Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Spiritum sanctum a Patre procedere in confesso habent quicumque eius Divinitatem fatentur: Eunomius enim, qui asserebat eum a solo Filio originem ducere, non Deum, sed facturam Verbi, sicut et Verbum ipsum facturam Patris esse somniabat, ut refert, et refellit S. Basilius lib. 2. Contra Eunomium, dicentem: Si e creaturis subvehatur aliquis ab substantiae comprehensionem, intelligit Filium Ingeniti (idest Patris) esse facturam; Unigeniti vero Paracletum.

At celebris adhuc remanet controversia Graecos inter et Latinos de processione ipsius Spiritus S. a Filio, quae contentio ut solvatur evidentius, primum eius origo est detegenda. Itaque

Notandum 1. Nondum exploratum esse quisnam primus asseruerit Spiritum S. a solo Patre procedere, uti deviantes Graeci contendunt. Nam quod existiment aliqui primum huius erroris assertorem fuisse Macedonium Spiritus S. Divinitatis impugnatorem, vix habet speciem veritatis; neque huic assertioni quidquam suffragatur illa Epistola Iustiniani Episcopi Siciliae ad Petrum Episcopum Antiochenum, quae habetur in quinto Concilio Generali, in qua legitur: Macedonius spirat a Patre solo Spiritum sanctum, quidam enim viri doctissimi pro verbo spirat, legendum putant separat, idque valde congruit haeresi, et sententiae Macedonii, qui cum Spiritus sancti Divinitatem negaret, negabat pariter eius cum Patre consubstantialitatem; adeoque illum a Patre divellebat, et separabat.

Nihilominus communiori Historicorum Ecclesiasticorum calculo huius erroris primus Assertor creditur Theodoretus dum adhuc Nestorianus esset, is enim scribens pro Nestorianis adversus Anathematismos Cyrilli Alexandrini, quibus damnabantur errores Nestorii; et impugnans nonum anathematismum, quo Cyrillus dixerat Spiritum sanctum proprium esse Filii, sic reponit Theodoretus: proprium Spiritum Filii, siquidem, ut eiusdem naturae a Patre procedentem, dixit Cyrillus, simul et nos confitemur; si vero tamquam ex Filio, vel per Filium suam habere existentiam, et essentiam dicit, id esse blasphemum, et impium dicimus. Quam utique futilem, ac interpositam erroneam sententiam Theodoreti in responsione sua consulto omisit Cyrillus, ut intentam disputationem prosequeretur, ostendendo nempe Spiritum S. esse Filio proprium, hoc est, non adventitium, et ex accidente illi inditum, cuius contrarium cum Nestorianis docebat Theodoretus, qua de causa a Concilio Ephesino fuit anathematizatus: verum paulo post resipiscens, eiurata priori sententia, summo omnium applausu Catholicus exceptus, et proclamatus fuit in Concilio Chalcedonensi. Quocirca hic error de processione Filii a solo Patre, hoc ipso tempore videtur fuisse expunctus, et sopitus.

Notandum 2. Hunc errorem rursus innovatum fuisse circa annum 766.; nam circa hoc tempus Annales nostri referunt celebratum fuisse Concilium Gentiliacense, iuxta Parisios, in quo praeter quaestionem de cultu sacris Imaginibus exhibendo, etiam haec agitata fuit, Utrum Spiritus sanctus sicut procedit a Patre, ita procedat a Filio, ut tradit Ado Viennensis in Chronico: cuius convocandae Synodi causa haec fuit, nempe quod cum Imperator Constantinus Copronymus Iconoclasta legatos misisset ad Pipinum Regem Galliae pro ipsius confoederatione impetranda; contigit, quod dum Galli Graecos arguerent ob suarum imaginum despectum; Graeci e contra Gallis, et Ecclesiae Latinae exprobrabant, quod ad Symbolum vocem Filioque adiecissent, quocirca ne haec impietatis seminatae zizania longius serperent, Concilium utrumque statuit, et sacras Imagines colendas, et vere Spiritum S. a Patre, et Filio procedere. Verum non ita extirpari potuerunt haec erroris semina, quin brevi regerminarent: etenim ipsemet Ado refert sub annum 809. celebratam fuisse Synodum Aquisgrani ex mandato Caroli Magni, in qua actum est De processione Spiritus sancti a Patre, et Filio. Quam quaestionem Ioannes quidam Monachus Hierosolymis primo concitavit, cuius definiendae causa Barnharicus Episcopus Wormaciensis, atque Iesse Episcopus Ambiunensis, et Adelhardus Abbas Monasterii Corbeiae Romam ad Leonem Papam missi sunt, etc., ut referunt Annales Francorum ad annum 809. Hunc porro Ioannem illius erroris innovatorem Ioannes Pithoeus suspicatur fuisse Damascenum illum sanctissimum, et eruditissimum monachum, qui Hierosolymis degebat circa annum 730. Nec abs re, is quippe Spiritum S. non procedere a Filio videtur pronuntiare lib. 1. De Fide cap. 11. ubi cum pluries dixisset eum a Patre procedere, circa finem capitis addit: *Ex

Filio autem Spiritum sanctum non dicimus, sed Spiritum Filii nominamus*: at quam facile excusari possit Damascenus infra patebit.

Advertendum nihilominus obiter in Synodo Aquisgranensi, non tam de processione ipsa a Filio videri actum fuisse, quam de additione illa quatuor Syllabarum Filioque ad Symbolum, ut colligitur ex collatione Leonis Papae cum Legatis huius Synodi, ut infra dicemus.

Notandum 3. Hunc tandem errorem apertam in haeresim erupisse auctore Photio, qui eiecto S. Ignatio Constantinopolitano Patriarcha, in eius sedem, et locum intrusus anno 858. qui hac de causa a Nicolao I. summo Pontifice damnatus, exinde furens in Romanam Ecclesiam varias in eam calumnias commentus est, ac multa illi capita haeresum obiecit, maxime quod Latini Spiritum S. a Patre, Filioque procedere assererent. Hoc enim est, inquit Hugo Eterianus lib. 2. Contra Graecos cap. 15., qui post Theodoretum in aequorea puteum fodiens harena, non semina, sed venena sepeliendo viri valde languioris fidei Christianorum causa factus est. Ex tunc enim omnes pene Graeci in eam erroneam opinionem conspirarunt, eamque velut publicam tesseram habuerunt, qua inconsutilem Christi tunicam scinderent nefario nedum schismate, sed et variis haeresibus ab Ecclesia Latina Catholicae veritatis firmissima columna recedendo. Exinde pluries tentatum est eos ad fidem, et unitatem Ecclesiae revocare: At, inquit Cardinalis Osius lib. De Communione sub utraque specie, Toties doctrinis variis, et peregrinis abducti sunt a fide, ut decies, et quater ad Ecclesiae gremium redierint, toties se abdicaverint. Quocirca enitendum est quaestionem hanc exactissime discutere, ut quam vecors, quamque tetra Graecorum insania sit, clarius innotescat. Idcirco sit

Conclusio unica. — Revera Spiritus Sanctus a Patre, Filioque procedit.

Haec est de fide determinata in variis Conciliis, et propugnata a sanctis Patribus utriusque Ecclesiae Orientalis, et Occidentalis infra proferendis.

Colligitur, et probatur 1. ex Scriptura sacra. — Primo quidem ex Ioan. cap. 16. v. 14. ubi Christus promittens Apostolis se missurum Paracletum Spiritum veritatis, qui eos doceret omnem veritatem, ait; Ille me clarificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Quem textum sic ponderat S. Ignatius Epistola ad Ephesios, ubi refert Filium ad Patrem dixisse: Ego te clarificavi super terram, opus perfeci, quod dedisti mihi, ut facerem; de Spiritu sancto ait: ille me clarificabit super terram, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis: Ergo uterque eorum ipsum glorificat, a quo et accipit, quod faceret.

Quibus verbis infert Ignatius, quod sicut Filius Patrem glorificavit, quia recipit a Patre ab eo procedendo; ita Spiritus S. Filium glorificat, quia accipit ab eo procedendo, nam verbum accipiet non aliud, quam processionem significat: quoniam in Evangelio numquam dicitur unam Personam divinam dare alteri, et hanc ab illa accipere, nisi haec ab illa procedat; quocirca nusquam legimus, quod Pater divinus accipiat aliquid a Filio, aut Spiritu sancto, nec Filium a Spiritu sancto, quia nec Filius a Spiritu S. nec Pater ab eo, et Filio procedit.

Quod clare probat S. Epiphanius in Ancorato, ubi cum initio dixisset: Spiritus sanctus in medio Patris, et Filii ex Patre, et Filio, circa medium ait:

Si vero Christus ex Patre creditur Deus ex Deo, et Spiritus ex Christo, aut ab utrisque, sicut Christus dicit, qui a Patre procedit, et hic de meo accipiet, etc. — Confirmatur ex verbis sequentibus versu 15. Omnia, quae Pater habet, mea sunt, propterea dixi, quia de meo accipiet: ergo Filius habet a Patre non solum essentiam, sed virtutem spirandi, seu fecunditatem producendi Spiritum S. Omnes enim perfectiones substantiales Patris sunt ipsi Filio communes, hoc uno excepto, quod Filius non est Pater. Insuper ideo Christus dicit, quod ab eo Spiritus S. accipiet, quia ipse habet omnia, quae Pater; particula enim propterea causam refert, cur dixerit de meo accipiet, nempe quia, omnia, quae habet etc. Unde S. August.: a quo habet Filius, ut sit Deus, ab illo habet utique, ut etiam de illo procedat Spiritus sanctus. Et lib. 3. Contra Maximinum cap. 11. Qui talem Filium genuit, gignendo dedit, ut etiam de ipso procederet Spiritus sanctus. Quae omnia luculenter explicat Eugenius IV. in Litteris Unionis: Quoniam, inquit, omnia, quae Patris sunt, ipse Pater unigenito Filio suo gignendo dedit praeter esse Patrem; hoc ipsum, quod Spiritus sanctus procedit ex Filio, ipse Filius aeternaliter habet, a quo etiam aeternaliter genitus est. — His autem subscribit ipsemet S. Damascenus, quem pro suo tuendo errore Graeci nobis obiciunt, nam lib. 1. De Fide cap. 9. ait: Omnia, quae habet Pater, Filii sunt, hoc uno excepto, quod ingenitus non est. Et cap. 11. Unum denique omnino sunt Pater Filius, et Spiritus sanctus, nisi quod Pater genitus non est, Filius genitus est, et Spiritus S. processit. At si Spiritus S. non procederet a Filio, nec hic illum spiraret, non sola generatione, sed etiam spirandi virtute a Patre distingueretur: ergo cum S. Damascenus affirmet Patrem, et Filium omnia habere communia praeter Paternitatem, et Filiationem, haud dubie sentit eos habere vim spirandi communem, adeoque Spiritum S. ab utroque procedere.

Secundo, probatur ex iis Scripturae sacrae textibus, quibus Filius divinus spondet Apostolis se missurum eis Spiritum S. Sic eodem cap. 16. v. 7. Si non abiero, Paracletus non veniet ad vos; si autem abiero, mittam eum ad vos. Et prius cap. 15. dixerat: Cum venerit Paraclitus, quem ego mittam vobis a Patre: at missio unius Personae ab alia intelligi nequit, nisi substantialiter ab illa procedat, a qua mittitur, maxime quando Personae sunt eiusdem naturae, et substantiae, sicut ipsimet Graeci de Filio, et Spiritu S. affirmant: ergo revera Spiritus S. a Filio procedit, siquidem ab eo mittitur. Unde Gregor. Magnus, Hom. 26. in Evangelia, Spiritus, ait, sancti missio est ipsa processio, quia de Patre procedit, et Filio. Cui concinit Athanasius Epist. ad Serapionem, ubi ait: Filius in nomine Patris venit, Spiritum vero sanctum, quem mittet Pater in nomine meo, cum istiusmodi ordinem, et naturam habeat Spiritus ad Filium qualem Filius habet ad Patrem, etc. Quasi diceret: quia Filius a Patre procedit, etiam a Patre mittitur, ita etiam Spiritus S. mittitur a Filio, quia ab illo procedit.

Reponunt Graeci, quod Filius ipse mittatur a Spiritu sancto, a quo tamen non procedit: ergo ex eo quod Spiritus S. mittatur a Filio, non sequitur, quod ab eo procedat. Probatur antecedens ex illo Isaiae 48. Et nunc Dominus misit me Spiritus eius: et Lucae 4. Spiritus Domini super me, propter quod unxit me, et evangelizare pauperibus misit me.

Verum Respondeo. Christum Dominum equidem mitti a Spiritu S. in quantum est, ratione humanitatis assumptae, inferior Spiritu S. adeoque ab eo mitti potest missione auctoritativa; cuius quidem missionis denominatio per communicationem idiomatum licet tribui possit Verbo, revera tamen Christus immediate, et praecise non mittitur a Spiritu S., quatenus est Verbum increatum, adeoque ex hoc nihil contra praesentem assertionem evincitur.

Tertio, probatur ex illis omnibus textibus, quibus Spiritus S. dicitur Spiritus Christi, et Filii; sic ad Romanos 8. Si quis Spiritum Christi non habet, hic non est eius. Et ad Galatas 4. Misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra; sed nulla ratione posset dici Spiritus Filii, nisi ad Filium referretur; nec ad eum referri, nisi ab eo procederet: si enim, aut naturae identitas et potentiae, aut alia causa sufficeret, ut diceretur Spiritus Filii, posset eadem ratione dici Filius Spiritus S. Confirmatur: nam sicut Filius quidditative respicit Patrem generantem, sic etiam Spiritus respicit spirantem; unde sicut Verbum non potest vocari Filius Personae, quae non est Pater; ita Spiritus S. non potuisset vocari Spiritus Personae, quae non esset spirator.

Probatur 2. ex definitionibus, et doctrina Conciliorum. — Primum quidem haec veritas definita est in Epistola, quam misit Cyrillus cum Concilio Alexandrino ad Nestorium, quaeque recepta fuit, ac probata a toto Concilio Ephesino, quod est Generale tertium, et decima est inter Epistolas Cyrilli, ubi dicitur: Spiritus veritatis nominatur, et est Christus veritas, et effunditur ab eo sicut et ex Deo Patre; seu ut in antiqua Conciliorum compilatione habebatur procedit ab eo sicut a Patre. Atque in universum approbata sunt omnes Epistolae Synodales Cyrilli a Concilio Chalcedonensi, quod est Generale quartum, actione quinta, et a sexta Synodo, quae est Constantinopolitana tertia, actione decimaseptima; et Concilium Generale septimum, nempe Nicaenum 2. actione 7. referens, et approbans Symbolum Nicaenum conscriptum in primo generali Concilio addit, Qui ex Patre, Filioque procedit: cum tamen illud Concilium maxima ex parte fuerit Graecorum Patrum. — Nec refert, quod in Concilio Florentino sess. 6. et 7. Graeci recentiores dixerint in suis codicibus huius Concilii non legi particulam Filioque; docte namque, et apprime reposuit Andreas Theologus Ecclesiae Latinae, et in illa sess. 7. testificatus est se habuisse codicem vetustissimum manuscriptum, in quo particula illa continebatur. Praeterea citatus est ibidem Historicus antiquus eiusdem particulae testis. — Nec pariter refert, quod S. Damascenus, qui tempore praedicti Concilii septimi floruit, scripserit, Ex Filio Spiritum sanctum non dicimus, ut relatum est in tertio Notabili. Etenim probabile est, vel illum prius obiisse ante celebrationem praedicti Concilii, aut prius illum librum De Fide scripsisse; cuius indicium est, quod in suis operibus non citat Concilia, nisi usque ad sextum. — Haec pariter veritas definita est in pluribus Conciliis Latinis; primo namque Agatho Papa in Epist. 2. quae est etiam Romanae Synodi, habeturque in 6. Synodo Generali, dicit: Ex Patre, Filioque procedit, quem locum depravatum fuisse a Graecis conquestus est Iulianus Cardinalis in ea Disputatione, quam habuit contra eos in Concilio Florentino. Nec mirum ita decrevisse hunc Pontificem cum suo Romano Concilio; siquidem multis annis ipso antiquior Leo magnus, Epistola ad Turribium Austeriensem Episcopum cap. 1. dicit: Ex utroque processit. — Insuper sub Anastasio Papa Christi 400. anno celebratum est Concilium Toletanum primum, in quo pariter haec veritas definitur his verbis: Credimus Spiritum quoque esse Paracletum, qui nec Pater sit ipse, nec Filius, sed a Patre, Filioque procedens: necnon et in Toletano tertio sub Pelagio 2. anno 589. ubi in confessione fidei a 150. Patribus exposita Can. 3. dicitur: Quicumque Spiritum sanctum non credit a Patre, et Filio procedere, anathema sit. Idem definitur in Concilio Toletano 4. cap. 1. et in 8. circa tempora Martini primi, et in 11. sub Adeodato summo Pontifice, quae omnia Concilia celebrata sunt ante sextam Synodum generalem. — Eamdem etiam veritatem legimus in Concilio Gotfeldensi, anno 650. apud Bedam libro 4. Historiae Anglicanae cap. 17. ubi aperte profitentur Patres Spiritum sanctum a Patre, et Filio. Demum celebrata sunt Concilia Gentiliacense, anno 766. Aquisgranense circa annum 809. Wormaciense sub annum 860. et circa annum millesimum nonagesimum tempore Urbani secundi apud Barum celebratum est Concilium ex Graecis, et Latinis, ut auctor est S. Anselmus, cui ipse interfuit, et fusius rem totam narrat, ut testis oculatus, scriptor vitae eiusdem S. Anselmi lib. 1. — Similiter hanc ipsam veritatem definierunt Concilia generalia, Lateranense sub Innocentio III. cap. 1. praesentibus etiam Graecis, et eisdem consentientibus, ut constat ex illius cap. 4.; Lugdunense sub Gregorio X. in quo praesentibus, et consentientibus Graecis haec veritas definita est, terque cantatum est Symbolum Nicaenum Graece, et Latine cum explicatione illa ex Patre, Filioque procedit: denique Concilium Florentinum anno millesimo quadringentesimo trigesimo octavo, post diuturnas, et exactas hac de re disputationes inter Patres Graecos, et Latinos, tandem definitum est Spiritum sanctum a Patre, Filioque procedere, ut constat in Litteris Unionis, quibus Patres tam Latini, quam Graeci subscripserunt. — Verum, ut levia, et mobilia sunt Graecorum ingenia, non diu in fide, ac concordia manserunt; sed subinde pristinum in schisma, et errores suos relapsi sunt, suumque vomitum resorbuerunt, quo adhuc inquinantur. Nec mirum, siquidem in primitiis ipsis Ecclesiae factum est murmur Graecorum adversus Hebraeos, quibus solis Ecclesia tunc constabat, ut inde fatale praesagium esset, Graecos ad divisionem, et contentionem propensos, lugendo suo schismate Ecclesiam, Christi tunicam inconsutilem divisuros.

Probatur 3. ex Patribus Graecis. — Primo quidem ex Symbolo S. Athanasii in quo legimus Spiritus sanctus a Patre, et Filio, non factus, nec creatus, nec genitus, sed procedens.

Reponunt 1. Graeci hoc Symbolum non esse Athanasii.

At contra primo Gregorius Nazianzenus Oratione de laudibus S. Athanasii testatur eum edidisse perfectam fidei confessionem, quam obtulit Imperatori, quamque totus Oriens, et Occidens veneratur, Imperatori, inquit, donum vere regium, et magnificum offert, scriptam nimirum confessionem adversus novum dogma (scilicet Arianorum); et post pauca: Huius confessionis, ut mihi videtur, auctoritate permoti tum Occidentales, tum quidquid in Oriente vitale est, etc. Deinde S. Augustinus in Psalmum 120. nomine Athanasii praecedentem versiculum recitat, De hoc sole, inquit, Pater Athanasius Alexandrinus Episcopus ita pulchre locutus est: Filius a Patre solo est, etc. Aliis quoque locis eiusdem Symboli meminit, sed suppresso Athanasii nomine, puta 5. De Trinit. cap. 8. et in Enchiridio cap. 35. etc. Quibus constat tempore S. Augustini nemini dubium fuisse hoc Symbolum a S. Athanasio fuisse editum. Denique affirmant Genebrardus lib. 3. De Trinit.; et Nauclerus in Chronologia extare pervetustum codicem in Coenobio S. Germani Parisiensis, in quo asseritur Athanasium praedictum Symbolum edidisse Treviris, dum propter ingruentes Arianorum persecutiones in quodam puteo latitaret.

Reponunt 2. Particulam et Filio additam fuisse a Latinis.

At contra 1. in Graeco etiam Athanasii Symbolo haec particula legitur. Deinde in Concilio Toletano 4. anno 633. celebrato, ac proinde ante schisma Graecorum, refertur idem Symbolum Athanasii cum illa particula, et Filio: quae autem tunc fuisset ratio hanc additionem faciendi, cum nulla adhuc publica inter utramque Ecclesiam lis moveretur? Denique, quod caput est, hanc eamdem veritatem pluribus docet ipsemet Athanasius, maxime Oratione 1. Contra Arianos: Non enim, ait, tria principia, aut tres Patres introducimus, quemadmodum Marcionistae: cum non tres Soles ad comparationem adducamus; sed unicum solem, eiusque splendorem, unicamque ex ambabus lucem. Quibus comparat Patrem Soli, Filium splendori, et Spiritum sanctum luci, non a Sole tantum, sed a Splendore orientem.

Et in Epist. ad Serapionem De Spiritu sancto sic loquitur:

Mandat Apostolus, haereticum hominem post unam, aut alteram correptionem de vita, etiamsi quos videas cum Helia volantes per aera, et cum Petro, et Moyse sicco pede calcantes maria, nisi Spiritum sanctum profiteantur Deum essentialiter ex Deo Filio existentem, sicut et Filium naturaliter Deum genitum essentialiter ex Deo Patre existentem, ut nos profitemur, eos non recipias.

Secundo S. Basilius lib. 3. Contra Eunomium, ait:

Cur necesse est si dignitate, et ordine tertius est Spiritus, natura quoque ipsum tertium esse? dignitate namque ipsum secundum a Filio, cum ab ipso esse habeat, et omnino ab illa causa dependeat, pietatis ratio tradit: Natura vero tertium, uti neque ex sanctis Scriptoribus didicimus, neque ex praedictis colligere possibile est.

Similiter Epiphanius Haeresi 62. Ex eadem, inquit, essentia, ex eadem veritate, ex Patre et Filio, cum Patre et Filio semper in substantia Spiritus sanctus: et Haeresi 69. Quo, inquit, ostendat Christus Dominus lumen Patrem, et lumen Filium, et lumen Spiritum sanctum, et fontem ex fonte, ex Patre, et Unigenito Spiritum sanctum, flumina enim ex alvo eius fluent. Subscribit et Cyrillus Alexandrinus nedum anathematismo nono, sed et pluribus, maxime lib. De recta fide ad Reginam, ubi concludit circa finem: Ex Patre procedit Filius per omnia illi aequalis, et similis. Procedit autem per utrosque vivificans quoque Spiritus. Et lib. 11. in Ioannem cap. 27. Ex ipsa, inquit, substantia Dei Patris prodiens (Spiritus sanctus), profusus autem ad sanctos per consubstantiale Verbum, a quo est secundum emissionem ad esse, atque subsistere. Quae clarius lib. 13. Thesauri cap. 1. declarat, dicens: Necesse est omnino confiteri Spiritum sanctum ex substantia Patris, et Filii esse: et cap. 2. Ex Filio autem naturaliter, ac essentialiter Spiritum sanctum sicut ex Patre provenire credimus. Hanc ipsam veritatem egregie explicat Nazianzenus Oratione 37. ubi divinam Trinitatem comparat tribus Personis generis humani, scilicet Patrem Adae, quia Pater a nulla Persona, ut Adam a nullo homine originem duxit: Filium vero Evae, quia Eva ex solius Adami substantia processit, ut Filius a solo Patre; Spiritum vero Seth, quia ab Adamo, et Eva ortus est, ut Spiritus sanctus a Patre et Filio procedit. Missas facio aliorum Patrum Graecorum sententias, quas abunde legere poteris in Concilio Florentino, necnon et apud S. Thomam Opusculo 1. Contra Graecorum errores, cap. 32., Hugonem Eterianum, Petavium, et innumeros alios tum Recentiores, tum Antiquiores, qui Patres Graecos huic veritati adstipulari demonstrarunt.

Probatur quarto. ex Patribus Latinis. — Primo quidem S. Martialis Epist. 1. Ad Burdigalenses cap. 10. ait: Spiritus sanctus in divina aequalitate gloriosus processit ineffabiliter ab eo qui genuit, et ab eo qui genitus est: itaque spiritus Dominus Domini procedens est a Patre, et Verbo. Favet Tertullianus lib. Contra Praxeam cap. 8. Tertius, inquit, est Spiritus a Deo, et Filio, sicut tertius a radice, fructus ex frutice, et tertius ex fonte rivus et flumine, et tertius a Sole apex e radio. — Similiter Hilarius lib. 8. De Trinit. asserit Spiritum a Filio accipere idem esse, quod procedere a Filio, sicut accipit, et procedit Filius a Patre. Subscribit Ambrosius lib. De Symbolo cap. 3. Spiritus autem sanctus, inquit, vere spiritus est, procedens quidem a Patre, et Filio, sed non est ipse Filius, quia non generatur, neque Pater, quia procedit ab utroque, non genitus, non ingenitus, non factus. At omnium optime, et subtilissime hanc veritatem edocuit S. Augustinus pluribus, maxime in 4. De Trinit. Nec possumus, inquit, dicere, quod Spiritus sanctus a Filio non procedat, neque enim frustra idem Spiritus, et Patris et Filii Spiritus dicitur. Et libro 15. cap. 26. hanc veritatem saepius inculcat; De utroque autem splendore, inquit, sic docetur, quia ipse Filius ait: de Patre procedit: et cum resurrexisset a mortuis et apparuisset Discipulis suis, insufflavit, et ait: accipite Spiritum sanctum, ut etiam de se procedere ostenderet. Frustraneum esset alios sanctos Patres Latinos ad huius veritatem contestandam advocare, sunt enim innumeri, et ad unum omnes in idem dogma conspirant.

Quocirca maxime culpandi sunt omnes Graeci, quod tot, tantisque divinae veritatis fidissimis testibus fidem non faciant, quos tamen prae caeteris audiendos clamant Patres quintae Synodi generalis profitentes ita aperte: Sequimur per omnia sanctos Patres, et Doctores Ecclesiae, Athanasium, Hilarium, Basilium, Gregorium, Augustinum, Theophilum, Ioannem Constantinopolitanum, Cyrillum, Leonem, Probum, et suscipimus omnia, quae de recta fide, et damnatione haereticorum scripserunt.

Haec omnia probavit lugenda Ecclesiae Orientalis iactura, qua scilicet Deus ipse videtur suum suffragium tulisse pro Latinis: nam a tempore quo Graeci ab eorum communione sese subduxerunt propter simultates has de Processione Spiritus sancti; Graeci semper ruere in peius, et illa natio olim doctrina ad invidiam conspicua, sanctitate ad miraculum celebris, imperio Gentium Domina; hodie sub dira Turcarum captivitate luget, et sine Rege, sine Principe, sine Academiis, et Scholis barbaricum Saracenorum iugum sustinet, et quod mirum Constantinopolis expugnata, et Graecorum Imperium disturbatum fuit anno 1452. die 28. Maii, iuxta celebriores Auctores, in quo die incurrerat Festum Pentecostes Spiritui sancto sacrum, ut verificetur illud, quod Christus dixit Matth. 12. Qui blasphemiam dixerit in Spiritum sanctum, non remittetur ei, neque in hoc saeculo, neque in futuro.

Probatur ratione theologica. a Doctore Subtili in 1. dist. 11. q. 1.:

Habens principium perfectum productivum priusquam intelligatur habere productum, potest illo principio producere, quando scilicet principium est ita perfectum, quod non dependeat a passivo, nec potest per aliquid impediri: sed Filius habet voluntatem, qua est principium productivum amoris adaequati, et habet etiam ut praeintelligatur producto actui voluntatis: ergo potest ea producere: igitur ea producit.

Probat minorem:

Generatio, et Spiratio habent aliquem ordinem inter se, ita quod aliquo modo generatio est prior spiratione, et in illo priori communicatur genito omnis perfectio divina, qua sibi non repugnat, et ita voluntas: ergo habet tunc voluntatem ut priorem actu voluntatis, quia adhuc non intelligitur productio aliqua facta per modum, vel actum voluntatis.

Confirmatur. ex eo, quod si dubitandum esset de influxu Patris, et Filii in productionem Spiritus sancti, potius videretur ambigendum de Patre, quam de Filio, utpote cum Pater in productione sui Filii iam habeat actionem sibi adaequatam, si rationem naturalem spectes, ipsius enim actio productiva Filii est infinita, et consequenter adaequat principium, idcirco videtur non posse cum illa aliam ullam habere saltem adaequatam; propterea videtur, quod non possit amplius per novam actionem infinitam occupari ad novam productionem alterius Personae: Filius autem nullam productivam actionem habet antecedenter ad productionem Spiritus sancti, neque aliam habere potest ad intra, nisi solam spirationem; adeoque si ratio naturalis spectetur, haec actio spirativa potius ipsi quam Patri videretur esse concedenda, si uni tantum divinae Personae tribueretur.

Obiciunt Graeci primo quidem Scripturam sacram, quae quoties Spiritus sancti processionem commemorat, toties solius Patris meminit; sic Ioan. 15. Cum venerit Paraclitus, quem ego mittam vobis a Patre Spiritum veritatis, qui a Patre procedit. Ergo censet a solo Patre ipsum procedere.

Nego consequentiam: nam ut advertit S. Aug., lib. 3. Contra Maximinum, his verbis non excluditur Filius, sed exprimitur Pater, ut auctor principalis, quia nempe est principium sine principio, ad quod totum refert, quod ipsemet habet. Qua ratione dicebat Ioannis 7. Mea doctrina non est mea, sed eius, qui misit me, Patris; quae sic ponderat August. tractatu 29. in Ioannem; Quia, inquit, Verbum non potest esse nullius, sed alicuius, et suam doctrinam dicit seipsum, et non suam, quia Patris est Verbum. Quid enim tam tuum, quam tu, et quid non tam tuum, quam tu, si alicuius es, quod es? Itaque Filius divinus totum quod est, refundit in Patrem, adeoque illam fecunditatem productivam Spiritus sancti quam a Patre accepit, ipsi attribuit. Quod S. August. lib. 15. De Trinit. cap. 17. egregie explicat dicens: Non frustra, inquit, in hac Trinitate non dicitur, de quo procedat principaliter Spiritus sanctus, nisi Deus Pater, ideo autem addidi principaliter, quia et de Filio Spiritus sanctus procedere reperitur, sed hoc quoque illi Pater dedit.

Respondet 2. S. Anselmus lib. De Processione Spiritus sancti, quod asserendo Patrem esse productivum Spiritus sancti, non propterea excludatur Filius, quia affirmatio unius non est negatio alterius: imo, inquit, etiamsi diceretur aperte: Nullus producit Spiritum sanctum, nisi Pater; illa dictio non idcirco excluderet Filium, siquidem dictiones exclusivae additae uni Personae divinae non excludunt alias Personas, nisi praedicatum illis opponatur relative, ut patet his verbis Matth. 11. Nemo novit Filium, nisi Pater, neque Patrem quis novit, nisi Filius: quibus tamen non excluditur Filius a cognitione sui, neque Spiritus sanctus a cognitione utriusque.

Obiciunt 2. In Concilio Ephesino coram Patribus lectum est Symbolum Nestorianorum, in quo expresse continebatur, quod Spiritus sanctus non procederet a Filio; neque tamen ullus Patrum reclamavit, adeoque videntur huic propositioni omnes consensisse.

Respondeo 1. Argumentum ab auctoritate negativa, quod nullibi multum, hic nihil concludere, utpote cum taciturnitas Iudicum ad aliud, quam ad istam propositionem detinebatur; de hac enim quaestione processionis Spiritus sancti a Filio, tunc noluit Concilium ex professo disputare, quoniam propter aliam convenerat, scilicet de unica Persona Christi Domini, et de Divinitate eius, quem peperit Virgo Maria. Ceterum satis aperte Concilium suam sententiam significavit, quando probavit doctrinam Cyrilli, damnavitque contrariam Nestorianorum, et Theodoreti.

Obiciunt 3. Varias sanctorum Patrum auctoritates; primo quidem sancti Dionysii, lib. De Divinis nominibus cap. 2. ubi ait: Solus fons supersubstantialis Deitatis est Pater. Secundo Nazianzeni Orat. 21. ubi ait: Omnia, quae habet Pater, habet etiam Filius, excepta causa: vel ut vertunt alii, Excepta causalitate: ergo Filius non habet a Patre, ut sit causa, seu principium Spiritus sancti. Tertio Basilii Epist. 43. ad Gregorium Nyssenum, ubi ait: Nullam secundum propriam notionem communionem habet Filius cum Patre: at si Filius spiraret, haberet spirationem activam tamquam notionem communem cum Patre: ergo etc. Denique proferunt Damascenum lib. 1. De Fide cap. 7. et 8. ubi ait: Spiritus sanctus a Patre procedit, et in Filio quiescit: et paulo infra: Spiritum sanctum dicimus ex Patre, ex Filio non dicimus: et iterum: Spiritus sanctus ex Patre quidem est, non autem ex Filio: ergo revera Spiritus sanctus non procedit a Filio.

Nego consequentiam, et ad S. Dionysium dico, idcirco eum appellare Patrem fontem supersubstantialem; quia solus est principium sine principio; Filius vero est veluti fluvius ab ipso fonte emanans, a quo sicut et a fonte derivatur stagnum, nempe Spiritus sanctus. Quo sensu etiam Epiphanius haeresi 69. appellat Filium fontem ex fonte. Ad Nazianzenum dico ipsum loqui de causalitate, qua Pater, et Filius mutuo referuntur, non vero qua Spiritum sanctum respiciunt. Ad Basilium respondeo ipsum ibi loqui non de omni notione harum duarum Personarum, sed de propria uniuscuiusque, scilicet de Paternitate, et Filiatione, secundum quas nullam omnino communionem habent; Patri enim soli convenit Paternitas et Innascibilitas, sicut soli Filio propria est Filiatio. Denique ad Damascenum dico, quod quamvis S. Thomas 1. p. q. 36. art. 2. ad 3. respondeat, *Plures ex Graecis in hoc fuisse secutos

Theodoretum Nestorianum, inter quos fuit etiam Damascenus*, nihilominus benigne interpretari potest, ut cum Bessarion exposuit, Orat. pro unione cap. 6., nempe quod Damascenus non negaverit absolute Spiritum sanctum a Filio procedere, sed tantum dissensisse a Catholicis in modo loquendi, putans esse tutius dicere per Filium, quam ex Filio, videbatur enim ei praepositio ex denotare primam causam non procedentem ex alia causa, cuius contrarium denotabat praepositio per, quae haud dubie vim causalem habet.