Filio, nec in Spiritu sancto: ergo similiter si Filius non spiraret, adhuc distingueretur a Spiritu sancto per Filiationem, qua constituitur in esse personae, et quae non reperitur in Patre, nec in Spiritu sancto. Patet consequentia a paritate rationis.

Confirmatur. — Spiratio passiva nunc, et de facto non identificatur Paternitati: ergo nec tunc, et in praefata hypothesi identificaretur Filiationi, sive generationi passivae. Patet antecedens, quia Paternitas, et Spiratio passiva constituunt duas Personas distinctas, nempe Patrem, et Spiritum sanctum. Consequentia probatur: idcirco Paternitas non identificatur modo Spirationi passivae, quia sunt relationes disparatae, et personales: at in casu proposito etiam Spiratio passiva, et Filiatio essent relationes personales, et disparatae: ergo quae ratio suadet non esse nunc identificationem prioris, eadem suadet, neque tunc fore identificationem posterioris. Minor patet a paritate rationis. Probatur Maior: idcirco Paternitas non identificatur modo Spirationi passivae, vel quia est ipsi opposita relative, vel quia est ipsi relatio disparata: non primum, Paternitas enim soli Filiationi relative opponitur, quia soli Filiationi est correlativa, non vero Spirationi passivae: prima namque Persona ad suum Filium, non autem ad Spiritum sanctum per Paternitatem refertur: ergo non alia ratione Paternitas non identificatur realiter spirationi passivae, quam quia est relatio ipsi disparata.

Reponunt aliqui Thomistae, idcirco Paternitatem distingui a Spiratione passiva, non quia est ipsi disparata, sed quia identificatur omnimode cum Spiratione activa, qua correlative opponitur Spirationi passivae. Verum huius replicae falsitas aperte constat, etenim si hoc sufficiat, Spiratio activa non poterit esse in Filio; at consequens est falsum, adeoque etiam id unde sequitur.

Reponunt alii, idcirco Paternitatem distingui a Spiratione passiva, quia est in Persona, quae ratione Spirationis activae, seu Personae spirantis distinguitur a Spiratione passiva, seu spirata Persona.

Contra 1. Si haec replica subsisteret, sequeretur, quod quidquid est in Patre spirante distingueretur realiter a Spiritu sancto: at hoc est falsum: siquidem eadem essentia, quae est in Patre, est etiam in Spiritu sancto. Deinde, quod Spiratio activa distinguatur a passiva realiter, solum efficit, quod concretum Spirans a spirato realiter etiam distinguatur: at paternitas non est formaliter aliquid huius concreti; concretum enim Spirans duo tantum dicit, scilicet essentiam, et relationem spirationis activae; Paternitas autem neutrum horum est: siquidem Paternitas cum essentia facit, ut generans sit Pater, et ad solum Filium in ratione generantis, et Patris referatur: ergo Paternitas nihil conducit ad rationem spirantis. Denique, principium spirativum idem est in Patre, et Filio; at vero Paternitas non est eadem in utroque: ergo Paternitas non est aliquid huius principii, adeoque formaliter nihil conducit ad formalem rationem spirantis.

Obiciunt 1. Thomistae auctoritatem Conciliorum: Primo quidem Concilii Toletani 1. in Confessione fidei: Credimus in Spiritum sanctum, qui nec Pater, nec Filius, eo quod a Patre, Filioque procedat. Sed in casu nostro non procederet a Filio: ergo in eo casu non esset distinctus a Filio. Secundo, Toletani 11. Hoc solo numerum insinuat, quod ad invicem sunt, et in hoc numero carent, quod ad se sunt: sed non sunt ad invicem, nisi secundum relationes originis: ergo ubi non essent illae relationes, (ut non forent in nostro casu) etiam non esset Personarum numerus, et distinctio. Tertio, Concilii Florentini sess. ultima: Nam credentes Spiritum sanctum ex Filio nequaquam procedere, necesse est, ut intelligant Spiritum sanctum ex solo Patre procedere, ac consequenter eum esse Filium. Confirmatur per verba sequentia: Qui proferunt Spiritum sanctum distingui a Filio, et cum hoc procedere a solo Patre, substantiam ab hypostasi separant, et partitionem imaginantur divinae substantiae. Urgetur ex sess. 18. ubi legimus: Secundum omnes Doctores, tam Graecos, quam Latinos sola processionum differentia, quae principalius dicitur, multiplicat Personas in divinis, ad quam sola accommodantur, qui est ab alio, et a quo est alius, etc. Quae verba proferuntur a Latinorum Theologo, ut evinceret, quod cum Graeci admittant Spiritum sanctum a Filio distingui realiter, etiam debent admittere, quod ab eo procedat: ergo casu, in quo ita non procederet, ab eo non distingueretur.

Respondeo ad primum, verba Concilii non fideliter referri, siquidem non habetur particula causalis eo quod, sed absolute dicitur, Qui nec Pater sit ipse, nec Filius, sed a Patre, Filioque procedens, quod ultro fatemur.

Ad secundum, dico Concilium nihil aliud velle, quam quod Personae divinae sint revera plures ratione relationum, non vero ratione essentiae, et absolutorum, ita quod plures, quia relativae sunt, sive interim relationes illae sint oppositae, sive tantum disparatae: unde illud ad invicem non debet intelligi determinate, et formaliter de relatione opposita, sed de relatione, ut sic, et quatenus praescindit ab opposita, et disparata; Concilium enim ibi opponit esse ad invicem, seu relativum, modo essendi a se, seu absolute: at haec divisio, et oppositio non foret adaequata, si sub priori membro comprehenderet solum relationes oppositas, non vero etiam disparatas; hae namque non possunt sub posteriori membro comprehendi, quia non sunt ad se: ergo haec auctoritas nobis non officit.

Ad Concilium Florentinum dico, duos priores textus mala fide referri, nam in priori Concilium non habet eum esse Filium, imo contradictorium, nempe eum non esse Filium, ut patet in omnibus exemplaribus hactenus editis. Nec verum est, quod reponunt aliqui, nempe quod si ponatur particula non, nullus erit sermonis sensus: nam sensus clarus est, Graecos dicentes Spiritum sanctum non procedere a Filio, sed a solo Patre, necessario nihilominus admittere, quod non sit Filius, ne contradicant mysterio Trinitatis: unde illud consequenter non ibi habet vim illationis, quasi ex eo, quod Graeci admittant Spiritum procedere a solo Patre, consequens esset secundum eos, quod Spiritus sanctus non sit Filius, haec enim esset inepta illatio, sed haec particula idem significat, ac consequenter seu ulterius, aut praeterea. Pariter in secundo textu non legitur illud, Distingui a Filio: sed, qui proferunt Spiritum sanctum ex sola Patris Persona procedere, hi procul dubio rem substantiam ab hypostasi separant, etc. Quae verba nobis non adversantur.

Ad posteriorem textum dico, Concilium loqui de facto, nempe, quod nunc aperta magis ratio distinctionis unius Personae ab alia sit, quia procedit, et refertur: inde tamen non est inferendum, quod non suppetat alia ratio distinctionis, si talis non adesset unius ab alia processio.

Obiciunt 2. Ex Boetio libro 1. De Trinitate cap. 22. Essentia continet unitatem; relatio vero multiplicat Trinitatem: ergo nulla Persona distinguitur ab alia, nisi quae refertur ad illam. Insuper ex S. Anselmo libro De Process. Spiritus sancti cap. 3. Unitas non amittit suam consequentiam, ubi non obviat aliqua relationis oppositio, ex quo vulgatum axioma: Omnia in divinis sunt idem, ubi non obviat relationis oppositio. Denique S. Augustinus libro 2. De Civit. cap. 10. Ideo simplex Deus, quoniam quod habet, hoc est, excepto eo, quod relative quaeque Persona ad alteram dicitur, sicut Pater habet Filium, et non est Filius. Ergo si Spiritus sanctus non procederet a Filio, esset Filius, quia tunc relative non diceretur ad illum.

Respondeo ad primum, negando consequentiam, aliud enim est, quod Persona distinguatur solum ab illa, ad quam refertur; et aliud, quod nulla Persona distinguatur, nisi habeat relationem, per quam distinguatur: in eo autem casu Filius etiam haberet Filiationem, qua constitueretur, et distingueretur ab aliis Personis. Adde. quod etiam per Filiationem in eo casu referretur ad Spiritum sanctum, non quidem per modum producentis, aut producti, sed per modum distincti realiter ad illud, a quo distinguitur.

Ad secundum dico, S. Anselmum admittere etiam oppositionem relationum inter relationes disparatas: nam eodem capite paulo ante verba in obiectione laudata dicit illam oppositionem relationis esse oppositionem Nativitatis, et Processionis, quae, ut constat, non est relativa, sed disparata: unde etiam signanter non dixit omnia in divinis esse unum, ubi non obviat relativa, sed relationis oppositio; quae scilicet oppositio, tam relativam, quam disparatam complectitur: adde, quod ipsemet nostram conclusionem aperte propugnet, ut dictum est.

Ad tertium Doctor negat consequentiam, non enim S. Augustinus vult, quod quaelibet Persona esset alia, ad quam non haberet correlationem: sed tantum, quod habeat quidquid habet alia, praeter relationem eius Personalem. In casu autem nostro Spiritus sanctus non haberet Filiationem, nec Filius Spirationem passivam: ergo non esset unica Persona, sed duae realiter invicem distinctae.

Obiciunt 3. Si relatio Filiationis esset sufficiens ratio distinguendi Filium realiter a Spiritu sancto in casu proposito, aut hoc faceret secundum quidditatem, et formalitatem suam, aut secundum esse reale, et entitativum: non secundum, quia ut sic idem est, quod Essentia divina: ergo primum. Sed relatio, ut relatio est, formaliter tantum respicit oppositum: ergo tantum distinguit, ut est correlatio: at in casu proposito non essent in Filio, et Spiritu sancto correlationes, seu relationes oppositae: ergo Filius non distingueretur a Spiritu sancto.

Distinguo minorem. respicit oppositum relative, nego: disparate, concedo. Ad subsumptum: in illo casu non essent relationes oppositae, hoc est, verae correlationes, concedo: non essent relationes oppositae, hoc est, distinctae realiter, nego: siquidem Spiratio passiva, et Filiatio sunt relationes disparatae, et invicem distinctae realiter, ut dictum est, quae ratio disparata sufficit ad distinctionem illam Personalem. Itaque sicut Paternitas distingueret Patrem a Spiritu sancto in eo casu, quo a Patre non procederet, quamvis Spiritus sanctus non haberet correlationem ipsi oppositam relative, sed tantum disparate; ita Filius distingueretur ab ipso, quia Spiritus sanctus habet relationem distinctam realiter a Filiatione, quamvis illa relatio in Spiritu sancto non esset correlatio Filiationis, hoc est, Paternitas.

Instabis. Relatio eo modo distinguit, quo constituit: sed constituit tantum in ordine ad terminum: ergo tantum a termino distinguit. Atqui terminus relationis est id quod habet correlationem: ergo tantum distinguit ab eo, quod habet correlationem: sed Spiritus sanctus in illo casu non haberet correlationem Filiationis, nec esset terminus eius: ergo Filius per Filiationem, quatenus relatio est, non potest distingui realiter a Spiritu sancto.

Respondeo 1. Distinguendo maiorem: eo modo distinguit, quo constituit, hoc est, si constituat essentialiter, distinguit essentialiter; si constituat accidentario, ita pariter distinguit, concedo maiorem: hoc est, si constituat relative in ordine ad unum tantum terminum, ab illo solo distinguit, nego maiorem; quamvis enim Paternitas constituat formaliter Patrem in ordine ad Filium; nihilominus etiam illum distinguit a Spiritu sancto.

Respondeo 2. Admissa maiore, distinguendo minorem: constituit in ordine ad terminum, quem respicit tantum per modum correlativi proprii, sicut Pater habet pro correlativo Filium, nego: quem respicit per modum termini aliquo modo, concedo. Similiter distinguo subsumptum: in illo casu Spiritus sanctus non haberet Filiationem pro termino, quem respiceret per modum producentis, concedo: quem respiceret per modum Personae a se realiter distinctae, nego.

Obiciunt 4. Si ad distinctionem Personarum sufficerent relationes disparatae, quae non essent correlationes, sequeretur quod Paternitas, et Spiratio activa deberent constituere duas Personas: sed hoc est falsum secundum omnes: ergo ad Personalem distinctionem non sufficiunt relationes disparatae. Confirmatur, quia non magis deberet Paternitas, et Spiratio passiva constituere duas Personas, quam Paternitas, et Spiratio activa: sed hae non constituunt: ergo nec illae; et consequenter in casu proposito non distingueretur realiter Filius a Spiritu sancto.

Negat Doctor sequelam obiectionis, et antecedens confirmationis eius, et hanc ait disparem esse rationem duarum harum combinationum, scilicet Generationis et Spirationis activae cum Generatione et Spiratione passiva, quia duae productiones activae respectu diversorum terminorum non repugnant in eodem supposito; bene enim intelligi potest, quod quispiam habeat plures actiones plurium productivas, ut de facto contingit non solum in Patre aeterno, qui est productivus Filii, et Spiritus sancti; sed etiam in Sole respectu plurium effectuum; duae vero productiones totales passivae repugnant in eodem supposito, quia sequeretur, quod simul, et semel unum bis produceretur productione totali, quod implicat: ex eo autem, quod Paternitas, et Spiratio activa sint in eadem prima Persona, nihil aliud sequitur, quam quod illa Persona duas habeat productiones totales respectu duorum diversorum terminorum; si autem Filiatio, et Spiratio passiva essent in una, eademque Persona, sequeretur in ea esse duas productiones passivas, eamque bis produci, quod implicat; adeoque si unum non repugnet, inde non sequitur, quod etiam aliud non repugnet.

Instabis. duae relationes ex se non sunt incompossibiles, nisi invicem opponantur: sed Filiatio, et Spiratio passiva non opponuntur: ergo ex se non sunt incompossibiles.

Distinguo maiorem: nisi opponantur formaliter per modum duarum correlationum, nego maiorem: nam duae productiones passivae totales eiusdem effectus ab eadem, vel diversa causa non sunt correlationes, et tamen repugnant in eodem effectu, seu eadem re: nisi opponantur disparate, ita ut una alterius exigat exclusionem, concedo maiorem: et similiter distincta minore, neganda est consequentia.

Obiciunt 5. In divinis non est asserenda distinctio, nisi ubi eam aut fides astruit, aut ratio probat: at in eo supposito, nec fides asserit, nec ratio probat fore distinctionem realem inter Spiritum sanctum, et Filium: ergo non est asserenda.

Respondeo primo in minore peti principium, de hoc enim quaeritur utrum id ratio probet, necne. Deinde retorqueri potest argumentum hoc modo: in divinis non est asserenda identitas, nisi eam aut fides doceat aut ratio convincat: sed in casu posito, nec fides, nec ratio evincit fore identitatem Filii cum Spiritu sancto: ergo nec id est asserendum.

Obiciunt denique: inter divinas relationes quatuor concipi possunt oppositiones disparatae: prima quidem inter Generare, et Spirare: secunda inter Generari, et Spirari: tertia inter Generare, et Spirari; quarta denique inter Generari, et Spirare: sed nulla istarum est sufficiens principium formale distinctivum Personarum; non quidem prima, aut secunda, quia tunc sequeretur Genitum, et Spiratum esse duas Personas, et similiter Genitorem, et Spiratorem duas alias, quod est falsum. Non etiam tertia, aut quarta; nam illae oppositiones disparatae ita essent Personarum distinctivae, vel quatenus sunt tales: non primum, etenim si oppositioni disparatae relationum, quatenus disparatae sunt, vel quatenus disparata est, convenit esse principium formale distinctivum Personarum, iam omnis oppositio relativa disparata distinguet, et ita Generare ac Spirare, sicut et Generari ac Spirari constituent duas Personas: non etiam secundum, quia non videtur potior ratio, cur hae sint personarum distinctivae, quam aliae: ergo, etc.

Respondeo primo, dici posset, quod sint Personarum distinctivae praecise quatenus sunt disparatae; nec inde sequi, quod omnes relationes disparatae ita debeant esse Personarum distinctivae: maxime cum non omnes etiam relative oppositae relationes sint Personarum distinctivae; etenim Spiratio activa et passiva sunt correlationes, et relative oppositae, et tamen non distinguunt personaliter; Spiratio enim netiva in Patre non est Personalis, cum ille ante ipsam iam concipiatur constitutus in esse Personae per Paternitatem, et generationem activam; quae instanti originis praecedit Spirationem. Secundo dico, non omnes quidem relationes disparatas esse Personarum distinctivas, sed tantum eas, quae Personales sunt, seu quibus divinae Personae constituuntur, quales sunt Paternitas, Spiratio passiva, et Filiatio cum ipsa Spiratione passiva comparata.

Corollaria. — Ex his sequitur primo, quod etsi Spiritus sanctus procedat a Patre et Filio, tamen absolute posset procedere ab unica Persona. Siquidem Pater et Filius seorsim habent sufficiens principium productivum Spiritus sancti, nempe voluntatem infinitam ab obiecto infinito, scilicet essentia divina, foecundatam: ergo si de facto non procederet a duabus; nihilominus revera procedere posset ab unica Persona aeque perfectus.

Collige 2. Quod Pater et Filius sint unicum principium Spiritus sancti: tum quia, ut inquit S. Augustinus 5. De Trinit. c. 14. Sicut Pater et Filius unus Deus, et ad creaturam relatus; sic relative ad Spiritum sanctum, unum principium: tum quia sicut Pater gignendo Filium communicat ei eamdem essentiam, ita et eamdem vim spirativam: ergo ratione illius unius vis spirativae, dicendi sunt unum principium Spiritus sancti. Consequentia patet, sicut enim ex eo Pater, Filius, et Spiritus sanctus dicuntur unus Deus, quia habent unicam Divinitatem; et unus Creator, quia habent unicam vim creativam; sic etiam Pater et Filius dicendi sunt unus Spirator, seu unicum principium Spiritus sancti, quia habent unicam vim spirativam.

Collige 3. Quod Pater et Filius non possint quidem dici duo Spiratores, bene vero duo Spirantes, ut docet Doctor in 1. dist. 12. q. 1. quia, inquit, terminus pluralis duo iunctus nomini Spirator significaret vim spirativam in Patre et Filio esse distinctam et duplicem, quoniam vocabulum Spirator formaliter designat vim spirandi: secus est autem de participio Spirante, quod significat Personam habentem illam vim spirativam; ita ut sicut sunt duae personae producentes Spiritum sanctum, ita possunt dici duo spirantes, hoc est duae Personae habentes vim spirativam. Ratio autem disparitatis est, quod ad pluralitatem nominum substantivorum concretorum, non sufficit pluralitas suppositorum, sed etiam requiritur pluralitas formarum: ad pluralitatem vero adiectivorum, et participiorum, sufficit pluralitas suppositorum. Hinc verae sunt istae propositiones: Pater, Filius, et Spiritus sanctus sunt unus Creator, una Causa, unus Gubernator, etc.; quia habent unicam, eamdemque vim creandi, causandi, etc. Similiter propter pluralitatem suppositorum, verae sunt etiam istae: Pater, Filius, et Spiritus sanctus sunt tres Creantes, Causantes, et Gubernantes.

Iam diximus in praeludio huiusce Disputationis, Spiritus nomen, quatenus Amorem spiratum significat, esse soli tertiae divinae Personae: proprium; remanet vero solvenda difficultas de tribus maxime vocabulis, quae ipsi tum a Scriptura, tum a Patribus tribuuntur, dum videlicet appellatur Sanctus, Donum Dei, et Charitas, ac Amor: an autem haec nomina sint ipsi propria, vel tantum appropriata, resolvendum est in praesentiarum. Quocirca

Notandum 1. Sanctum tribus modis usurpari: Primo quidem pro eo, quod est purum, et omni immunditia defaecatum; et sic sanctificatio dicitur emundatio a peccato per gratiam. Secundo, Sanctum idem est, quod cultui divino deputatum, et consecratum; et hoc modo dicitur Templum sanctificari, sicut et vasa quae in ministerium Templi deserviunt; sed multo magis rationalis creatura sancta dicitur, quando ad divinum obsequium applicatur. Tertio Sanctum idem est, quod firmum, seu in bono confirmatum. Certum est autem his tribus modis sanctitatem effective Spiritui sancto appropriari, ille enim per infusionem gratiae sanctificantis creaturam rationalem emundat ab omni inquinamento carnis, et spiritus, et eam a terrenorum affectuum colluvione defaecans, in Deum totius puritatis centrum evehit; ex qua evectione secundus sanctitatis radius erumpit, videlicet consecratio, et divino cultui mancipatio et applicatio: amor enim est principium ordinationis in Deum, et per eum maxime Deo dedicamur et consecramur; quo demum fit, ut anima in virtute firmetur ac roboretur, et quamdam immobilitatem in bono consequatur, quae totius est sanctitatis character. An autem praeter hanc sanctitatis effectivae appropriationem, etiam divina essentialis sanctitas Spiritui sancto peculiari titulo conveniat, hic determinandum est.

Notandum 2. Ex Aristotele lib. 4. Topicorum cap. 4. quod Donum alicuius, et alicui dicitur, et datio alicuius, et alicui dicitur: est autem datio genus Doni: nam Donum datio est irredibilis, idest, liberalis sine ulla spe retributionis: ex qua definitione colligitur tria reperiri in Dono: Primum rem ipsam, quae donatur; Secundum relationem rei datae ad donantem: Tertium denique respectus tum dantis, tum dati, ad ipsum cui fit datio. Non est autem necesse distinctionem realem intercedere inter donans, et datum, namque unum et idem, cum alteri dat seipsum, simul donans et datum est. Observandum insuper, quod quamquam ratio doni in divinis primario et per se connotet respectum rationis ad creaturas, nihilominus etiam secundario connotat processionem per modum libertatis: unde in illo connotato duo reperiuntur, scilicet emanatio, et modus emanationis, ita quod donatum in divinis primo debeat emanare ab eo, qui donat; secundo ita emanare, ut producatur libere, seu per voluntatem; in quibus duobus maxime fundatur relatio rationis doni, quae tantum in tempore terminatur ad creaturam, cui fit donatio.

Notandum 3. Dilectionem, seu Amorem in divinis usurpari trifariam: Primo quidem essentialiter, quatenus significat actum volitionis, et dilectionis, qui est communis tribus Personis, sicut enim Intelligere et Intellectio est essentialis Deo, ita Diligere et Amor est quid essentiale absolutum, et commune. Secundo sumitur interdum notionaliter, quatenus nempe significat actionem productivam termini producti per voluntatem; et sic Diligere idem est, ac Spirare, et terminus illius non est alius, quam ipsa Persona spirata, quae dicitur

Spiritus sanctus. Tertio denique usurpatur mixto quodam modo pro habitudine diligentis ad res dilectas: quod rursus duobus modis usurpari potest, nimirum principiative, et formaliter; quatenus nempe Pater, et Filius producunt Spiritum sanctum, qui est Amativus (si ita loqui liceat) seu amor omnis amabilis; dicuntur etiam principiative esse Amorem omnis amabilis: quatenus vero Spiritus sanctus per Amorem vi suae processionis sibi communicatum respicit quidquid est amabile, censetur esse amativus formaliter omnis amabilis: qua ratione habet duplicem respectum; unum realem ad principium sui productivum, alterum rationis ad res amatas, vel amabiles. Qualiter autem Amoris nomen ipsi proprie conveniat, infra resolvendum est; interim sit

Conclusio prima. — Sanctitas maxime appropriatur tertiae in divinis Personae. Haec est de fide, siquidem haec adoranda Persona, nedum Scripturae sacrae, sed et Conciliorum et Sanctorum Patrum Oraculis constanter Spiritus sanctus appellatur, quocirca S. Augustinus lib. 10. De Civitate cap. 24. eum appellat sanctitatem Patris et Filii, quam utique appellationem lib. 11. cap. 24. ita expendit:

Utrum boni Patris, et boni Filii Spiritus sanctus, quia communis ambobus est, recte bonitas dici possit amborum, non audeo temerariam praecipitare sententiam; Verumtamen amborum eum dicere sanctitatem, facilius ausus fuero, non amborum, quasi qualitatem, sed ipsum quoque substantiam, et tertiam in Trinitate Personam. Ad hoc enim me probabilius ducit, quod cum sit, et Pater spiritus, et Filius spiritus, et Pater sanctus, et Filius sanctus, proprie tamen ipse vocatur Spiritus sanctus, tamquam sanctitas substantialis, et consubstantialis amborum.

Ipsi praecinit S. Cyrillus lib. Dialogo 7. De Trinitate;

Sanctus est, inquit, Spiritus ipsius, non participatione, neque externa ad Filium habitudine, sed natura, et veritate: Nam ut stupidum, et insulsum est hominem appellari, revera quidem hominem, tamen aliud ab eo quiddam intelligi: ita stultum admodum est Spiritum quidem sanctum nominare Spiritum, et tamen ipsum excludere ab eo, ut natura sit sanctus, et absurde aliam in naturam excludere. Non enim gloriae, aut excellentiae modum aliquem nomen istud illi significabit, quemadmodum haec Principatus, et Thronus, et Dominatio, quae iis tribuuntur, quae ab illo sunt condita: sed substantialem potius qualitatem exprimet, veluti nomen illud Pater Patri, et Filius Filio, etc.

Quibus aperte dicere videtur sanctitatem nedum appropriatam, sed etiam veluti propriam esse Spiritui sancto, sicut Patri propria est Paternitas, et Filio Filiatio.

Quod utique etiam ratio suadet, si attendatur modus amoris, quo tertia illa divina persona procedit: omnis enim sanctitas, aut malitia ab amore et voluntate originem habet: unde etiam peculiari ratione ad illam tertiam divinam Personam spectat homines, et Angelos sanctificare; quare S. Cyrillus Alexandrinus lib. 18. Thesauri cap. 4. Sanctus, inquit, Spiritus dicitur, quia sanctus essentialiter dicitur, naturalis enim, et viva, et subsistens Dei operatio est, quae creaturas per suam participationem sanctificando perficit. Et paulo inferius: Ipsam sanctificandi virtutem, quae ex Patre naturaliter prodit, et creaturas sanctificat, atque perficit, Spiritum sanctum appellamus. Qualiter autem creaturarum sanctificatio ipsi approprietur, iam sufficienter dictum est in secundo Notabili.

Conclusio secunda. — Nomen, et ratio Doni Spiritui sancto maxime appropriatur. Hanc Conclusionem plurimis Scripturae textibus probat S. Augustinus lib. 15. De Trinitate, capite 19. maxime vero ex sequentibus Ioannis 4. Christus Samaritanam alloquens, ait: Mulier si scires Donum Dei, loquebatur autem Christus de aqua vitae, quam capite 7. Ioannes dicit esse Spiritum sanctum his verbis: Flumina de ventre eius fluent aquae vivae, hoc autem dicebat de Spiritu, quem accepturi erant credentes in eum: item Actorum 8. Pecunia tua tecum sit in perditionem, quia Donum Dei existimasti pecunia possideri. Hoc autem dixit S. Petrus, quando Simon Magus videns, quia per impositionem manuum Apostolorum daretur Spiritus sanctus obtulit ei pecuniam. Hoc ipsum probat S. Augustinus ex ratione ipsa originis sancti Spiritus, qui, inquit lib. 5. De Trinitate cap. 14., exiit non quomodo natus, sed quomodo datus, quia scilicet procedit ut amor, qui prima radix est gratuitae donationis. Ideo namque donamus gratis, quia volumus bonum personae accipienti, quapropter amor habet rationem primi doni, per quod omnia gratuita donantur; cum igitur Spiritus sanctus ex vi suae processionis formaliter procedat ut amor productus per voluntatem; consequens est ipsi ratione suae proprietatis Personalis convenire peculiarem aliquam rationem doni, quoniam ex vi sui originis formaliter procedit secundum primam radicem liberalitatis gratuitae.

Dices 1. Spiritus sanctus est ab aeterno: sed ab aeterno non potest habere rationem doni: ergo ratio doni ipsi non competit ratione proprietatis Personalis. Maior constat. Probatur minor: donum necessario duplicem respectum importat, unum ad personam a qua datur, et alium ad personam, cui datur: sed ab aeterno nulla fuit creatura, cui Spiritus sanctus donari posset: ergo nec potuit habere rationem doni.

Respondent aliqui Spiritum sanctum habere rationem Doni non solum respectu creaturarum, sed etiam respectu Patris, et Filii, est enim veluti donum, quod Pater donat Filio, vicissimque Filius Patri, quatenus unus alteri suum amorem impendit, atque rependit.

Respondeo 2. Donum non dici ex eo, quod actu detur, sed ex eo, quod habeat aptitudinem, ut possit dari: unde ab aeterno divina Persona dicitur donum, licet in tempore tantum donetur, ut explicat S. Augustinus De Trinitate cap. 15. Quia sic procedebat ut donabile, iam donum erat, et antequam esset cui daretur, aliter enim intelligitur cum dicitur donum, aliter cum dicitur donatum, nam donum potest esse et antequam detur, donatum autem, nisi datum fuerit nullo modo dici potest: et paucis interpositis: Sempiterne Spiritus donum, temporaliter autem donatur.

Dices 2. Spiritus sanctus non solum a Deo, sed etiam a creaturis datur, siquidem Actorum 8. legimus, quod per impositionem manuum Apostolorum daretur Spiritus sanctus: ergo non solum est donum Dei.

Respondet S. Bonaventura in 1. distinct. 14. artic. 2. quaest. 2. Spiritum sanctum dari posse quatuor modis: vel sicut a praeparante, seu ministrante Sacramenta; vel sicut ab annuntiante salutaria documenta; vel sicut ab impetrante per operationem, sive per bona opera; vel sicut a producente. Primo, et secundo modo, tam confertur a bonis, quam a malis: tertio modo tantum confertur a bonis: quarto modo tantum donatur a Deo, siquidem a solo Patre et Filio producitur, et donatur creaturis, tamquam donorum omnium maximum, et inexhausta bonorum omnium, quae in nos a Deo fluunt, origo. Nam, inquit sanctus Basilius in libro De Spiritu sancto:

Per Spiritum sanctum datur in Paradiso restitutio, in Regnum Caelorum reditus, in adoptionem Filiorum reversio: datur fiducia Deum appellandi Patrem, consortem fieri gratiae, Christum Filium lucis appellari, aeternae gloriae participem esse, et ut semel omnia dicam, esse in omnis benedictionis plenitudine:

siquidem, ut addit sanctus Chrysostomus homil. 2. De Spiritu sancto: ille est nostrae imaginis reformatio, mentis perfectio spiritualis, mentalium oculorum nostrorum sol, interni nostri hominis lumen, copula unionis nostrae cum Christo, animarum exultatio, cordis tripudium, mentis requies, sapientiae communicatio. Hoc Prophetae illustrantur, Reges inunguntur, Sacerdotes ordinantur, Doctores illuminantur, Ecclesiae sanctificantur, altaria fundantur, unguentum consecratur, aquae purgantur, daemones abiguntur, morbi curantur, peccatores Deo reconciliantur.

Conclusio tertia. — Spiritui sancto maxime convenit Nomen, et ratio divini Amoris. Haec pariter colligitur ex Scriptura sacra illis maxime locis, quibus charitas, et amor appellatur; sic ad Romanos 5. Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Quod ita expendit sanctus Augustinus lib. 15. De Trinitate, cap. 18. Dilectio, quae ex Deo est, et Deus est, proprie Spiritus sanctus est, per quem diffunditur in cordibus nostris Dei Charitas, per quam nos tota inhabitat Trinitas; et cap. 19. appellat Spiritum sanctum Charitatem, et Amorem amborum, nempe Patris et Filii: Et si Charitas, inquit, qua Pater diligit Filium, et Patrem diligit Filius ineffabiliter, communionem demonstrat Amborum, quid convenientius, quam ut ille Charitas dicatur proprie, qui Spiritus est communis Amborum? Licet autem affirmet charitatem proprie convenire Spiritui, non diffiteor illum proprie, pro appropriate usurpasse, nam subdit:

Sicut non solus est in illa Trinitate, vel Spiritus, vel Sanctus: sed Pater est Spiritus, et Filius Spiritus, et Pater sanctus, et Filius sanctus, quod non ambigit pietas, et tamen iste non frustra proprie dicitur Spiritus sanctus: quia enim est communis ambobus, id vocatur ipse proprie, quod ambo communiter.

Nihilominus non solum appropriate, sed etiam proprie Spiritus sanctus nominari potest Amor, tum ratione processionis, quia procedit per voluntatem, qua proprie spiratur amor; tum ex additione alicuius praedicati, si nempe dicatur amor productus, vel spiratus. Primum egregie explicat S. Petrus Damianus in Opusculo primo cap. 2. dicens:

Et haec summa illa Charitas est, qua genitus a gignente diligitur, suumque diligit genitorem: ideoque non amplius, quam tria sunt, et essentialiter indivisa, et tripartita proprietate distincta; unus diligens illum qui de illo est, unus diligens eum, a quo est; et ipsa dilectio, de qua dicitur, quia Deus Charitas est.

Secundum vero pluribus inculcat sanctus Augustinus locis laudatis.

Ceterum ita Charitas, vel amor, aut dilectio Patris, et Filii putandus est Spiritus sanctus, ut tamen non sit ipsa essentialis Charitas, qua divinae Personae se invicem diligunt, nam 1. Ioan. 4. Deus Charitas est; unde quidam, uti refert S. Augustinus libro De Fide, et symbolo cap. 9. ut Spiritum sanctum distinctam a Patre et Filio Personam negarent, usi sunt… ipsam communionem Patris et Filii, atque, ut ita dicam, Deitatem… Spiritum sanctum credere, etc.

Itaque Spiritus sanctus est amor appropriate, quia procedit per voluntatem, cuius est amare; et proprie, quia est terminus per amorem spiratus, seu amor productus; et effective, quia Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum. Quod ita expendit S. Bernardus Epistola 107.:

O geminum ipsum firmissimum erga nos amoris argumentum! Christus moritur; meretur amari: Spiritus afficit, et facit amari: ille facit cur ametur; ille ut ametur: ille multum dilectionem in nobis commendat, iste dat: in illo cernimus, quod amemus, ab isto sumimus, unde amemus: Charitas ergo ab illo occasio, ex isto affectio.

Insuper hic advertendum, quod cum Spiritus sanctus mutuus sit amor Patris et Filii, sive mutui amoris fructus ac terminus, non solum amborum unitas, et communio appellatur ab Augustino 6. De Trinit. cap. 5. sed, et osculum, amplexus, vinculum utriusque a nonnullis dicitur: sic S. Bernardus serm. 8. in Cantica, Si, inquit, recte Pater osculans, Filius osculatus accipitur; non erit abs re osculum Spiritum sanctum intelligi, utpote Filii, qui imperturbabilis pax sit, gluten firmum, individuus amor, individua unitas. Et serm. 1. in Octava Paschae: Spiritus est indissolubile vinculum Trinitatis, per quem sicut Pater et Filius unum sunt, sic et nos unum sumus in ipsis. Similiter Laurentius Iustinianus libro De Obedientia, Spiritum sanctum vocat Charitatis indissolubile vinculum, et pacis suavissimum osculum, mutuique amoris beatissimum amplexum.

Aliae sunt huiusce divini Spiritus appellationes, quarum aliquas ita expendit Seraphicus Bonaventura in compendio Theologico lib. 1. cap. 9. Dicitur enim 1. Fons vivus, quia septemplici rivo donorum (quae recenset Isaias 11.) in nos fluit. 2. Ignis, quia affectum nobis accendit. 3. Charitas, non solum quia est amor Patris et Filii, sed quia nos amantes facit. 4. Spiritualis unctio, quia omnes tribulationes mundanas suaves facit, et mundas, secundum illud prosae: in labore requies, in aestu temperies, in fletu solatium. 5. Dextrae Dei digitus, quia sicut corporales res digito demonstrantur, ita per Spiritum sanctum ostenduntur res spirituales oculo spirituali. 6. Paracletus, quia consolationes caelestes mentibus instillat. 7. Magistrorum optimus, quia intellectum ad Dei cognitionem, et sui ipsius illuminat.

Plures alios characteres ei tribuit divina Sapientia cap. 7. nam Spiritus intelligentiae dicitur Rectus, Quia (inquit Cornelius Mussius lib. 3. Historiae sacrae) prava vertit in directa, et aspera in vias planas: Bonus, Quo omnia mala pelluntur, vel cooperantur in bonum: Principalis, Quia principes nos facit, perturbationum Dominos, vitiorum triumphatores: Dulcis, Per quem amara omnia dulcescunt dum Charitas diffunditur in cordibus nostris: Sanctus, Quo peccata remittuntur, et peccatores sanctificantur: Mundus, Quo nihil mundius, qui facit mundos, cui non placent, nisi mundi: Simplex, Qui effugit fictos, et ndit omnem dolum: Subtilis, Ad illabendum, et ad scrutanda et examinanda iudicia profunda Dei: Modestus, Sancti pudoris, et verecundiae auctor: Disertus, Qui aperit ora mutorum, et linguas infantium facit esse disertas: Securus, Futuri et praesentis: Certus, Quia nec fallitur, nec fallit: Mobilis, Abrumpens omnes iniustas moras impii otii, negligentiae, et tarditatis impatiens: Humanus, Omnium hominum amans animas.

RSONARUM.**

Divinarum Personarum aliquas ab aliis ad creaturas mitti fide constat pluribus Scripturae textibus exarata, nam Ioan. 3. Christus ait: Misit Deus Filium suum in mundum, non ut iudicet mundum, etc. Et 15. Quem Pater sanctificavit, et misit in mundum. Et 16. Exivi a Patre, et veni in mundum; nam, inquit Augustin. 2. De Trinit. cap. 5. A Patre exire, et venire in hunc mundum, hoc est mitti. Similiter de Spiritu sancto idem Filius ait: Cum assumptus fuero a vobis mittam eum ad vos, Ioann. 16.; et ad Galatas 6. Misit Deus Spiritum Filii sui. 1. Petr. 1. Spiritu sancto misso de Caelo. Et Psalm. 103. Emitte Spiritum tuum, et creabuntur, etc.

Adde, quod missionis definitio infra tradenda divinis Personis conveniat. Superest itaque determinandum, quid sit illa divina Missio, et quibus, ac qualiter divinis Personis quadret, quae ut fiant evidentiora

Observandum. ex S. Bonaventura in 1. dist. 15. part. 1. quaest. 1. Missionem a creaturis ad divina secundum aliquam analogiam transferri. Missio autem in creatis maxime triplicem dicit respectum; primum quidem ad principium, sive ad mittentem: secundum ad terminum, quo aliqua res mittitur: tertium ad missum, sive ad eum, qui mittitur. In ordine autem ad principium, sive ad mittentem, varia potest esse Missionis comparatio: sive tamquam ad dantem alteri esse; sic radius mittitur a Sole, radix, aut flos ab arbore: sive tamquam ad dantem virtutem; et sic mittitur iaculum a proiectore: sive tamquam ad dantem iurisdictionem, seu auctoritatem; et sic mittitur nuntius a praetore, et legatus a Pontifice. Iuxta autem hanc triplicem acceptionem revera Missio est in divinis, nam Filius mittitur a Patre, et Spiritus sanctus a Patre et Filio tamquam habens esse, et virtutem, adeoque etiam auctoritatem a mittente.

Iuxta autem alias comparationes, quibus mittens se habet ad missum, ut dans consilium, sicut Consiliarii mittunt Regem ad bellum; vel ut imperans, sicut Dominus mittit servum, manifeste non convenit missio divinis Personis, consilium enim accipere imperitiae indicium est; imperio autem subdi diminutae est potestatis.

Similiter in ordine ad terminum Missio triplicem habere potest respectum; mittitur enim aliquis ad aliquid, vel tamquam ad locum, in quo quiescat; sic lapis mittitur deorsum; vel tamquam ad possessorem; sic mittitur donum alicui: vel tamquam ad operationem in aliquo, aut cum aliquo faciendam; sic autem Persona divina mittitur, ut nobiscum sit, seu in nobis per internam habitationem quiescat; ut a nobis possideatur, et ut nobiscum operetur bona; nam Spiritus sanctus dicitur primo, Habitare in cordibus nostris: secundo esse Donum Dei altissimi: tertio, Operari in nobis omnia, prout vult. Insuper ad perfectionem dicendorum intelligentiam removendae sunt tres imperfectiones Missionis creatae a Missione divina. Primo namque in Missione creata est separatio Missi a mittente: secundo, subiectio Missi ad mittentem, et auctoritas mittentis in Missum: tertio, mutatio in Misso, dum unum locum deserit, alterum acquirit: has autem imperfectiones removent a divinis Personis earum essentiae unitas, immensitas, et aequalitas; etenim unitas separationem, aequalitas submissionem, et immensitas mutationem localem excludit. His ita ex Seraphico Doctore praenotatis,

Dico primo. Non tantum dona creata, quae appropriantur Filio, et Spiritui sancto, sed etiam ipsasmet Personas Filii, et Spiritus sancti revera mitti; quod utique.

Patet ex Scriptura sacra, quorum unum, aut alterum textum ponderare sufficit. Ioannis 14. Paraclitus autem Spiritus sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia, et suggeret vobis omnia; sed munus consolatoris, docentis, et suggerentis non exercet, nisi Persona subsistens: ergo qui mittitur revera est Persona Spiritus sancti. Similiter cap. 15. Cum venerit Paraclitus, quem ego mittam vobis a Patre Spiritum veritatis, qui a Patre procedit, ille testimonium perhibebit de me; idem itaque, qui procedit a Patre, quique per infallibilem auctoritatem testimonium perhibet de Filio, ille idem mittitur a Filio simul, et a Patre: ergo missio non tantum intelligitur de ipsius donis, sed etiam de ipsamet Persona. Denique ad Romanos 5. Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Quibus patet nobis dari Spiritum ipsum, qui distinguitur a dono creato charitatis, tamquam auctor illius.

Confirmatur ex sanctis Patribus, maxime Augustino lib. 15. De Trinit. cap. 26. ubi probans Divinitatem Spiritus sancti, ex eo quod iusserit Christus baptizari omnes gentes in nomine Patris, concludit: Ipse est igitur, qui de Caelo etiam datus est die Pentecostes: Quomodo ergo Deus non est, qui dat Spiritum S., imo quantus Deus est, qui dat Deum? Quibus aperte docet ipsum Spiritum, in cuius nomine baptizamur, et qui vere Deus est, fuisse datum die Pentecostes. Item serm. 43. De verbis Domini: Magna est, inquit, misericordia Dei, donum dat aequale sibi, quia donum Dei Spiritus sanctus est, et unus Deus tota Trinitas, Pater, Filius, et Spiritus sanctus: confirmat autem Apostoli verbis Charitas Christi diffusa est, etc.

Probatur etiam ratione. si tantummodo mitteretur donum, et non ipsa Persona Spiritus sancti, sequeretur ipsum non posse dici ratione personalitatis donum: sed hoc falsum est, ex dictis, quia Personalis notio Spiritus sancti est esse donum, et amorem Spiratum: ergo quemadmodum ei convenit esse amorem in seipso, et non tantum in effectu: ergo etiam convenit donari. Deinde si tantum mitteretur penes dona, posset eludi mysterium Incarnationis, et dici, quod missio Filii facta sit in aliquibus donis: cur enim haec sic exponeretur, illa vero non, cum Scriptura sacra aequaliter utramque nomine missionis exprimat?

Dico secundo. Missionem supponere processionem Personae missae a mittente.

Colligitur pariter ex Scriptura sacra, nam Ioannis 7. Christus ait: A meipso non veni, sed est verus, qui misit me, quem vos nescitis: Ego scio eum, quia ab ipso sum, et ipse me misit. Similiter cap. 16. Exivi a Patre, et veni in mundum, quem textum ita ponderat Cyrillus Alexandrinus libro 11. in cap. 9. Exivisse, inquit, a Deo, nihil aliud est, nisi natum esse, effulsisse ex substantia Patris eo processu, quo est, et in propria intelligitur subsistentia… aut exivisse a Patre dicit, idest, Homo factus sum, et ut vestram naturam descendi. Unde Augustinus Tract. 102. in Ioann. Exiit a Patre, qui de Patre est, et in mundum venit, quia mundo suum corpus ostendit.

Probatur, et colligitur Spiritus sancti processio a Filio, ex eo quod ab ipso mittatur, ut supra diximus: ergo processio praesupponitur ad missionem. Confirmat S. Anselmus Tractatu De Processione Spiritus sancti dicens:

Nimis difficile, imo impossibile est ostendere quomodo non procedat ab utroque; Unde enim Filius cum Patre dare simul, vel mittere Spiritum sanctum, et hunc esse utriusque, si simul non est de utroque? Cur enim magis dat Filius Spiritum sanctum, quam Spiritus sanctus Filium? Aut cur magis Spiritus Filii, quam Filius Spiritus sanctus, nisi quia Filius non est ita de Patre simul et de Spiritu sancto, sicut Spiritus sanctus est de Patre simul et Filio?

Eodem modo processit Ioannes Theologus in Concilio Florentino, sessione 24. ubi expendens illud Ioannis 15. Quem ego mittam vobis, ait:

Mittam, quid aliud, obsecro, significat quam quod ex aliquo mittitur? Qui vero quippiam mittit, is suum mittere videtur, id quod mittitur ex ipso dicitur esse, ut si Praefectus provinciae non ex se, verum Imperatoris iussu id fecisse videatur; qui cum in generatione accepisset eamdem, et Pater consubstantiali Patre Spiritum sanctum, eamdem facultatem ac naturam habens, eumdem Spiritum mittere creditur.

Confirmatur, ex eo quod sanctus Augustinus asserat missionem non tantum includere apparitionem alicuius divinae Personae per creaturam visibilem; si enim, inquit lib. 1. De Trinit. cap. 1. si voluisset, etiam Deus Pater per subiectam creaturam visibiliter appareret; absurdissime tamen aut a Filio quem genuit, aut a Spiritu sancto, qui de illo procedit missus diceretur, non alia certe ratione, nisi quia, ut dixerat cap. 20., Pater, cum ex tempore a quoquam cognoscitur, non dicitur missus; non enim habet de quo sit, aut ex quo procedat: sed insuper missio requirit processionem Personae missae a Persona mittente; etenim in missione servari debet auctoritas Personae mittentis, et subauctoritas Personae missae, seclusa tamen omni superioritate, et inferioritate: sed haec auctoritas, et subauctoritas reperitur tantum inter Personam producentem, et productam: ergo Missio ipsa arguit processionem ad intra. Denique missio includit egressum missi a mittente: sed inter divinas Personas non est egressus nisi secundum processionem: ergo missio passiva includit processionem.

Dices. Filius divinus mittitur a Spiritu sancto, ut constat ex illo Isaiae 48. Dominus Deus misit me, et Spiritus eius: unde sanctus Augustinus 2. De Trinit. 5. attribuit missionem Filii Spiritui sancto: misit, inquit, Deus Filium suum factum ex muliere; ubi satis ostendit eum ipsum missum Filium, quo factum ex muliere. Proinde mitti a Patre sine Spiritu sancto non potuit, quia Pater intelligitur misisse eum, cum eum fecit ex femina; quod utique non fecit sine Spiritu sancto. Item sanctus Ambrosius libro 2. De Spiritu sancto: Qui est qui dicit: me misit Dominus, et Spiritus eius, nisi qui venit a Patre, ut salvos faceret peccatores, idest, Christus? Ergo, et Pater Filium misit, et Spiritus sanctus. Item idem Ambrosius ibidem:

Rursus datus est a Patre, ut Isaias dicit: puer natus est nobis, et Filius datus est nobis. Datus est, audeo dicere, et a Spiritu sancto, quia et a Spiritu sancto missus est. Dicit enim Filius Dei: Spiritus Domini super me, propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me.

Item Concilium Toletanum 11. in Confessione fidei: Filius missus non solum a Patre, sed a Spiritu sancto credendus est in eo, quod per Prophetam dicitur: et nunc Deus misit me, et Spiritus eius: sed Filius non procedit a Spiritu sancto: ergo Missio processionem non supponit.

Respondeo. Hanc Missionem intelligi de Filio secundum humanitatem, quatenus nempe in natura assumpta missus fuit, idque non per naturam, sed per voluntatem, et imperium, ad praedicandum, aliaque salutis nostrae opera exequenda; eatenus enim humanitas missa dicitur a tota Trinitate, atque a Deo, etiam a Verbo ipso, ut sequentia verba Concilii Toletani declarant: a seipso quoque, inquit, missus accipitur, per quod inseparabilis non solum voluntas, sed operatio totius Trinitatis agnoscitur.

Confirmat Doctor in 1. dist. 15. nu. 4. ex S. Ambrosio in 3. libro De Spiritu sancto cap. 2. ubi expendens illud Isaiae 61.¹ Spiritus Domini super me, bene inquit, dicit Ambrosius, Spiritus sanctus Domini misit me ad praedicandum: quia quasi Filius hominis est missus, et unctus, nam secundum Deitatem, non super Christum est Spiritus, sed in Christo: ergo illa auctoritas Isaiae, quae dicit Christum missum a Spiritu sancto intelligitur de Christo homine, non autem de Missione Verbi aeterni incarnandi.

Fatetur tamen Doctor non esse improbabilem sententiam Magistri affirmantis Missionem non necessario requirere processionem unius Personae ab alia, sed sufficere manifestationem eius per aliquem effectum visibilem. Nec refert quod quaelibet divina Persona possit donare seipsam; inde enim non sequitur, quod etiam possit seipsam mittere, quia plura ad missionem, quam ad donationem requiruntur; siquidem in mittente requiritur velut auctoritas, et in misso subauctoritas, quae in divinis per producere, et produci explicantur.

Dico tertio. Missionem necessario importare manifestationem Personae missae per productionem alicuius doni creati invisibilis, aut visibilis.

Probatur 1. ex verbis Christi Ioann. 4. Meus cibus est, ut faciam voluntatem eius, qui misit me ut perficiam opus eius: et cap. 6. Descendi non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem eius qui misit me, Patris. Haec est autem voluntas eius qui misit me, Patris, ut omne quod dedit mihi non perdam ex eo, etc. Unde merito Sapiens cap. 9. orabat Missionem Sapientiae divinae his verbis: Mitte illam de Caelis sanctis tuis, et a sede magnitudinis tuae, ut mecum sit, et mecum laboret, ut sciam quid acceptum sit coram te omni tempore.

Confirmatur. ex eo quod sancti Patres non aliter divinarum Personarum Missionem exponant, quam per productionem alicuius effectus in creatura; unde merito colligit Doctor, quaestione laudata, Missionem divinam semper connotare mutationem realem in creatura; quae mutatio licet fiat a tota Trinitate, quoniam opera Trinitatis ad extra sunt indivisa, tamen peculiariter tribuitur Personae missae propter novum personalem, aut moralem vel mysticum modum, quo ipsa Persona incipit esse de novo in creatura, ut diserte explicant sancti Patres, maxime Athanasius Oratione 5. contra Arianos, ubi expendens illa Christi verba: Qui misit me Pater, etc. ait: unitionem cum homine, quo hominibus invisibilis natura Dei per visibilem innotescere posset, Missionem nominavit: non enim Deus locum mutat more nostro. Sed quia se in carne praesentem sistebat, ideo sancti viri vocabulo Missionis uti voluerunt: et August. 2. De Trinitate c. 5. Pater invisibilis, inquit, una cum Filio secum invisibili eumdem Filium visibilem faciendo misisse eum dictus est: et in fine capitis infert:

Iam in promptu est intelligere etiam de Spiritu sancto, cur Missus et ipse dicatur; facta est enim quaedam creaturae species ex tempore in qua visibiliter ostenderetur Spiritus sanctus… Haec operatio visibiliter expressa, et oculis oblata mortalibus Missio Spiritus sancti dicta est.

Quibus verbis non excludunt sancti Patres rationem processionis aeternae Personae missae a mittente; sed eam cum operatione externa connectunt.

Hinc Missio divina recte describi potest: Processio alicuius Personae divinae a Persona mittente ad creaturam, in qua incipit esse novo modo. Ex quibus liquet solum Patrem non posse mitti, etsi seipsum det, et veniat cum aliis divinis Personis ad inhabitandum in anima per gratiam sanctificantem iuxta illud Ioannis 14. Si quis diligit me, Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus. Nam, inquit S. Augustinus lib. contra Arianos cap. 4.: Solus Pater legitur non missus, quia solus non habet auctorem, de quo sit genitus vel a quo procedat. Liquet pariter Filium a Patre solo proprie mitti in mundum ad incarnationem, iuxta illud Ioan. 8. Ego a Deo exivi, et veni in mundum: sicut enim a solo Patre procedit, ita ab eo solo mittitur: Spiritus sanctus vero a Patre simul et Filio mittitur, utpote ab utroque procedens.

Dico quarto. Missionem ex parte effectus esse duplicem, nimirum visibilem, et invisibilem.

Invisibilis est, qua Filius, et Spiritus sanctus mittuntur ad inhabitandam peculiari modo creaturam rationalem per gratiam sanctificantem, ut communiter affirmant Doctores cum Seraphico Bonaventura dist. 15. part. 2. articulo 1. quaest. 1. Siquidem ad Missionem requiritur ut Persona missa existat in eo ad quem mittitur, et ab eo possideatur: divinae autem illae Personae perfecte non possidentur a creatura rationali nisi per gratiam gratum facientem, per quam nimirum est in facultate habentis, et recte utentis, ut per eam divina illa Persona missa tamquam obiecto fruatur. An autem Missio illa invisibilis fiat non solum ad illos qui primo innovantur per gratiam, seu primo iustificantur, sed etiam ad illos qui crescunt in gratia per augmentum iustificationis, non invicem conveniunt Auctores; quidam enim hoc affirmant, alii negant. Rectius tamen cum Seraphico Doctore ibidem quaest. 3. et accommodatius ad conceptum Missionis videntur opinari, qui novam Missionem fieri per gratiae augmentum negant; eatenus enim praecise non incipit in iusto Persona missa esse novo modo, nisi quatenus huiusmodi augmenti seu profectus occasione operatur in iusto quaedam peculiaria dona, vel effectus, v. g. donum Prophetiae vel simile: qua ratione dum super Eliseum requievit duplex Spiritus Eliae, recte dicitur ad eum missus Spiritus sanctus.

Missio visibilis, ut observat noster Herinx Disp. 3. quaestione 1. num. 16., alia est substantialis in essendo, sive est ad subsistendum; uti est sola Incarnatio Verbi: alia solum est ad repraesentandum, sive ad apparendum in forma visibili; ut missus est Spiritus sanctus in specie Columbae, in linguis igneis, in sono, in nube lucida, quae non fuerunt a Spiritu sancto substantialiter assumpta, sed solum usurpata tamquam signa ex instituto significantia, non quidem omnes Personas, sed specialiter Spiritum sanctum, ac repraesentantia interiorem sanctificationem. Fuerunt autem haec symbola formata sive immediate a Deo, sive (ut censet Augustinus 3. De Trinit. cap. 1. et 10. et seq.) ministerio Angelorum: unde Columba erat quidem verum corpus, sed non vera nec viva Columba, iuxta veriorem sententiam, quam tradit S. Bonaventura 1. dist. 16. Art. 1. Quaest. 3. ad 4. ideoque statim desiit; hinc etiam apud Evangelistas Matth. 3. et Luc. 3: Sicut Columba legitur Spiritus descendisse. Similiter iuxta S. Bonaventuram supra, ignis quidem fuit verum corpus, non tamen verus ignis, quia non comburebat; ideoque dicuntur apparuisse Dispertitae linguae tamquam ignis, Act. 2.²

Pluribus autem mysticis de causis divinus ille Spiritus apparuit in die Pentecostes sub specie Ignis, Columbae, et Venti, seu Spiritus vehementis. Ignis enim figuram assumpsit primo, ut suam Divinitatem testaretur: ignis enim Divinitatis symbolum est, iuxta illud Deuteronomii: Deus noster ignis consumens est: unde praeclare sanctus Gregorius Homil. 30. in Evangelia, Patri, et Filio coaeternus Filius in igne monstratur, quia incorporeus invisibilis atque ineffabilis ignis Deus est.

Insuper hac ipsa ignis adumbratione seipsum notionalem Amorem Patris, et Filii testabatur: Amor namque ignis quidam est, et sub ignis specie effingi solet, ac semper a Poetis cum ignibus, et flammis describitur.

Secundo, ut divinam suam erga creaturas foecunditatem exprimeret, sicut enim ignis in propria sphaera infoecundus videtur, nihilque producit, at in sublunaribus omnium prorsus productionum parens est, et causa: sic etiam divinus ille Spiritus in ipso Deitatis sinu nihil equidem producit, at inquit Cornelius Mussius lib. 3. De sacra Historia: Caelos ille, Terram, Elementa, cunctaque animantia producit; productaque fovet, conservat, vivificat, et renovat: Natura Conditor, gratiae Auctor, gloriae Consummator, rerum omnium universale Principium: ab ipso namque omnia fluunt Charismata gratiarum, ipse enim est qui in Christo renascentes, in Dei filios adoptat in Baptismate, Eodem Spiritu replente fontem, qui replevit et Virginem, inquit S. Leo; quam utique mirandam foecunditatem respiciens Sponsa, exorabat, Canticorum primo, osculetur me osculo oris sui, quae sic expendit Sanctus Bernardus Serm. 9. Tantae, inquit, efficaciae, et foecunditatis osculum sanctum est (nempe Spiritus sanctus, qui Patris et Filii suavissimum est osculum) ut ex ipso mox cum acceperit illud Sponsa > concipiat, tumescentibus nimirum uberibus, et lacte quasi pinguescentibus: per charitatem enim anima sancta nedum Dei Filium concipit, sed ipsamet Dei Filia efficitur.

— Tertio: ignis tres praecipuos habet effectus, nimirum urere, purgare, illuminare, quos omnes Spiritus sanctus operatur in nobis, siquidem sui amoris igne corda nostra succendit; unde S. Augustinus in Soliloquio: O ignis sancte quam dulciter uris! quam desideranter aduris! urit, inquam, non quidem ut destruat, et consumat, sicut ignis corporeus, sed potius, ut augeat, et perficiat. Unde merito Christus dicebat: Ignem veni mittere in terram, quid volo nisi ut ardeat? Quod praeclare expendit S. Ambrosius Serm. 18. in Psalmum 118:

Ignem Dominus misit in terram, non ut eam Sodomitano rursus inflammaret incendio, nec ut eam donatae munere fecunditatis, aut usu, vel flore viriditatis excluderet: Opus enim suum probare magis, atque augere quam minuere aut damnare consuevit. Divinum ergo Dominus ignem in novo sparsit Testamento, qui secretos mentium divinae cognitionis ardore inflammaret affectus, qui vaporem fidei, et devotionis adoleret, qui cupiditatem virtutis accenderet.

Similiter purgat et illuminat, iuxta illud Threnorum: De excelso misit ignem in ossibus meis, et erudivit me: unde sanctus Gregorius felicissimam Spiritus sancti Scholam pronuntiat:

In qua nulla est ad discendum mora; mox enim ut tetigerit mentem, docet, solumque tetigisse docuisse est: nam, ut addit Homil. 30. in Evangelio: ecce implet Citharoedum puerum, et psalmistam facit, implet Pastorem armentarium, et Prophetam reddit; implet Piscatorem, et efficit Praedicatorem: implet persecutorem, et Doctorem Gentium instituit: implet Publicanum, et Evangelistam facit. O qualis artifex est iste Spiritus!

Induit similiter speciem Columbae: primo, ut testaretur puritatem, et munditiam, quam Spiritus sanctus specialiter efficit, et exquirit, cuiusque egregium symbolum est Columba: unde pulchre Basilius:

Columba castissima tota coelestibus incumbit, nec unquam, vel minimum granum e terra attollit, quin statim in coelum oculos attollat; non circa cadavera, et carnes volitat, sed residet iuxta fluenta aquarum, ubi Coeli imago relucet, semper eius obtutibus obiciuntur coelestia, semper superna contemplatur.

Secundo assumpsit Columbae figuram, ut se mansuetudinis Auctorem et Amatorem ostentaret: unde Paschasius lib. 2. in Matthaeum:

Spiritus sanctus in specie Columbae apparuit, ut per eam exponeret quales futuri erant qui ad gratiam eiusdem Spiritus pervenirent: Columba enim fel non habet, et ex hoc insinuat, quod in felle amaritudinis esse non debet quisquis ad gratiam Spiritus sancti venire exoptat.

Tertio denique hac specie Columbae se Pacis Artificem pronuntiavit; nam, ut ait Tertullianus lib. De Baptismo cap. 8:

Quemadmodum post aquas diluvii, quibus iniquitas purgata est, pacem coelestis irae praeco Columba terris annuntiavit demissa ex Arca, et cum OLEA reversa, quod signum etiam apud nationes paci praetenditur: ita post vetera delicta Columba sancti Spiritus advolat, pacem Dei afferens emissa de Coelis.

Denique suum in animas illapsum testatus est specie Venti, et Spiritus vehementis: primo quidem, ut suam originem significaret, et proprietatem Personalem demonstraret, procedit enim ut amor; amor autem impulsum quemdam significat, quo voluntas amantis in amatum impellitur: secundo quemadmodum ventorum origo nos latet, illique soli comperta, qui educit ventos de thesauris suis, ita dicebat Christus Ioannis 3.³ Spiritus ubi vult spirat, et vocem eius audis, et nescis unde veniat, aut quo vadat. Tertio tandem ventus, seu aer necessarius est ad vitam; sine enim halitu et respiratione non vivitur: sic etiam Spiritus sanctus omnino necessarius est ad vitam spiritualem: unde sanctus Ambrosius expendens illa verba Genesis 2. Formavit hominem de limo terrae, et inspiravit in faciem eius spiraculum vitae: necnon et illa quae Christus insufflans in Discipulos ait: Accipite Spiritum sanctum: sic loquitur: Insufflaverat tibi Deus, ut inspirationis suae dono haberes gratiam, quam culpa sustulerat; factus eras in animam viventem, sed quia peccator signaculum tenere non potuit, propterea venit Iesus, et cum haec dixisset, insufflavit dicens: accipite Spiritum sanctum.

Plura dicenda aggrederer, nisi me deterreret Ecclesiastici capite 43. oraculum: Multa, inquit, de Deo dicemus, et non perveniemus, et consummatio sermonum universa ipse est. Quapropter finem dicendi faciam inclamando divini Spiritus illapsum hisce sancti Augustini verbis Tract. 74. in Ioannem:

Veni, Spiritus alme, veni divini amor Numinis, Patris omnipotentis, prolisque Beatissimae sancta communicatio, Omnipotens Paraclete, moerentium consolator, cordis mei penetralibus potenti illabere virtute, et tenebrosa quaeque mentis meae corusci Numinis fulgore pius habitator laetifica. Veni fortitudo fragilium, humilium Doctor, superborum destructor. Veni Pater Pauperum, veni dator munerum, veni lumen cordium. Da virtutis meritum, da salutis exitum, da perenne gaudium. Amen.

⁴