Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Docte, sapienterque monet S. Hilarius lib. 2. De Trinit. Haereticos coelestium verborum simplicitatem pro voluntatis suae sensu, non pro veritatis ipsius absolutione suscipere, aliter interpretantes, quam dictorum virtus postulet; de intelligentia enim haeresis, non de Scriptura est, et sensus, non sermo fit crimen. Subdit: Ita et imperitos perdunt dum rationem praedicationis huius affirmant; et audientes fallunt, dum naturam nominibus adimunt. Concludit: Ergo... quia malignitas instinctu diabolicae fraudulentiae excitata, veritatem rerum per naturae nomina claudit; nos naturam nominum proferamus. Maxime vero nominum hypostasis, Personae, et subsistentiae aperienda est genuina significatio; siquidem compertum est eorum variam interpretationem pluribus fuisse in lapidem offensionis, et petram scandali. Quocirca ad faciliorem, et securiorem determinandorum hoc in Articulo intelligentiam, opera pretium duxi nonnulla de praefatis nominibus delibare, et quidem primo

De nomine Hypostasis.

Negotium Hypostasis, et Subsistentiae olim totam Ecclesiam turbasse merito refert Nicephorus lib. 10. Histor. cap. 15. diu namque pugnatum est apud sanctos Patres circa ipsius nominis significationem, num videlicet idem quod substantia, aut quod suppositum significaret. Seribit autem idem Nicephorus huic controversiae primum occasionem dedisse Osium Cordubensem Episcopum, qui missus Alexandriam ab Imperatore Constantino, ut excitatam ab Ario turbam sedaret, primus de substantia, et subsistentia, hoc est, οὐσίᾳ, et ὑποστάσει mentionem fecit, et an idem omnino significarent, in quaestionem vocavit. Quam quidem quaestionem indignam, quae tractaretur in Concilio, primum iudicavit Nicaena Synodus, ut refert ibidem Nicephorus, sed cum paulo post in Concilio Alexandrino (teste Rufino lib. 1. Histor. cap. 29.) iterum suborta fuisset controversia inter Patres, circa utriusque praefati nominis significationem, quidam asserentes eamdem esse, alii vero diversam, inde factum est, ait idem Nicephorus, ut in eodem Concilio Alexandrino definitum fuerit, ne quis communiter uteretur vocabulo hypostasis, cum in sacris Litteris non contineatur, et S. Paulus tantum docendi necessitate coactus abusus fuerit nomine subsistentiae ad Hebraeos 1. ut essentiam significaret. Caeterum litem illam in Concilio Alexandrino anno 362. composuisse videtur Magnus Athanasius, siquidem ipsum Concilio Alexandrino interfuisse affirmat ibidem Nicephorus c. 16. et de ipso loquens Nazianzenus Orat. 21. quae est de laudibus Athanasii, ait: Utraque parte leniter, et humane accersita, verborumque sententia diligenter, et accurate perpensa, posteaquam concordes reperit; nec quantum ad doctrinam quidquam inter se dissidentes, ita negotium transegit, ut nominum usum ipsis concedens rebus eos adstringeret: idipsum praestitit ipsemet Nazianzenus Constantinopoli, ut testatur Orat. 32. quae est ad 150. Episcopos, qui cum fuissent a Theodosio convocati Constantinopolim, et similis inter eos fuisset orta controversia, probavit Nazianzenus nullam de rebus inter eos esse dissensionem, qui dicunt tres hypostases, et eos, qui unam fatentur; illi namque per Hypostasim personas; hi vero essentiam intelligebant. Unde liberum videbatur ad haec usque tempora indifferenter uti nomine Hypostasis, ad significandam naturam, et essentiam, quae dicitur οὐσία, aut persona, quae πρόσωπον appellatur.

Verum non ibi sedata, nec omnino exhausta fuit de Hypostasi controversia; eam namque paulo post innovarunt Episcopi Antiochenae Ecclesiae, quidam admittentes cum Occidentalibus unicam hypostasim; alii cum Orientalibus tres hypostases, ut patet ex Epistola 10. S. Athanasii, in qua Occidentales arguit, quod haeresim per se stabiliant.

Rursus hanc litem tempore sanctorum Hieronymi, et Augustini etiam viguisse ex eorum scriptis colligimus. Cum enim S. Hieronymus ab Antiocheno Episcopo Arianae haeresis patrono urgeretur, et interpellaretur, ut tres hypostases in divinis confiteretur, et admitteret; hac de re Romanam Ecclesiam, veluti caeterarum matrem, et ad quam maiores fidei quaestiones referuntur consulens, quid credere debeat, a sancto Damaso summo Pontifice postulat Epist. 57. ubi inter alia haec scribit: Tota, inquit, saecularium Litterarum Schola nihil aliud, Hypostasim, nisi Usiam novit: unde post pauca infert: Quisquis tria esse, hoc est, tres esse hypostases, idest, Usias dicit, sub nomine pietatis tres naturas conatur asserere: et paulo inferius: Taceantur tres hypostases si placet, et una teneatur. Atque iterum: Venenum sub melle latet, transfiguravit se Angelus Satanae in Angelum lucis. — Eadem difficultas S. Augustinum agitavit, et detinuit, nam lib. 5. De Trinitate, cap. 8. sic ait:

Essentiam, dico, quae usia graece dicitur, quam usitatius substantiam vocamus: dicunt quidem et illi, (scilicet graeci) hypostasim, ita ut plerique nostri, qui haec graeco tractant eloquio dicere consueverint μίαν οὐσίαν, τρεῖς ὑποστάσεις, quod idem prorsus est unam essentiam tres substantias.

Et continuo cap. 9. subiungit: Sed quia nostra loquendi consuetudo iam obtinuit, ut hoc intelligatur, cum dicimus Essentiam, quod intelligitur cum dicimus Substantiam, non audemus dicere unam essentiam tres substantias. Et lib. 7. cap. 1.

In principio, inquit, dictum est a nostris graecis una essentia, tres substantiae, a latinis una essentia, vel substantia, tres personae, sicut iam diximus, non aliter in sermone nostro, idest, latino essentia, quam substantia solet intelligi.

Ex quibus constat Augustinum eodem modo suspectam habuisse dictam vocem Hypostasis apud Latinos, sicut eam habuit Hieronymus; nisi, quod tandem lib. 7. De Trinitate cap. 6. concedit latine dici posse tres substantias in Deo, sicut graece dicuntur tres hypostases, ubi scandalum non esset, et de sensu Catholico constaret. Inde factum est successu temporis, ut vocabulum Hypostasis, ex usu Ecclesiastico, non substantiam, seu essentiam, sed personam, seu suppositum significaret. Imo quidquid reclamant Grammaticuli quidam haeretici, si antiquitatem ipsam consulamus, patebit, Hypostasim pro subsistentia fuisse a doctioribus usurpatam: constat enim in primis Aristotelem, vel alium auctorem libri De mundo ad Alexandrum, circa medium, dixisse: Eorum, quae circa nos observantur, ut strictim haec attinguntur, alia apparent, alia subsistunt, seu graece, alia sunt secundum hypostasim, hoc est, vere existunt. Item Dionysius cap. 1. De Divinis Nominibus Deum appellat Ἑνάδα Τρισυπόστατον, hoc est, unitatem ter subsistentem, et c. 3. ter utitur nomine hypostasis ad designandam subsistentiam personarum. Eodem nomine, et in eadem significatione usus est Iustinus Martyr in expositione verae Confessionis Trinitatis, etc. Quibus patet, perperam Nicephorum lib. 10. Historiae cap. 15. et Socratem lib. 3. c. 7. dixisse vocem Hypostasis, qua utuntur Ecclesiastici, barbaram esse, et a nullo ex Antiquis ad significandam personam fuisse usurpatam.

De nomine Subsistentiae.

Subsistentiae vocabulum varias antiquitus habuit significationes; nam, ut ait Rusticus in disputatione contra Acephalos, Subsistentia interdum personam significat, nonnunquam vero substantiam; in sancta enim Synodo Ephesina utrumque monstratur. Imo Athanasius in Quaestionibus quaest. 1. Subsistentiae nomen extendere videtur ad quodlibet individuum, etiam accidentis, significandum, ait enim: Tres subsistentiae orbis solaris, radius, et lux: insuper, tres subsistentiae subiectum ignis, urens, et lucens. Frequentius tamen usurpatum fuit in Conciliis ad significandam hypostasim, vel personam; ita Concilium Nicaenum 1. lib. 2. ait: Una divinitas sanctae Trinitatis in tribus subsistentiis perfectis aequalibus consideratur. Et circa finem eiusdem libri, postquam personas, et hypostases divinas distinxit, adiungit: Quidquid per se subsistit, quatenus per se subsistit, proprie naturae personam, sive faciem, sive figuram habere dicitur. Similiter Constantinopolitanum 1. Epistola ad Damasum dicit, Deum, in tribus perfectissimis subsistentiis, sive in tribus perfectis, ut neque Sabellii languor locum habeat confusione subsistentiarum personis, aut peremptione proprietatum. Denique Constantinopolitanum secundum anathematismo 2. ait: Si quis non confitetur unam Deitatem in tribus subsistentiis, sive personis adorandam, anathema sit. Idem repetit Concilium Lateranense sub Martino primo, Consultatione 5. Can. 1. dicens: Si quis non confitetur, secundum sanctos Patres, proprie, et vere Patrem, Filium, et Spiritum sanctum, Trinitatem in unitate, et unitatem in Trinitate, hoc est, unum Deum in tribus subsistentiis consubstantialibus, anathema sit. — Hoc ipsum confirmant omnes sancti Patres, quos in longum profert Ruiz disp. 31. sect. 3. Unde Theodoretus in breviario Liberati capite ultimo additionum ait: Subsistentia et persona in nullo significatorum differunt, nisi nomine: subsistentia enim persona est; sed natura quidem, et substantia generale quoddam, subsistentia vero atque persona quoddam proprium significat.

De nomine Personae.

Nomen Personae, ut affirmat Boetius lib. De duabus naturis, videtur traductum ex iis, quae in comoediis, tragoediisque eos, quorum interest homines repraesentabant, seu, ut addit Anitius, Quoniam personis inductis Histriones, quorum intererat in tragoedia, vel comoedia repraesentabant, idcirco caeteros homines, quorum certa esset pro sui forma agnitio, et Latini, personas, et Graeci prosopa vocaverunt. Inde iuxta primariam sui institutionem, usurpatum fuit ad designandam cuiusque faciem et figuram; qualiter Patres Concilii Nicaeni lib. 2. personam usurpaverunt: Cum personam audimus, inquiunt, ne suspicemur quod est divinum habere humanam effigiem, expers est enim compositionis, utpote figurae; cum autem probasset ex Evangelio, maxime ex illo Matth. 16. Faciem coeli diiudicare nostis, ubi pro facie graece legitur πρόσωπον; concludit: quidquid enim per se subsistit, quatenus per se subsistit proprie naturae personam, sive faciem, sive figuram habere dicitur. — Nihilominus usus invaluit, ut Personae nomen significaret idem ac suppositum, sive ultimum complementum naturae individualis, qua ratione etiam usurpatur passim in Scripturis, ubi legimus Deum non esse acceptatorem personarum, maxime Actorum 10., Romanorum 2. etc. Unde, ut Graecis morem geramus, essentiam pro οὐσίᾳ, substantiam pro ὑπάρξει, suppositum pro ὑποστάσει, personam pro προσώπῳ usurpabimus.

His praemissis, tria sunt in praesenti Articulo resolvenda. Primum, an, et quomodo nomen, et ratio personae Deo conveniat. Secundum, quibusnam divinae Personae constituantur, an videlicet proprietatibus absolutis, vel relativis. Tertium denique, an praeter tres subsistentias relativas, et personarum constitutivas admittenda sit una absoluta, qua divina Essentia subsistit.

Notandum 1. Variam esse, sed maxime duplicem personae definitionem. Primam tradit Boetius supra laudatus, dicens: Persona est rationalis naturae individua substantia. Quam definitionem, licet non improbet Doctor, in 1. dist. 23. n. 4. nihilominus censet eam exponendam esse per definitionem traditam a Ricardo lib. 4. De Trinit. cap. 22. dicente, quod Persona est intellectualis naturae incommunicabilis existentia. Etenim secundum definitionem Boetii sequeretur animam rationalem, imo et Deitatem, quatenus praescindit a suppositis divinis, esse personam, quia tam Divinitas, quam anima rationalis, est rationalis naturae individua substantia; nullus tamen Deitatem sic consideratam personam appellabit; alias quatuor essent Personae divinae; nullus pariter asserere debet animam rationalem esse personam; siquidem non est ultimate completa, nec incommunicabilis, semper enim dicit ordinem ad corpus, vel quod informat, vel quod informare potest. Non tamen me latet plures huic sententiae quantum ad animam rationalem refragari; at de his viderint Physici, et Metaphysici.

Notandum 2. Ex eodem ibidem, naturam in hoc a persona distingui, quod natura sit communicabilis, persona autem sit incommunicabilis, ut quo, et ut quod. Communicari ut quod est communicari ut superius suis inferioribus, cum quibus sit idem; sic natura humana est communicabilis ut quod Petro, et Paulo, qui uterque revera est homo; communicari ut quo est communicari vel ut natura singularis suo supposito, vel ut forma subiecto, a qua denominatur sic v. g. natura humana in Christo, esto sit singularis, tamen est communicabilis ut quo, quia est unibilis supposito Verbi; sic pariter albedo, quae est in pariete, est communicabilis ut quo, quia ipsi unitur tamquam subiecto, quod informat; hanc utramque communicabilitatem excludit ratio personae et suppositi, siquidem natura personata nec est alteri communicabilis per modum superioris, et naturae communis, quia est singularis, et individua: neque etiam ut quo, quia non potest communicari alteri, nec ut supposito, nec ut subiecto. Siquidem non habet rationem partis, sed totius omnimode completi, et terminati.

Notandum 3. Quod quamvis natura divina secundum se praecise spectata, et prout praescindit a personis Patris, Filii, et Spiritus S. sit perfecta in esse naturae divinae, et infinitae; quia ut sic constat omnibus praedicatis essentialibus, modis intrinsecis, et attributis eam undequaque in esse naturae infinitae constituentibus; nihilominus ut sic, non est completa in esse hypostatico, nec est ultimo terminata secundum existentiam. Siquidem communicatur Patri, Filio, et Spiritui sancto, secundum se subsistentibus, et naturam divinam ultimo terminantibus. Inde fit, quod quamvis natura divina sic considerata habeat existentiam, et subsistentiam, ut constabit Quaestione tertia sequenti; tamen ut sic non habet rationem suppositi, neque personae; sed constituitur in ratione personae per proprietates relativas, quae naturam divinam determinant ad suppositum Patris, Filii, et Spiritus sancti.

His notatis, tria sunt in praesenti Quaestione resolvenda. Primum, quod ratio personae proprie Deo conveniat. Secundum, quod illa ratio non sit aliquid positivum, sed negativum. Tertium, quod univoce tribus conveniat personis.

Conclusio prima. — Nomen, et ratio personae revera proprie Deo competit.

Haec est communis, et de fide, ut constat omnibus illis tum Scripturae, tum Conciliorum oraculis, quibus tres divinae Personae invicem distinctae in Deo affirmantur.

Probatur etiam ratione. Persona ex dictis est naturae rationalis incommunicabilis existentia: sed evidentissimum est haec tria in definitione personae posita, nempe naturam rationalem, existentiam, et existendi modum incommunicabilem Deo perfecte competere; naturam quidem rationalem, quippe cum Deus inter naturas spirituales primarium, et excellentissimum gradum teneat, et infinita non quidem discurrendi, sed intelligendi virtute, ac sapientia sit praeditus: similiter existentiam, nam ipsi primo et maxime convenit esse ens necessario existens; denique existentiam incommunicabilem ipsi competere, ipsamet naturalis ratio demonstrat, quoniam primo, et maximo enti necessario competit modus existendi independenter ab alio, et consequenter modus per se subsistendi, quod idem est, ac incommunicabiliter existere: ergo, etc.

Deinde: si existeret in alio tamquam forma in subiecto, vel tamquam natura in supposito, non existeret per se praecise, sed tantum ratione alterius, a quo sustentaretur: sed hoc Deum primum ens omnino independens dedecet: ergo, etc.

Denique: tanto verior, atque perfectior erit in Deo ratio personae, quanto perfectius illi convenit per se subsistere, atque omnino incommunicabiliter existere: sed Deo perfectissime convenit modus subsistendi per se, quippe cum a nullo pendeat tam in esse, quam in conservari: competit pariter ratio existendi perfectissime independenter ab alio, tamquam a subiecto, et supposito extraneo, et quod non sit divinum, ac idem realiter cum Deitate: ergo pariter ipsi perfectissime competit ratio personae.

Dices 1. Nomen personae Deo non tribuitur in sacris Litteris. Insuper inusitatum fuit, et ignotum primis Christianis, ut refert Coccius lib. 1. De Trinit. articulo 4. Denique proprie nihil est in Deo, quod nomen istud significet, et Theologi utuntur nomine personae, non ut aliquid exprimant, sed ne tacentes videantur, ut ait sanctus August. 5. De Trinit. cap. 9. Cum quaeritur, inquit, quid tres? magna prorsus inopia humanum laborat eloquium. Dictum est tamen tres personae, non ut illud diceretur, sed ne taceretur. Ergo fatendum est nomen personae vere Deo non convenire, aut certe Theologos hac de re nihil exploratum habere. — Nego consequentiam, et ad primum dico: quamquam nomen personae nullibi reperiatur in sacris Litteris de Deo dictum; nec ullibi legamus personam Dei; nihilominus, quod personae nomen significat multipliciter in Scriptura sacra invenitur affirmatum de Deo, nempe, quod sit Spiritus, infinita sapientia praeditus, adeoque quod sit rationalis naturae: similiter, quod existentiam habeat incommunicabilem, ut quo, et ut quod, quippe cum propter suam singularitatem communicari non possit tamquam natura communis, et propter suam independentiam communicari nequeat vel tamquam forma subiecto, vel tamquam natura individuali supposito: ergo cum ratio personae Deo perfectissime competat, etiam personae nomen ipsi congrue tribuitur. — Ad secundum dico, quod equidem personae nomen non fuerit primitus usurpatum a fidelibus, Deoque attributum, sed tamen factum est, inquit Richardus lib. 1. De Trinit. cap. 5. ut, Qui hoc nomen personae primo ad divina transtulerunt, hoc ipsum ex necessitate fecerunt, ut quid responderent quaerentibus, quid tres illi in Trinitate essent, cum tres Deos esse respondere non possent. Subdit: Non iam quaeramus, ex qua necessitate sit postea ad divina translatum, sed in qua veritate per Spiritum veritatis sit translatoribus inspiratum, et a Latina Ecclesia universaliter frequentatum. Certum est ergo, ex inspiratione S. Spiritus, et communi usu Ecclesiae, personae nomen Deo proprie competere. — Ad tertium dico, equidem nomen personae non perfecte declarare quidditatem, et peculiares proprietates, ex quibus tria Divinitatis supposita distinguuntur ab invicem; nihilominus sapienter illud nomen a Catholicis usurpatum fuisse, ut uno vocabulo respondere possent Sabellianis interrogantibus, quid essent illa tria. Nec aliud voluit S. Augustinus loco citato: cui quadrat, quod addit lib. 7. cap. 4. Cum ergo quaeritur, quid tria, vel quid tres, conferimus nos ad inveniendum aliquod speciale, vel generale nomen, quo complectamur haec tria; neque occurrit animo, quia excedit superemi- nentia Divinitatis usitati eloquii facultatem: verius enim cogitatur Deus quam dicitur, et verius est, quam cogitatur

Dices 2. Ratio personae reddit naturam eamdem numero incommunicabilem alteri supposito; natura enim humana, v. gr. quae est personata in Petro, communicari nequit alteri: sed natura divina, quae communicatur Patri, eadem etiam communicatur Filio, et Spiritui sancto: ergo in Patre non est incommunicabilis, adeoque nec personata. — Respondeo 1. distinguendo maiorem: natura personata est incommunicabilis praecise quatenus natura singularis est, nego: natura enim humana Christi vere et proprie singularis ac individualis est, et tamen communicatur et unitur Verbo: est incommunicabilis reduplicative, ut personata, hoc est, quatenus significat praecise naturam determinatam per personalitatem, seu personam in concreto, concedo. Et similiter distincta minore, nego consequentiam: itaque natura divina est quidem in Patre communicabilis alteri, quatenus natura divina est: non vero quatenus personalitas est Patris; ut sic enim nihil aliud significat, quam suppositum constans natura divina, et Paternitate; adeoque nihil aliud significat, quam Patrem. Certum est autem, quod Pater divinus non sit communicabilis Filio, ut cum eo sit unum, et idem; imo ab eo distinguitur realiter. — Respondeo 2. hoc esse peculiare divinae naturae, quod eadem omnino, et indivisibilis communicari possit tribus suppositis, quia nec plures numero naturas divinas patitur illius infinitas, nec aliquam multiplicationem et divisionem summa illius unitas, et simplicitas sustinet; secus est autem de naturis creatis, quae cum finitae sint et multiplicabiles, inde fit, quod eadem numero natura non possit esse in pluribus suppositis.

Dices 3. Natura divina quatenus praescindit a divinis Personis est omnimode completa, et incommunicabilis alteri naturae; siquidem est individua, et singularis: ergo ipsi non opus est ulla superveniens ratio personae, et suppositi, qua ipsam compleat, et incommunicabilem efficiat. — Distinguo antecedens. est omnimode completa in ratione naturae divinae, nimirum, quia constat praedicatis essentialibus, modis intrinsecis, et attributis ipsam perficientibus et constituentibus in ratione entis infinite perfecti, concedo: est completa in esse hypostatico, et ultimo incommunicabili, nego. Natura enim divina praecise sumpta, tota et integra inest Patri, Filio, et Spiritui sancto. Unde ex se non habet rationem suppositi neque personae; siquidem non est ultimo terminata secundum existentiam; sed constituitur in esse personae per proprietates illas relativas, quae sunt ultimus terminus existentiae naturae divinae, et cum illa constituunt tres subsistentes ulterius incommunicabiles aliis, ut terminantibus.

Conclusio secunda. — Probabilis est personalitates divinas esse modum aliquem positivum terminantem naturam divinam, et illam veluti complentem in esse incommunicabili.

Haec videtur esse genuina Doctoris sententia in 3. dist. 1. quaestione 1. n. 10. ubi cum dixisset naturam creatam dici posse communicabilem tribus modis, nempe vel actualiter, sicut anima communicatur corpori quod actu informat; vel aptitudinaliter, sicut anima separata, quae habet inclinationem ad corpus informandum, vel obedientialiter; qualis est potentia obedientialis in anima rationali ad informandum corpus eius, subdit:

Persona divina non tantum habet negationem communicationis actualis et aptitudinalis, sed etiam habet repugnantiam ad communicationem ut quod, et ut quo. Repugnantia autem talis non potest esse, nisi per entitatem positivam, et ideo sequitur personam istam nunquam esse sine tali entitate; sed et persona creata, quia non repugnat ei communicari, cum sit in potentia obedientialis, non est sic incommunicabilis, et ideo non oportet tribuere talem entitatem personalem positivam, sed ei sufficit duplex negatio communicationis actualis, et aptitudinalis.

Probatur insuper. personalitas divina duplex munus sortitur; complet enim naturam divinam, eamque ultimo terminat, et personas divinas constituit, ac distinguit: sed natura divina non potest compleri per simplicem negationem, neque Personae divinae constitui, et realiter invicem distingui per aliquid pure negativum: ergo ratio personae in divinis debet esse aliquid positivum. — Deinde ex S. Augustino lib. De Doctrina Christiana: Res, quibus fruendum est, sunt Pater, Filius, et Spiritus sanctus. Insuper ex eodem 7. De Trinit. cap. 5. Non est aliud Deum esse, et personam esse: sed res, et Deitas sunt aliquid positivum: ergo pariter divina personalitas pro formali est aliquid positivum. — Denique, Persona divina est ens reale positivum: ergo formale illius constitutivum debet etiam esse reale et positivum.

Dices. Personalitas creata formaliter consistit in duplici incommunicabilitate, ut quo, et ut quod, nihilque positivum importat praeter rationem individui; ergo ita dicendum de personalitate divina. — Nego consequentiam. et ratio disparitatis est primo, quia, ut supra dixit Doctor, Personalitas divina dicit repugnantiam ad omnimodam communicationem, qualem non dicit persona creata; negatio autem fundata in repugnantia, cum sit omnimode inseparabilis a subiecto, ideo requirit aliquid in subiecto, ratione cuius ab eo nequeat separari: unde fit, ut omnis repugnantia sit alicuius repugnantia, hoc est, alicuius non habentis potentiam ad aliquid: negatio vero simplex, quam dicit personalitas creata, non ita est a subiecto inseparabilis, quia de facto separatur in natura humana a Verbo divino assumpta. Adde, quod etiam seclusa personalitate creata, adhuc remaneat ratio individui, quae sufficienter distinguit naturam singularem ab alia; seclusa autem divina personalitate, nihil superesset, quo personae divinae constituerentur, et invicem distinguerentur.

Conclusio tertia. — Abstrabi potest divinis personis aliquis conceptus communis, qui sit ipsis univocus in ratione personae. Ita Doctor in 1. dist. 25. n. 1. et

Probat. quia quaelibet ex tribus personis divinis dicitur persona; et revera tres conveniunt in ratione personae, ut sic, non autem sicut Petrus et Paulus conveniunt in hoc homine, nam hic homo dicitur tantum aequivoce de Petro et Paulo: pronomen enim hoc significat quod demonstrat: unde quando dicitur de Petro hic homo, demonstratur res illa singularis, quae est Petrus, quaeque diversa est omnino a ab alia re singulari, quae est Paulus: unde fit ut hic homo non dicatur de eis univoce: at Persona divina vere de tribus secundum propriam suam rationem; siquidem quaelibet earum revera est naturae divinae incommunicabilis existentia; ergo ipsis convenit univoce. — Confirmat: si personae nomen non conveniret ipsis univoce, non dicerentur tres personae; nihil enim numeratur, nisi quod est univocum: unde canis coelestis, et terrestris non recte dicuntur duo canes, quia nomen Canis non est univocum coelesti et terrestri: sed revera dicuntur tres divinae personae: ergo personae nomen, et ratio ipsis univoce convenit.

Dices. tam vere, et proprie dicuntur tria individua, et singularia creata, quam tres Personae divinae: sed ex Doctore singularia creata non conveniunt in ratione communi univoca; etenim hic homo univoce non convenit Petro et Paulo: ergo quamvis dicantur tres Personae divinae, non recte infertur personae nomen, et rationem ipsis convenire univoce. — Respondeo ad maiorem, eatenus dici tria individua, quatenus verum est, quod numeratur in eis natura creata, quae ipsis univoce convenit; unde cum ita numerari non possit natura divina in personis divinis, quia eadem numero est in tribus; ideo debet numerari in ipsis aliud univocum eis conveniens; hoc autem aliud nequit esse, nisi id quod formaliter dicit persona: ergo ratio personae debet esse ipsis univoca.

Instabis. non solum tria individua creata, sed etiam tres differentiae individuales, et singularitates proprie dicuntur: sed tres differentiae individuales non conveniunt in ratione communi univoca: ergo quamvis dicantur tres personae divinae, non inde sequitur eas univoce convenire. — Respondeo. equidem tres singularitates recte dici, non propter communitatem naturae conceptus univoci, sed propter proportionem officii, quia aeque distinguunt ultimo, et reddunt naturam incommunicabilem pluribus inferioribus. At personae divinae non solum ita conveniunt propter proportionem officii, sed etiam propter definitionem, et rationem Personae divinae, quae ipsis competit; quaelibet enim earum revera est natura divina incommunicabilis existentia, ut quo, et ut quod. Unde non est paritas.

Notandum 1. Variam esse, sed maxime triplicem, circa praesentis Quaestionis resolutionem, Theologorum sententiam: quarum Prima, inquit Doctor in 1. dist. 2. n. 1. fuit Praepositivi affirmantis divinas Personas se totis constitui, et distingui, quam sententiam pridem a Scholis eliminatam, denuo revocavit Gregorius Ariminensis in 1. dist. 26. et 27. Secunda est Lincolniensis, et Ioannis a Ripa, ibidem dicentium, esse quidem in divinis aliquas proprietates personarum constitutivas, et distinctivas, sed eas esse absolutas, non relativas; quam sententiam, quia Doctor laudatus variis probat argumentis, et solvit ea omnia, quae in eam solent obici, nonnulli Recentiores eamdem ipsi perperam tribuunt. Tertia tandem communis, et universalis Theologorum sententia iam praevalet, divinas personas constitui per proprietates relativas: qualiter autem id fiat non eodem modo omnes explicant, etenim argumenta Scoti, inquit Vazquez disp. 189. cap. 1. usque adeo exercuerunt Thomistarum ingenia, ut in varias opiniones eos diviserint, quidam enim asserunt personas non constitui relationibus quatenus relationes sunt, sed quatenus formae hypostaticae; dicunt enim divinam relationem duo sibi vindicare, nimirum esse in se, seu per se; et esse ad aliud; ac secundum esse in se, constituere personam, secundum vero esse ad aliud, non constituere, sed referre personam ad aliam sibi correlativam: aliqui cum S. Bonaventura in 1. dist. 26. q. 3. docent, tres personas constitui relationibus, ut origines sunt, v. g. Patrem divinum in ratione personae constitui Paternitate, non ut Paternitas est, sed ut generatio activa. Caeteri denique cum Subtili Doctore censent relationes divinas esse divinarum Personarum constitutivas quatenus formaliter sunt relationes.

Notandum 2. Hic non moveri quaestionem de constitutione reali, quae fiat per constitutiva realiter invicem distincta, sed formali, quae nimirum fit per constitutiva formaliter distincta; licet enim quaelibet divina persona sit ens realiter simplex, et indivisibile propter indistinctionem realem proprietatum personalium ab essentia; nihilominus duplex in ea concipitur entitas, quarum una est absoluta, et simpliciter; altera relativa, et modalis, seu modus taliter essendi: per primam Deus est unus, et constituitur formaliter in ratione Dei: per secundam vero est trinus, et constituitur in ratione Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Esse absolutum prius est prioritate rationis, et signi, quam relativum; est enim primarium, quod per relativum tamquam per esse secundarium contrahitur, et determinatur ad personam; unde relationes recte concipiuntur, quasi advenire naturae divinae, illamque constituere in esse personali, quod secundum se considerata, nempe quatenus divinitas est, non habet.

Notandum 3. Quod etsi proprietates relativae concipiantur advenire naturae divinae, iam essentialiter constitutae, non tamen sunt accidentales, sed substantiales; quemadmodum formae, licet non sint materiae essentiales, sed advenientes ei, ut inquiunt Logici, accidentales, tamen sunt in se substantiales, et una cum materia constituunt compositum, non ex accidente et subiecto, sed ex substantiis diversis. Insuper, nedum illae proprietates sunt substantiales, et constituunt substantias, seu res per se existentes, verum etiam sunt formae hypostaticae, et rationes suppositorum, ac personarum, quae una cum essentia divina constituunt Personam divinam in esse naturae intellectualis completa, et ultimo terminatae secundum existentiam. His praenotatis, tria sunt determinanda: primo, quod Personae divinae constituantur proprietatibus. Secundo, quod illae proprietates sint relativae. Tertio, quod divinas Personas formaliter constituant praecise quatenus sunt relationes.

Conclusio prima. — Personae divinae non constituuntur, nec distinguuntur se totis, sed per aliquas proprietates personales.

Haec est communis inter Theologos, et colligitur, ac firmatur primo, ex variis Conciliis, praesertim ex Lateranensi cap.

Firmiter. ubi dicitur, quod Sanctissima Trinitas, secundum communem essentiam est indivisa, secundum vero personales proprietates discreta: item in Concilio Florentino sess. 1. asseritur Personas divinas per suas proprietates differre: denique Ecclesia cantat in praefatione Missae Festi sanctissimae Trinitatis: Et in personis proprietas, in essentia unitas, et in maiestate adoretur aequalitas.

Probatur 2. auctoritate sanctorum Patrum. Primo quidem S. Dionysii lib. De Divinis Nominibus cap. 2. dicentis: Ea, quae sunt divinae fecunditatis inter se non reciprocari, sed solum Patrem fontem esse coelestis Divinitatis, ita ut non sit Pater Filius, nec Filius Pater, sed laudes sanctae suus cuique Personae divinae proprietates conservent. Item sanctus Basilius lib. 2. Contra Eunomium: Proprietates, inquit, αἱ δὲ ἡμέτεραι quasi characteres quidam, ac formae in substantia inspectae distinguunt quidem, quod commune est appropriatis characteribus, communicationem vero substantiae non amputant. Sanctus Athanasius Dialog. 1. Hypostasis, ait, proprietatem habet minime communem hypostasibus, quae essentiae subsunt, nec numeri multiplicationem admittit cum sit unica, et singularis; quidquid vero numeri multiplicationem admittit omnino proprietatem habet, et quod proprietatem habet numerum admittit. Sanctus Ambrosius in Symbolum Apostolorum cap. 11. Nos, inquit, Deitatis personas in proprietatibus suis distinguentes, unitatem tamen sanctissimae Trinitatis inseparabilem confitemur. His adstipulatur S. Augustinus serm. 38. De Tempore: Habent, inquit, singulae in Trinitate personae aliquid proprium, quo inseparabili aequalitate aliquam in se ostendant proprietatem: unde Concilium Toletanum 11. in Confessione Fidei merito concludit, Est, inquit, unicuique personae manens sua proprietas: Pater enim aeternitatem habet sine nativitate, Filius aeternitatem cum nativitate, Spiritus Sanctus processionem sine nativitate.

Probatur 3. Doctor ratione theologica: quaccumque non sunt primo diversa, sed habent aliquid, in quo conveniunt, non distinguuntur se totis; sed aliquo sui: at Personae divinae non sunt primo diversae, quia sunt eiusdem essentiae: ergo non distinguuntur se totis, sed aliquo sui. — Deinde, plures proprietates sunt in eadem persona, sicut in Patre innascibilitas, et generatio activa, quae secundum S. Augustinum 5. De Trinit. cap. 6. invicem distinguuntur, nam, inquit, si Pater non esset ingenitus, posset tamen esse Pater, et e converso: ergo etsi per impossibile una non distingueret Patrem ab aliquo, posset alia distinguere, et e converso; adeoque Pater semper habet aliquid, quo distinguitur a Filio, et consequenter non distinguuntur se totis. — Denique, in Patre est generatio activa, et spiratio activa: sed spiratione activa non distinguitur a Filio: imo illa est cum Filio communis: ergo Pater non seipso toto distinguitur, sed aliquo sui. — Confirmantur hae rationes: si personae se totis distinguuntur: ergo etiam essentia distinguuntur: sed hoc fieri nequit; quia in essentia conveniunt, idem autem non potest esse principium conveniendi, et distinguendi. Insuper, aut Persona divina, v. g. Pater, habet aliquid ultra essentiam, quod non habet Filius, aut non habet: si primum, habemus intentum: si secundum, non potest reddi ratio, cur haec persona sit Pater potius quam altera; imo neque cur sit persona distincta ab altera: ergo merito oppositam Conclusionis sententiam temerariam esse, et pene haereticam nonnulli Recentiores pronuntiant; nihilominus ipsius assertores

Obiciunt 1. Persona divina est aeque simplex, ac essentia: sed essentia ipsa divina seipsa distinguitur a quocumque alio: ergo et persona. Confirmatur: Paternitas non magis est simplex, quam Pater: sed Paternitas, quia simplex est, nullo a se distincto constituitur: ergo nec Pater. — Nego maiorem. nam, ut observavimus in 2. Notabili, Persona divina constituitur in esse personae completae per entitatem Deitatis, et personalitatis, adeoque persona duas dicit entitates, seu formalitates sui constitutivas, et sic minus dici posset simplex, quam essentia. Vel distinguo: est aeque simplex ac essentia, simplicitate reali, quae excludit compositionem realem ex partibus realiter distinctis, concedo: simplicitate formali, quae excludit pluralitatem formalitatum, nego: haec autem simplicitas formalis non convenit Deo, sed realis, ut probavimus agendo de divina Simplicitate. Similiter distinguenda est confirmatio. Addo insuper, Paternitatem non ideo non constitui aliquo ab ipsa distincto, quia simplex est, sed quia concipitur per modum formae, quae non constat formalitatibus aliis: unde cum Pater per modum totius, et concreti significetur, constetque natura, et Paternitate, quae formaliter distinguuntur, etiam per aliud a natura divina distinctum constitui debet, adeoque non eadem est ratio de Paternitate, ac de Patre.

Obiciunt 2. Constitutum dependet et causatur a constituente: sed Personae divinae sunt omnino independentes, et incausatae: ergo non constituuntur aliquo distincto. — Distinguo maiorem. constitutum reale, quod fit per unionem constituentium realiter distinctorum, qualis est constitutio compositi physici, quae fit per unionem materiae cum forma, dependet a constituente, et uniente constitutiva, concedo: constitutum formale, quod fit per formalitates realiter indistinctas, quaeque seipsis, et independenter ab aliquo extrinseco uniuntur, et totum constituunt, ita dependet, nego.

Obiciunt 3. Ex Concilio Lateranensi capite Firmiter, dicitur, quod Pater totam substantiam dedit Filio: sed proprietates illae, si quae sint, sive relativae, sive absolutae, sunt substantiae: ergo illas dedit Filio; adeoque per eas non distinguitur a Filio: ergo nec per eas Pater divinus in esse personae constituitur. — Respondeo. Concilium nomine substantiae intelligere essentiam, et naturam divinam, quatenus praescindit a proprietatibus personalibus; qualiter etiam sancti Patres soliti sunt in hac materia opponere substantiam relationi: unde Boetius circa finem lib. De Trinit.: Substantia continet unitatem, relatio multiplicat Trinitatem; quibus opponit unitatem multitudini, substantiam relationi.

Conclusio secunda. — Personae divinae constituuntur, et distinguuntur proprietatibus non absolutis, sed relativis.

Haec est communior, et verior Theologorum sententia, et Probatur primo. illis omnibus Scripturae sacrae textibus, quibus divinae Personae nominibus relativis Patris, Filii, et Spiritus veritatis a Patre procedentis appellantur, maxime vero ex illo Matthaei ultimo, ubi Christus mittens Apostolos ad Gentium conversionem praecipit, ut baptizent eos, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ex quibus locis sic arguo: Scriptura sacra, et Christus Dominus Personas divinas designat nominibus maxime propriis, et personales proprietates significantibus: sed haec nomina ex primaria sua impositione significant relationem, non vero quid absolutum: ergo proprietates illae personales sunt relativae. Maior constat; Christus enim Dominus ea nomina personis imposuit, quae optime quadrant in illas, prout a nobis in hac vita possunt concipi, atque distingui.

Probatur 2. Ex Conciliis, maxime Toletano 11. in Confessione Fidei capite 1. In relativis, inquit, personarum nominibus, Pater ad Filium, et Filius ad Patrem, et Spiritus sanctus ad utrosque refertur; quae cum relative tres personae dicantur, una tamen natura per substantiam creditur: et infra: In relatione personarum numerus cernitur. Idem colligitur ex Concilio Florentino, ubi Ioannes Theologus Ecclesiae Latinae causam agens, tacite approbante Concilio dixit: Sola relatio apud omnes Graecos, et Latinos Doctores divina processione personas multiplicat; cui etiam duo illa a quo, et ad quod, de quibus supra dictum est, conveniunt. Siquidem igitur relationes huiusmodi personas multiplicant, ita ut non alia ratione, quam vi relationis, Pater a Filio, una persona ab alia differant. Censet ergo Personas divinas relationibus constitui, et distingui; quod confirmatur insuper ex oratione, quam habuit Bessarion Patriarcha pro unione utriusque Ecclesiae Graecae scilicet, et Latinae, ubi cap. 6. ait: Ideo utroque quidem modo distinguuntur divinae Personae; prius tamen et principaliter, secundum modum intelligendi per relationes, per quas etiam constituuntur divinae Personae: et paucis interiectis: utroque quidem modo distinguuntur divinae Personae, sed principalius relative, sive proprietatibus.

Probatur 3. Auctoritate sanctorum Patrum; etenim Nazianzenus Orat. 37. Mutua eorum relationis differentia, inquit, diversa quoque ipsis nomina procreavit; nimirum Patris, et Filii. Similiter Chrysostomus homil. 5. De incomprehensibili Dei natura, sic distinguit Nomina Dei propria, ut personarum denotetur proprietas, Pater namque, et Filius nomen personae proprium est, Deus vero, et Dominus commune: S. Cyrillus Alexandrinus lib. 12. Thesauri cap. 15.

Nulla, inquit, differentia est inter Patrem, et Filium, nisi sola personalis, quia Pater est, et ille Filius, quomodo Filius erit creatus, cum Pater increatus sit? praesertim cum relativa nomina alterum ad alterum dicantur, et uno dicto alterum statim intelligat? nam, qui Patrem dicit, Filium illico intellexit, et qui Filium appellavit, ad Patrem confestim retulit.

Concinit et Damascenus De Fide cap. 11. Unum, inquit, Deum agnoscimus, in solis autem proprietatibus, nimirum Paternitatis, Filiationis, et Processionis, atque quantum ad causam, et ea quae ad causam proficiscuntur, at personae perfectionem, hoc est, existendi modum discrimen advertimus. Denique S. Anselmus libro De Processione Spiritus sancti capite 1. ita scribit: Haec itaque sola causa pluralitatis est in Deo, ut Pater, et Filius, et Spiritus sanctus dici non possint de se invicem, sed alii sint ad invicem, etc. Quibus omnibus patet apertam esse sanctorum Patrum sententiam divinas Personas proprietatibus non absolutis, sed relativis constitui.

Ratione efficaci haec veritas probari nequit: nam omnes, quae excogitari possunt, proponit, et subtiliter solvit Doctor in 1. dist. 23. n. 31.; sola itaque haec formari potest: in mysteriis Fidei, maxime in mysterio Trinitatis, nihil debet affirmari, nisi quod conformius apparet Scripturae sacrae, et sanctorum Patrum dictis: sed tam Scriptura sacra, quam sancti Patres significant Personas divinas constitui non absolutis, sed relativis: ergo ita tenendum est. — Deinde, sancti Patres plerumque docent omnia absoluta esse tribus divinis personis communia: sed proprietates personales non sunt tribus communes: ergo non sunt quid absolutum. — Denique, per id formaliter divinae Personae constituuntur, per quod formaliter distinguuntur, et multiplicantur: sed id fit per solas relationes, ut constat ex dictis; sola enim relatio multiplicat Trinitatem: unde commune illud effatum: In divinis omnia sunt unum, ubi non obviat relationis oppositio: ergo, etc.

Obicies 1. Illud Proverbiorum 30.¹ ubi Salomon de Deo loquens quaerit inter alia: Quod est nomen eius, idest Patris, et quod nomen Filii eius si nosti? Ex quo sic arguitur: omnis quaestio supponit aliquid, et aliud inquirit: sed hic supponuntur Pater, et Filius divinus esse; et insuper quaeruntur eorum propria nomina: ergo Salomon supponit proprium nomen primae, et secundae personae non esse Patrem, et Filium, alias non esset locus quaestioni, sic enim sciret, et nesciret idem, seu scire supponeret, et investigaret, quo nihil ineptius. — Respondeo. Salomonem ibi quidem merito quaerere aliud, quod adaequate, et exacte explicet naturam, et proprietatem, tum Patris, tum Filii divini; quia licet haec nomina Pater, et Filius significent personas divinas constitui, et distingui per relationes, non tamen sufficienter explicant, qui, et quales sint illae divinae relationes constitutivae, et qualiter illae divinae Personae constituantur: constitutionem quidem personarum per relationem significant; personarum dignitatem non explicant.

Obicies 2. Una Persona divina refertur ad aliam per relationem: ergo per eam non constituuntur in esse personae. Patet antecedens; id enim, quod refertur, nec est essentia, quia relatum distingui debet realiter a termino; essentia autem divina, quae est in Patre non distinguitur realiter a seipsa in Filio; imo est eadem realiter; neque etiam relatio refertur, quia ipsamet est causa referendi; ideoque, quod refertur est persona. Probatur consequentia 1. auctoritate S. Augustini dicentis libro 7. De Trinit. cap. 2. Omne relativum est aliquid, excepta relatione. Et cap. 3. Si Pater, inquit, non est aliquid ad se, non est quod refertur. — Deinde, quod refertur per relationem est prius relatione, quia est fundamentum, et subiectum relationis; fundamentum autem praesupponitur ad id quod in eo fundatur. — Denique, quod denominatur relatum, non est essentia, nec relatio: ergo est suppositum, et persona: ergo quemadmodum paries, qui denominatur albus, praesupponitur ad albedinem, ita persona praesupponi debet ad relationem, per quam refertur, adeoque per eam non constituitur in ratione personae. — Negat consequentiam Doctor n. 41. Illud enim, quod refertur, est totum suppositum constans essentia, et relatione, quod quidem suppositum ita constitutum dicitur relativum, seu relatum. — Ad primam probationem. respondet n. 42. S. Augustinum non velle, quod illud relatum, ut quod, sit quid absolutum, sed tantum, quod includat aliquod absolutum, tamquam fundamentum relationis. Ad secundam probationem. dicit antecedens esse verum de relationibus creatis, quae non constituunt suppositum in esse suppositi, non vero de divinis, quae sunt suppositorum constitutivae; constitutum enim est posterius omnibus suis constitutivis, aut saltem simul natura cum eis; adeoque persona constituta per relationem est simul natura cum ipsa relatione, per quam constituitur in esse Personae divinae. Adde quod ideo relationes creatae debent supponere id quod referunt, quia sunt accidentia, quae adveniunt fundamentis, tamquam subiectis: secus autem est de relationibus divinis, quae cum sint substantiales, non praeexigunt subiectum, quod referant, sed solum praesupponunt essentiam, ex qua oriuntur, et cum qua personam constituunt. Eodem modo solvitur tertia probatio; ideo namque albedo supponit album, quia est accidens ipsi extrinsecus adveniens, et ab eo realiter distinctum; essentia autem divina nec distinguitur realiter a relatione, sicut nec persona relata, ideoque non debet ad eam praesupponi.

Obicies 3. Relatio realis supponit extrema constituta realiter distincta: sed relationes divinae sunt reales: ergo supponunt personas relatas ad invicem, realiter constitutas et distinctas, adeoque illas non constituunt. Probatur maior: tum quia id, quod refertur, prius constituitur, quam referatur: tum quia Aristoteles probat identitatem ideo non esse relationem realem, quia non praeexigit extrema realiter distincta: tum denique, quia persona producens, in esse personali constituta, est prior origine, et ratione, quam persona ab illa procedens: atqui relatio neutro modo potest esse prior, quia relata sunt simul natura, et cognitione: ergo persona producens non constituitur in suo esse personali per relationem. — Negat maiorem Doctor ibidem n. 42. imprimis enim illud falsum est de relationibus transcendentalibus, quae non supponunt extrema iam constituta, et distincta, sed sunt unum extremorum, quod seipso formaliter, et ex natura sua refertur ad aliud, estque per se formaliter relatio ad aliud; sic v. g. refertur cognitio ad obiectum, potentia ad possibile, etc.; relationes autem Personarum divinarum sunt transcendentes. Ad primam probationem dico, id quod refertur per aliud debet prius constitui, quam referatur, concedo; quod refertur per seipsum, nego: personae autem divinae referuntur ad se invicem per seipsas: unde fit quod Persona divina non prius constituatur in esse, quam referatur. Ad secundam probationem dicit Doctor, non ex eo solum Aristotelem colligere identitatem non esse relationem realem, quia non praeexigit extrema realiter distincta; sed praeterea, quia supponit quod identitas unius ad se non faciat etiam extrema realiter distincta. Ad tertiam probationem, distinguo maiorem; Persona producens est prior origine producta, prioritate in quo, seu durationis, nego: prioritate a quo, seu originis, concedo. Ad minorem dico, relata esse simul natura, et cognitione, quia a productione unius colligitur existentia illius correlati; vel in esse existendi, vel in esse obiectivo. Inde fit quod in primo signo originis quo concipitur Pater, etiam cognoscatur Filius, non quidem in esse existendi pro illo priori signo, sed tantum in esse obiectivo, ut dictum est agendo de obiectis divinarum processionum. Adde, quod, inquit Doctor n. 41. quamvis relationes sint simul natura, tamen ex aliquibus correlationibus una potest esse prior altera prioritate originis, sic enim actio prior est passione sibi correlativa.

Instabis. suppositum praeintelligitur aliquo modo actioni, quia prius intelligitur unumquodque per se existere, quam per se agat; ergo in priori signo originis, vel suppositum Patris intelligitur ut aliquid absolutum, vel ut aliquid respectivum; si primum, habetur intentum; si secundum, ergo in illo priori signo originis etiam praesupponitur Filius, antequam generetur, et sic non erit terminus generationis. Confirmatur, quia quacumque prioritate etiam unum correlativum praeintelligatur alicui, eadem prioritate etiam illius correlativum praeintelligitur. Adde quod, si Paternitas sit constitutiva Patris, sic erit prior Patre; ergo Filiatio, quae simul est cum Paternitate, erit etiam prior Patre, et sic Filius non erit a Patre productus. — Distinguit maiorem Doctor. quando suppositum non constituitur per actionem productivam, concedit; quando ita constituitur, negat. Pater autem divinus constituitur in esse Patris, et primae personae per generationem activam; adeoque ad illam non debet praesupponi. Negat etiam secundam partem consequentis, simul et eius confirmationem, quia, ut mox dictum est, simultas naturae, quam habent correlativa, non tollit prioritatem originis, et consequenter non impedit, quin prius origine Paternitas competat Patri, quam sit Filiatio, aut intelligatur convenire Filio.

Obicies 4. Omnis relatio realis terminatur ad absolutum: sed hoc esset falsum, si persona, ad quam terminatur Paternitas, constitueretur per relationem, sic enim non esset quid absolutum, sed quid respectivum: ergo, etc. — Negat maiorem Doctor n. 48. Quamvis enim verum sit de relationibus non constituentibus extrema, quod terminari debeant ad absolutum; falsum tamen est de iis, quae constituunt extrema realiter distincta: sicut enim earum fundamentum est quid respectivum, ita pariter earum terminus qui potest esse quid respectivum, quia constituitur in esse termini per relationes.

Conclusio tertia. — Personae divinae constituuntur in esse personali per relationem, sub formali ratione relationis.

Haec videtur esse genuina Doctoris sententia, ut colligitur ex variis locis, maxime vero q. 1. quodlibetica n. 1., et q. 19. n. 5., et in 1. dist. 2. q. 7., dist. 5. q. 2. et dist. 11. q. 4.; denique fusissime dist. 26. per totam, et Probatur primo. auctoritate Concilii Toletani 11. c. 1. ubi dicitur, quod Personae divinae hoc solo numerum insinuant, quod ad invicem sunt, et in hoc numero carent, quod in se sunt: ergo ex definitione Concilii relationes non constituunt, nec distinguunt personas, secundum earum esse in, ut volunt Thomistae, sed secundum earum esse ad, hoc est sub formali ratione relationis. Colligitur pariter ex discursu Ioannis Theologi in Concilio Florentino sess. 18. dicentis: Dicitur relationes huiusmodi personas multiplicant, ita ut non alia ratione, quam vi relationis Pater a Filio, nec una persona ab alia differant. Quid est autem vi relationis differre, nisi sub ratione formali relationis? proprium autem esse relationis, inquit Philosophus, est esse ad, non vero esse in: ergo revera personas divinas constituunt sub formali ratione relationis.

Probatur ratione. relatio non potest constituere, aut distinguere personas divinas, nisi secundum rationem formalem, quam habet: at non habet aliam rationem formalem, quam relativam: ergo praecise constituit personas, quatenus est relativa, seu quatenus respicit terminum. — Confirmatur: non potest relatio concipi, nisi intelligatur secundum suam essentiam, et rationem formalem, qua a caeteris entibus differt: sed propria essentia relationis est respicere terminum, per hoc enim a caeteris entibus differt, caetera enim entia habent esse in se; hoc vero totum est ad aliud: ergo, etc. — Secundo, illud per quod relatio formaliter constituit personam, vel est aliquid formaliter per se, vel ad aliud. Si primum, illud est absolutum; adeoque personae non constituuntur per relationem: si secundum, ergo revera constituit formaliter Personas divinas, quatenus est relativa. — Tertio, impossibile est concipere formam aliquam inesse alicui, quin tribuat ipsi suum effectum formalem: sed effectus formalis relationis est referre actu unum ad aliud: ergo eo ipso quo intelligitur Paternitas divina, v. g. etiam intelligitur actu referens Patrem ad Filium, et consequenter implicat quod Paternitas intelligatur constituere Patrem in ratione personae, quin intelligatur ut actu referens Patrem, et Filium. Insuper illud esse in, quod dicit relatio, vel significat essentiam, cum qua personam constituit, vel personam constitutam: non primum, quia relatio Paternitatis non dicitur esse in essentia, sed in Patre: non etiam secundum, sic enim relatio Paternitatis non constitueret primum suppositum, sed iam constitutum supponeret, sicut forma supponit subiectum, in quo est.

Obiciunt 1. S. Augustinum lib. 7. De Trinit. cap. 2. dicentem: Substantia ipse Pater est, non quo Pater est, sed quo est; ita dicitur Persona Patris, ad se quippe dicitur persona, non ad Filium, vel Spiritum Sanctum: ergo ex mente S. Augustini persona divina non est formaliter ad aliam; adeoque non constituitur in esse personae per relationem reduplicative, ut relatio est. — Respondeo. S. Augustinum per illud esse ad se non negare personam esse relativam ad aliam, illud enim ibidem astruit, sed tantum quod quaelibet persona habeat in se principium sui constitutivum, et realiter distinctum ab alia persona: Vel dico cum ibidem velle, quod divinae relationes personales sunt substantiales, et per se, non autem accidentales, et in alio tamquam in subiecto inhaesionis, ut sunt relationes creaturarum.

Obicies 2. Ratio personae, et ratio relationis sunt oppositae; persona enim est quid in se subsistens; relativum autem est essentialiter ad aliud; personalitas est ipsa substantia in se, relatio vero est ipsa referentia ad aliud: ergo persona, non constituitur in ratione personae per relationem reduplicative, ut relativa est. — Distinguo antecedens. rationes personae, et relationis sunt oppositae in creatis, concedo; in divinis nego: disparitas enim est, quod relatio creata sit accidens praesupponens subiectum iam undequaque substantialiter completum, adeoque habens rationem subsistentis, et personae; secus autem in divinis, ubi relatio ipsa personas constituit, et distinguit.

Obicies 3. Si divinae relationes, quatenus relationes sunt reduplicative, divinas Personas constituerent, et distinguerent, maxime vel quatenus relationes sunt, vel quatenus sunt relationes divinae. Non primum, quia tunc quaelibet relatio etiam creata esset constitutiva, et distinctiva personae: non etiam secundum, alias cuilibet relationi divinae competeret personam constituere, adeoque spiratio activa, quae relatio divina est, personam divinam constitueret, quod falsum est: ergo, etc.

Respondeo. Rationem illam constitutivam personae competere divinis relationibus non praecise quatenus divinae sunt, sed quatenus habent invicem oppositionem ratione processionis, et originem unius personae ab alia: vel potius quatenus important, et significant distinctionem realem unius ab alia: spiratio autem activa talem distinctionem non importat, quia fit per unum, et idem principium formale quo, nempe per voluntatem.

Corollarium I. — Ex dictis infertur 1. contra Thomistas divinas relationes non esse constitutivas personarum, quatenus sunt forma hypostatica, ut recte probat Doctor in 1. dist. 28. q. 3. n. 2. Tum quia relatio considerata ut forma hypostatica concipitur ut entitas vel absoluta, vel respectiva: licet enim conceptus entis in communi nec sit respectivus, nec absolutus, quia ens ut sic, praescindit ab ente respectivo, et absoluto, ac utrumque sub se complectitur: tamen entitas singularis, qualis est entitas constitutiva personae in esse incommunicabili, debet esse vel absoluta, vel respectiva, siquidem inter ens singulare absolutum, et respectivum non datur medium: sed entitas constitutiva personae non potest esse absoluta, alioquin sequeretur divinas personas constitui per absoluta, quod improbatum est: ergo concipi debet ut relativa. Tum quia illa ratio formae hypostaticae vel significat aliquid distinctum a ratione formali Paternitatis, v. g. ut relatio est formaliter, vel non; si primum, ergo Pater non constituitur per relationem, sed per formalitatem distinctam a formalitate relationis, quod tamen omnes Thomistae improbant. Si secundum: ergo personae formaliter constituuntur per relationes, ut relationes sunt, siquidem constituuntur per entitatem, quae est formaliter relatio.

Confirmatur a simili. Quamvis albedo, v. g. possit concipi ut disgregativa visus, absque eo quod concipiatur ut est qualitas; tamen sicut nemo dicere potest eam non esse albificativam, nec disgregativam visus, ut est talis qualitas; ita a pari quamquam possimus formare aliquem conceptum de Paternitate divina, in quo explicite non involveretur conceptus relationis, tamen non propterea debet inferri quod non constituat personas, ut relatio est.

Corollarium II. — Infertur 2. ex eodem ibidem n. 3. quod etsi divinae origines non sint distinctae formaliter a relationibus, tum quia alias essent quid absolutum, adeoque essent tribus personis communes, quod implicat: tum quia nihil tam ad aliud, quam generatio, et spiratio activa, aut passiva; adeoque generatio activa nihil aliud est formaliter, quam Paternitas, sicut et generatio passiva idem est formaliter cum Filiatione: attamen non praecise divinas Personas constituunt, ut origines sunt reduplicative, sed tantum ut relationes. Primo quia, inquit Doctor, origo, ut origo formaliter est tantum via inter personam producentem, et productam: ergo non est forma constitutiva earum; imo videtur supponere in persona producente formam propriam constitutivam; etenim prius aliquid concipitur habere suum esse, quam concipiatur operari: ergo prius Pater concipitur constitutus in ratione personae, saltem inadaequate, quam concipiatur adaequate producere Filium: idem dicendum de persona producta. Origo enim est via, qua persona producta recipit suum esse, et consequenter, qua recipit formam sui constitutivam in esse personae. — Secundo constitutivum rei habentis esse fixum et permanens, debet exprimi per modum fixi et permanentis, non autem, ut via ad esse, hoc est, non ut in fieri, sed ut in facto esse: at personae divinae habent esse fixum et permanens: origo autem significat aliquid fluens, et tantum praecise significat esse quod fit, et producitur: ergo personae divinae in facto esse non constituuntur adaequate per origines, sed per relationes. — Tertio denique origo, ut origo formaliter, est quid absolutum, vel quid respectivum; non primum, ut dictum est, et insuper sequeretur, quod personae constituerentur per aliquid absolutum, si in suo esse personali per origines absolutas essent constitutae: si secundum; ergo personas non constituunt, ut origines praecise, sed ut relationes. — Itaque divinae origines personas quidem realiter distinctas proprie significant, non autem formaliter constituunt. Quo sensu intelligendi sunt illi sancti Patres, qui divinas personas per origines constitui, et distingui videntur asserere.

Sic S. Cyrillus lib. 2. Thesauri cap. 3. Ut hypostasim, ait, quae generat, et quae generatur divina Scriptura rationibus distingueret, Patris, et Filii nominibus usa est. Sic S. Anselmus libro De processione Spiritus sancti cap. 2. Haec, inquit, sola causa pluralitatis est in Deo, ut Pater, et Spiritus sanctus dici non possint de invicem, sed alii sint ab invicem, quia praedictis duobus modis est Deus de Deo, quod totum dici potest relative. Sic denique S. Damascenus lib. 1. De Fide cap. 2. dicit: Patrem, Filium, et Spiritum sanctum omnino esse unum, excepta ingeniti, generationis, et processionis proprietate: non quod revera Patres velint Personas divinas constitui per origines, sed quod constitutae, et realiter distinctae melius innotescant per relationes, quatenus origines sunt, quam prout concipiuntur sub formali conceptu relationum.

Hanc ipsam doctrinam ex Doctore Subtili mutuatam luculenter expendit Cardinalis Bessarion in Concilio Florentino, Oratione pro unione utriusque Ecclesiae Graecae, et Latinae c. 6. dicens:

Relatio, et origo, etsi secundum modum intelligendi differant (siquidem origo significatur per modum actus, ut generatio; relatio vero per modum formae, ut paternitas) re tamen non differunt, ideo utroque quidem modo distinguuntur divinae Personae; prius tamen, et principaliter secundum modum intelligendi per relationes, per quas etiam constituuntur divinae Personae; consequenter autem per diversum modum, sive per originem. Non enim generare, et genitum esse, quod originis est, constituit principaliter personam, sed Paternitas, et Filiatio, sive Patrem, et Filium esse, quod relationis est; sed quia relatio, et origo idem sunt re, et relatio consequitur originem (secundum conceptum) ideo utroque quidem modo distinguuntur divinae Personae, sed principalius relatione.

Corollarium III. — Infertur 3. Patrem divinum non constitui per rationem ingeniti, sed per relationem Paternitatis, quia, inquit Doctor in 1. dist. 28. q. 2. num. 11., ingenitum dicit formaliter negationem: sed divina persona non potest formaliter constitui per negationem: ergo, etc. Maior patet, ingenitum enim est negatio geniti. Minorem probat Doctor: nulla negatio potest esse de se incommunicabilis; sed debet esse incommunicabilis ratione alterius: ergo non potest efficere per se personam incommunicabilem, sed tantum ratione alterius incommunicabilis, cui inest: at nihil est in essentia divina, quod sit incommunicabile: ergo nulla negatio cum essentia divina potest constituere personam. — Confirmatur, et praecedens ratio magis illustratur: in prima Persona divina debet esse negatio communicabilitatis inseparabilis a suo fundamento, et reddens illud fundamentum omnino incommunicabile tam actualiter, quam aptitudinaliter, et obedientialiter, quia persona divina habet repugnantiam ad sui communicationem: sed illud fundamentum non est essentia divina; nec aliquod absolutum commune tribus Personis: ergo debet esse aliquid illud positivum absolutum, quod sit constitutivum, et distinctivum primae personae. Ergo prima Persona formaliter non constituitur per negationem, adeoque nec per rationem ingeniti, quae est formaliter negatio.

Reponunt aliqui: Rationem ingeniti non esse negationem puram, et simplicem, sed importare aliquid positivum, nempe rationem primi principii, et fontalis Divinitatis.

Sed contra. Instat Doctor Quodlibeto 4: ratio illa primi principii significat Patrem esse a se, idque vel effective, quia ipse est causa sui ipsius, vel tantum negative, quia nempe nullum habet principium sui ipsius: non primum, quia repugnat ut aliquid sit auctor, et causa sui esse; alioqui esset antequam esset, ut pluries iam dictum: si secundum, ergo esse primum principium est tantum negatio alterius prioris principii, adeoque non est aliquid positivum. Secundo, si ingenitum dicat aliquid positivum, maxime vel aliquid absolutum, vel relativum: si absolutum, ergo prima persona constituitur per aliquid absolutum, quod sancti Patres, et Concilia denegant: si relativum, vel illa relatio est eadem formaliter cum Paternitate, et habetur propositum; vel est ab ea distincta formaliter, et sic erunt plures quam quatuor relationes Personarum divinarum distinctivae, quod nullus Theologorum admittit. Tertio denique fontalis illa ratio Divinitatis, quae est in Patre, vel est essentia, vel relatio. Si essentia, non potest esse constitutiva, et distinctiva personae: si relatio, vel est Paternitas, vel a Paternitate distincta: et sic recurrit prior instantia. Fatendum est ergo primam personam constitui formaliter per Paternitatem, quae in suo conceptu formali relationis constitutivae primi suppositi importat rationem ingeniti, et primi principii, etc.

Notandum 1. Nomen subsistentiae hic usurpari ad significandum modum existendi per se. Hic autem sumitur dupliciter: primo prout opponitur existentiae in alio per inhaesionem, qualiter omnis substantia dicitur ens per se subsistens, sive interim illa sit completa, sive incompleta: sic quaelibet pars corporis physici, sive integralis, sive essentialis, licet existens in toto, dicitur ens per se subsistens, non minus quam ipsummet corpus physicum. Secundo sumitur per se existere, quatenus significat existentiam perfectissimam, et independentem ab alio tamquam a perfectivo, vel sustentante, qualiter natura quaevis omnimode completa, constansque suis praedicatis essentialibus, necnon et attributis ac proprietatibus, prius natura, quam sit in proprio supposito, vel alieno, dicitur ens per se subsistens: sic humanitas prius natura, quam assumatur a Persona Verbi, dicitur per se existens, seu subsistens, neque enim nomine subsistentiae significatur persona, seu hypostasis, sed etiam res quaecumque per se, et in se existens, ut diserte edocet Rusticus lib. De Incarnatione contra Acephalos: Clarissime igitur, inquit, subsistentiae nomen nonnunquam personam, interdum vero naturam significat.

Notandum 2. Modum existendi per se complete iterum esse duplicem, nimirum communicabilem, et incommunicabilem. Prior convenit naturae cuilibet communi substantiali, quae quatenus praescindit ab iis, quibus communicatur, sicut dicitur natura vere completa, et realis, ita pariter dicenda est per se existens, sive subsistens; posterior vero convenit naturae singulari non modo completae in ratione naturae singularis, sed etiam in ratione personae, seu suppositi. Inde duplex circa praesentem Quaestionem oritur difficultas: prima, an natura divina quatenus praescindit a divinis personis, et relationibus constitutivis personarum, dici possit per se subsistens, habeatque existentiam absolutam, et subsistentiam distinctam a subsistentiis relativis: secunda, an ex hypothesi, quod haec detur subsistentia absoluta, tres aliae admittendae sint relativae realiter invicem, et formaliter ab existentia absoluta distinctae.

Notandum 3. Circa duas praefatas difficultates duplicem esse oppositam Auctorum sententiam: primo namque Vazquez Disp. 125. affirmat naturam divinam subsistere in divinis personis per proprias tantum earum subsistentias relativas; adeoque negat dari in divinis aliquam subsistentiam absolutam communem tribus personis, et propriam divinae naturae. Durandus vero in 1. dist. 13. quaest. 2. existimat tres Personas divinas totam rationem subsistendi desumere a subsistentia absoluta essentiae divinae in illis inclusa; incommunicabilitatem vero habere a relationibus suis constitutivis; adeoque tres subsistentias relativas ad constituendas divinas personas esse omnino superfluas. Has inter extremas sententias media, et tutiori via incedunt Doctoris Subtilis discipuli, quos sequuntur graviores Thomistae, affirmantes admittendam esse unam subsistentiam absolutam, et tres relativas.

Conclusio prima. — Revera tres sunt subsistentiae relativae in divinis personis. Haec Conclusio sufficienter constat ex SS. Patribus laudatis initio praesentis Articuli in explanatione nominis subsistentiae, et insuper probatur: plures sunt subsistentiae in divinis: sed non sunt plures absolutae subsistentiae: ergo plures sunt relativae. Maior patet, tum ex dictis, tum maxime ex Sexta Synodo

Generali, actione 11. ubi dicitur, quod Sanctissima Trinitas numerabilis facta est personalibus subsistentiis. Similiter ex sanctis Patribus, maxime Cyrillo Alexandrino Dialogo De Trinit. lib. 3. ubi ait: Omnis nostrae fidei sermo huc tendit, ut unum videamus Deitatis naturam, quae in tribus subsistentiis proprie subsistit. Sic pariter Athanasius, Sermone De Deipara, ait: Unum Deum in tribus subsistentiis praedicamus, in quibus una sit substantia. Sic denique sanctus Ambrosius in Symbolum Apostolorum cap. 2. dicit: Catholicum est, ut et unum Deum secundum unitatem substantiae fateamur, et Patrem, et Filium in sua quaque subsistentia sentiamus.

Reponunt aliqui: Quod dum Concilia, et sancti Patres plures in Deo subsistentias praedicant, subsistentiam accipiunt pro personalitate.

Contra. Acceptio ista, vel est propria, vel impropria locutio: si primum, habetur propositum, scilicet subsistentiam in aliqua sui propria acceptione in Deo esse multiplicem: si secundum, sane dedecet absque ulla urgenti necessitate Conciliorum, et Patrum verba ad imperfectum sensum detorquere.

Adde. Quod si Patres, et Concilia usurpaverint subsistentiam pro personalitate, revera concluditur propositum; sicut enim plures sunt personalitates relativae in divinis, ita etiam plures erunt subsistentiae relativae.

Reponunt alii: Concilia, et sanctos Patres sumere subsistentiam, non pro personalitate in abstracto, sed pro personis, et re subsistente in concreto; itaque quando affirmant in Deo admittendas esse plures subsistentias, idem est ac si dicerent esse plures personas, et res subsistentes eadem subsistentia essentiali.

Contra. Loquuntur sancti Patres, et Concilia de subsistentiis, quasi de formis, quibus divinae Personae constituuntur, distinguuntur, et numerantur: sed hoc est usurpare subsistentiam in abstracto, et non in concreto: ergo, etc. Deinde, etiamsi usurpent subsistentiam in concreto, semper inferre licet distinctas esse subsistentias relativas: etenim ad multiplicationem concreti substantivi necessarium est multiplicari formas: unde tres Personae dici nequeunt tres Dii, quia nomen Deus substantivum est; et una est solum forma per illud nomen significata scilicet Deitas: ergo si tantum datur una subsistentia absoluta, non poterit multiplicari in personis, sicut nec ipsa Deitas multiplicatur. Et consequenter cum Concilia, et sancti Patres affirment subsistentias multiplicari, necessum est, quod distinguant subsistentias relativas ab absoluta.

Probatur insuper Conclusio ratione theologica. Quidquid convenit divinis Personis ratione relationum, quibus constituuntur in esse personali, in eis multiplicatur: sed subsistentiae ipsis ita conveniunt: ergo multiplicantur. Maior constat, multiplicata enim ratione formali necessum est multiplicari etiam id quod est idem formaliter cum ipsa; sed subsistentiae sunt idem formaliter cum relationibus constitutivis divinarum Personarum: subsistentia enim, ut dicit modum subsistendi incommunicabiliter est ipsamet ratio constitutiva personae in esse personali: etenim Personae divinae, quatenus Personae sunt, per se subsistunt independenter, et incommunicabiliter, ergo revera habent subsistentias incommunicabiles. — Deinde; ubi sunt diversa principia productiva quod debent esse diversae subsistentiae: sicut enim operari sequitur esse, ita principium productivum quod, supponit esse completum, adeoque per se subsistens: sed in Deo sunt diversa principia productiva quod Filii, et Spiritus sancti; Pater enim est principium quod Filii, et Pater et Filius sunt principium quod productionis Spiritus sancti: ergo Pater et Filius debent habere distinctas subsistentias. — Denique, humanitas Christi assumpta est tantum, et terminata per subsistentiam Verbi, non vero per subsistentiam Patris, aut Spiritus sancti. Ergo subsistentia Verbi distinguitur a subsistentia Patris, et Spiritus sancti, adeoque non subsistunt unica subsistentia absoluta.

Dices 1. Subsistere est perfectio simpliciter simplex: sed relatio in divinis nullam dicit perfectionem, ut constabit Articulo sequenti: ergo pariter nulla relatio est subsistentia.

Distinguo maiorem. Per se subsistere communicabiliter, et absolute dicit perfectionem, concedo: per se subsistere incommunicabiliter, et relative dicit perfectionem, nego.

Obicies 2. Ratio subsistentiae est aliquid absolutum: ergo nulla datur in divinis subsistentia relativa. Consequentia patet. Probatur antecedens ex Sancto Augustino 7. De Trinit. cap. 1. dicente: Omnis res subsistit ad se, quanto magis Deus? Sed illud, quod est ad se, et non ad aliud, absolutum est. Ergo ratio subsistendi est aliquid absolutum.

Nego antecedens, et ad eius probationem dico, S. Augustinum ibi loqui de subsistentia, ut dicit perseitatem independentem ab alio sustentante, qualis est subsistentia absoluta conveniens Personis divinis ratione essentiae ipsis communicatae, non vero ratione relationum. Vel dico ipsum velle tantum, quod subsistentia, vel subsistens non sit ad alterum; ita ut sit alterius rei subsistentia, vel subsistens, sicut Pater, v. g. est Filii Pater: hoc tamen non impedit quin subsistentia sit relativa, sicut persona, quae licet dici nequeat persona alterius personae, non minus tamen est relativa.

Dices 3. Natura divina, ut mox probabimus, subsistit subsistentia absoluta; ergo non subsistit subsistentiis relativis. Patet consequentia; subsistentia enim est ultimus terminus in linea subsistendi. Ergo per aliam terminari non potest, et consequenter praeter absolutam admitti non debet relativa.

Distinguo antecedens. Subsistit subsistentia communicabili, concedo; incommunicabili, nego. Similiter distinguo consequens: non debent admitti aliae subsistentiae communicabiles, et absolutae, concedo: incommunicabiles, et relativae, nego.

Probationem pariter distinguo. Subsistentia personalis, et incommunicabilis est ultimus terminus in ratione subsistendi, concedo: non personalis, et communicabilis, nego. Subsistentia enim absoluta, et essentialis, sicut non est incommunicabilis, ita nec habet rationem ultimi termini, sed tantum termini constituentis naturam undequaque completam in ratione naturae divinae, et reddentis illam capacem, ut communicetur tribus Personis divinis.

Conclusio secunda. — Subsistentia usurpata pro modo existendi per se, et excludente dependentiam ab alio extrinseco in existendo, convenit naturae divinae, quatenus praescindit a personalitatibus. Haec est Doctoris in 2. distin. 7. quaest. 1. et in 3. dist. 1. quaest. 1. n. 6. ubi loquens de natura divina, quatenus praescindit a relationibus personalibus, affirmat eam potuisse esse terminum unionis hypostaticae, quia, inquit, ipsa nullum esse habet a persona, sed est prius naturaliter, quam sit in persona, et dat esse personae, est enim natura de se haec, et per se subsistens, licet non incommunicabiliter.

Probatur Conclusio. Primo quidem auctoritate sanctorum Patrum, imprimis namque Agatho Papa in Epistola decretali, quae habetur sexta Synodo art. 4. ait: Confitemur Deum Patrem, Deum Filium, et Deum Spiritum sanctum, non tres Deos, sed unum Deum: non trium nominum subsistentiam, sed trium subsistentiarum unam subsistentiam. Similiter sanctus Augustinus 7. De Trinit. cap. 1. Omnis res, inquit, ad seipsam subsistit; quanto magis Deus? Et cap. 5. circa finem: Hoc est Deo esse, quod subsistere: et ideo si una essentia Trinitas, una etiam subsistentia. Ipsi concinit S. Hieronymus Epistola 57. ad Damasum: Una est, inquit, Dei, et sola natura, quae vere est; id enim, quod subsistit, non aliunde habet, sed suum est. Idipsum suadet S. Hilarius lib. De Trinit.: non est, inquit, corporalium naturarum ista conditio, ut insint sibi invicem: ut subsistentiis naturae habeant perfectam unitatem; paucis interpositis: inesse autem non aliud in alio, ut corpus in corpore, sed ita esse, ac subsistere, ut in subsistente insit; ita vero inesse, ut ista subsistant solius Dei est. Subscribit et S. Anselmus in Monologion cap. 13. ubi ait, Pater gignendo, Filio dedit, ut non per extraneam, sed per suam essentiam, sapientiam, et vitam subsistat, sapiat, et vivat, etc. Concludit denique Boetius lib. de duabus naturis circa medium: Deus, inquit, est hypostasis, id est, subsistentia, subsistit enim nullo indigens; unde dicimus unam esse usiam, vel usiosim, id est, essentiam, vel subsistentiam Deitatis.

Probatur Conclusio ratione. Essentiae divinae quatenus praescindit a divinis Personis competit omnis perfectio simpliciter simplex: sed per se subsistere est perfectio simpliciter: ergo ipsi est tribuenda. Maior patet: essentia enim divina praecisis relationibus est infinite perfecta in genere entis, estque verus Deus, ac subinde ens completum in ratione Deitatis. Ergo ipsi tribuendae sunt omnes perfectiones compossibiles. Minor etiam constat: siquidem longe praestat per se subsistere, quam existere, vel in alio, vel dependenter ab alio. Ergo est perfectio simpliciter simplex essentiae divinae tribuenda; non quidem per relationes personales, quae nullam dicunt perfectionem. Ergo illa per se, et immediate subsistit. — Secundo, essentia divina quatenus praescindit a personis, existit per se complete, et independenter ab ullo extrinseco, necnon et a personis. Ergo revera subsistit. Consequentia patet: siquidem per subsistentiam absolutam nihil aliud intelligimus, quam substantiam completam per se existentem, et incommunicabilem ulli extrinseco complemento a se realiter distincto. Antecedens vero probatur; essentia divina nullam perfectionem accipit a Personis, sed tribuit eis plurimas perfectiones, imo omnes, siquidem omnes perfectiones divinarum Personarum ab essentia profluunt. Ergo independenter ab eis subsistit: multo magis independenter ab omni extrinseco realiter distincto, adeoque per se subsistit. — Tertio, quod est principium sufficienter activum per se, est etiam per se subsistens: sed Deus, ut praeintelligitur personis, est principium sufficienter activum, et productivum: ergo est per se subsistens. Maior constat: cum enim subsistentia sit complementum naturae, cumque natura prius debeat esse completa in esse, quam operans, quia prius est esse, quam operari; ideo prius debet esse subsistens, quam agat. Minor etiam constat: tum quia opera Trinitatis ad extra sunt indivisa, ratione scilicet individuae Deitatis, quidquid enim convenit omnibus omnino personis, id eis convenit ratione essentiae illis communis; atqui creare, v. g. illis indivisim convenit: ergo ratione essentiae communis, sive Deitatis. Ergo prius Deo convenit producere, quam personis; et producere non potest competere essentiae, nisi sit subsistens, quoniam actiones sunt subsistentium; et consequenter Deus quatenus praescindit a personis est subsistens.

Confirmatur. Auctoritate sanctorum Patrum, qui affirmant creaturas a Deo subsistente produci. Sic S. Dionysius cap. 1. De Divinis nominibus dicit: Bonitatis subsistentiam per suum esse, causam esse omnium subsistentium; et Nyssenus libro De Vita Moysis: Nihil, inquit, praeter supremam essentiam, quae omnium causa est, et a qua omnia dependent, vere subsistunt.

Dices 1. Si divina Essentia subsisteret quatenus praescindit a personis, illa esset persona: sed hoc est absurdum; alioquin in Deo daretur personarum quaternitas, quod damnatum fuit in Concilio Lateranensi: ergo Deus quatenus praescindit a personis, non subsistit. Probatur sequela maioris: persona nihil aliud dicit, quam subsistentiam naturae intellectualis: sed Essentia divina quatenus praescindit a personis est natura intellectualis; ergo si per se subsistat, revera erit persona. Confirmatur, nam iuxta sanctos Patres laudatos initio huius Articuli, idem significat Subsistentia, quod Hypostasis: sed hypostasis in Deo idem est, ac persona: ergo si Essentia divina subsistit, revera erit persona.

Distinguo maiorem. Si subsistat subsistentia personali, et incommunicabili alteri, ut supposito, erit persona, concedo: si subsistat subsistentia absoluta, et incommunicabili quidem alteri extraneo, ac distincto realiter ab ipsa essentia subsistente, sed communicabili suppositis divinis realiter ab ipsa essentia indistinctis, erit persona, nego: de ratione enim personae est, quod subsistens sit natura intellectualis incommunicabilis alteri, tum extraneo, tum supposito. Ad confirmationem distinguo maiorem: subsistentia idem significat latine, quod graece hypostasis, secundum aliquam sui acceptationem, eamque frequentiorem, concedo: secundum omnimodam sui acceptationem, nego. Etenim, ut observavimus, nomen subsistentiae dupliciter accipitur a Patribus: primo quidem pro perseitate excludente dependentiam a sustentante: secundo, pro perseitate excludente communicabilitatem supposito. Priori modo non idem significat, ac hypostasis; sed tantum posteriori; iuxta priorem acceptationem, dicimus unicam esse subsistentiam absolutam in Deo; iuxta posteriorem, revera sunt tres subsistentiae relativae.

Dices 2. Subsistentia est ultimus terminus naturae, quam afficit: sed Essentia divina antecedenter ad personalitates non habet aliquid, quod sit eius ultimus terminus. Ergo non habet subsistentiam. Probatur minor: ultimus terminus terminum posteriorem excludit; at essentia divina non excludit terminum posteriorem; siquidem adhuc terminatur subsistentiis relativis: ergo, etc.

Distinguo maiorem. Subsistentia personalis, et incommunicabilis alteri supposito est ultimus naturae terminus, qui nullum posteriorem agnoscit, concedo; subsistentia absoluta, et naturalis, qua naturam per se existentem efficit, et nihilominus communicabilem alteri, ut supposito, debet esse eius ultimus terminus, nego: ut sic enim natura divina cum sit infinite foecunda, ex ratione sua postulat divinis Personis communicari, et ab eis ultimo terminari, et ultra incommunicabilis fieri.

Dices 3. Subsistere est per se existere, non solum independenter ab alio, sed etiam cum repugnantia ad essendum in alio; sicut inhaerere est esse in alio cum repugnantia ad existendum per se: at natura divina, quatenus praescindit a Personis, hoc modo per se existendi non gaudet; imo potius postulat Personis existere: ergo ut sic non vere subsistit.

Distinguo maiorem. Est per se existere, et non in alio, tamquam in sustentante, concedo; tamquam in ultimo terminante, nego. Et similiter distincta minore, nego consequentiam. Natura namque divina, etsi postulet esse in Personis, tamquam in terminis suae foecunditatis; non tamen in eis est tamquam in sustentante, et eam complente; Essentia enim divina nullam perfectionem accipit a Personis, imo omnis Personarum perfectio ab ipsa profluit; neque ab eis completur in ratione naturae divinae, sed tantum in eis eius infinita foecunditas derivatur, et ab eis terminatur.