Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Notandum 1. Circa Dei Verbum varios haereticos hallucinatos fuisse. Primo namque Valentinus somniavit Verbum non esse Filium Dei, nec a Deo immediate processisse, sed coniugio inenarrabilis tamquam Patris, et silentii tamquam Matris partam fuisse mentem, quae cum unigenito Filio peperit veritatem: deinde post multa saecula processisse Verbum ex mente simul, et veritate, ut refert Irenaeus lib. 1. cap. 1. Secundo Paulus Samosatenus asserebat Verbum divinum non esse subsistens, sed prolatitium et transitorium, ut narrat Epiphanius haeresi 65. Ait: Quidam ex Discipulis Samosatensis, inquit Athanasius Orat. 5. Contra Arianos, dividentes Verbum a Filio, dicunt Filium quidem esse Christum, Verbum tamen alium. Quorum rationem obiciemus, et solvemus infra. Tertio Alogii, hoc est sine Verbo, respuebant appellationem Verbi, eo quod, inquiebant, Filius Dei, nec ore, nec mente sit pronuntiatus, quocirca reiiciebant omnia scripta S. Ioannis, quod in eis Verbi divini fieret mentio. Ita August. haeresi 30. Hoc ipsum asseruisse videntur Arius, et Eunomius existimantes omne Verbum esse prolationem vocis, ut narrat S. Athanasius libro De Decretis Nicaenae Synodi. At magis non consentientes Discipuli quidam Ariani dicebant Verbum semper fuisse, sed non semper fuisse Filium: aliqui hominem assumptum a Verbo volebant esse Filium: ceteri, duo cum Ario variante sententiam, distinguebant Verba; alterum existens in Deo, quod est eius Sapientia ab eadem Persona Patris indistincta: aliud extraneum a Patris substantia, de quo, dicebat Arius, locutum fuisse S. Ioannem, quando dixit: in principio erat Verbum. Tandem Michael Servetus anno 1540. praecedentes iampridem sepultos errores ex inferis evocans, asseruit Verbum Dei nihil aliud esse, quam dispositionem, qua placitum est ei arcanum voluntatis suae nobis revelare. Quos omnes errores, ut in inferos unde emerserunt retrudamus

Notandum 2. Ex S. Augustino libro De Fide, et symbolo cap. 3. Filium Dei Verbum Patris ideo dictum esse, quia per ipsum innotescit Pater.

Sicut ergo verbis nostris id agimus, cum verum loquimur, ut noster animus innotescat audienti, et quidquid secretum in corde gerimus per signa huiusmodi ad alterius cognitionem proferatur: sic illa Sapientia, quam Deus Pater genuit, quoniam per ipsam innotescit animus secretissimus Patris, Verbum eius convenientissime nominatur.

Inde Richardus Victorinus libro 6. De Trinit. cap. 12. colligit solum Filium esse Verbum, non ita Spiritum sanctum: Quia, inquit, Verbum nascitur de corde solo, et ipso propalatur proferentis intentio: Iure igitur solius Patris sola genitura Verbum nominatur, per quod ipse, qui principalis est Sapientia, manifestatur. Subiicit nihilominus aliam, et quidem genuinam rationem, cur Filius dicatur Verbum, nempe quod dictione producatur; nam ut ibidem observat, idem est Verbum, quod corde concipitur, et quod voce profertur: Quid enim, inquit, est vox, nisi verbi vehiculum, vel si magis placet verbi indumentum? numquid est alius aliquis homo indutus, et alius aliquis cum fuerit exutus? Unde infert, Quod si aurem haberet aliquis ad intentionem cordis, quemadmodum habet ad intentionem oris, non omnino opus haberet, ut ei exterior locutio fieret. Ratum itaque, ac constans est Filium Dei recte Verbum appellari, vel quia Patrem repraesentat et manifestat, vel quia dictione producitur.

Notandum 3. Quod etsi S. Athanasius Orat. 3. Contra Arianos, dixerit, non tale esse quaerendum Dei Verbum, quale nostrum est, quia non talis est Deus, quales nos sumus, nihilominus Verbum increatum, et creatum in tribus maxime conveniunt. Primo namque utrumque spirituale est, ac mentis fetus permanens, et non transitorius: nam ut loquitur quisquis est Auctor libri De cognitione verae vitae apud Augustinum tom. 9.: Summus Pater Verbum suum, seipsum cogitando genuit, quod in Patris, et Spiritus sancti essentia simul coessentiale subsistit. Secundo utrumque est immanens intra ipsum dicentem, sic enim Verbum divinum exit a Patre, ut numquam extra eius sinum exeat: Processit a Patre, inquit S. Chrysologus, sed a Patre penitus non abscessit; vel, ut ait Tertullianus libro Contra Praxeam, Protulit Deus sermonem quemadmodum radix fruticem, fons fluvium, et Sol radium... Nec tamen frutex a radice, nec flumen a fonte, nec radius a sole discernitur, nam, ut ait Ioannes, Verbum erat apud Deum. Unde Zeno Veronensis serm. 3. De aeterna Verbi generat. Filium Dei appellat nobilem cordis Patris inquilinum. Tertio utrumque repraesentat, et exprimit obiectum, ad cuius intuitum formatur: Quamcumque enim rem, inquit Anselmus in Monol. cap. 31., mens, seu per corporis imaginationem, seu per rationem, cupit veraciter cogitare, eius utique similitudinem, quantum valet in ipsa sua cogitatione, conatur exprimere.

Differunt pariter Verbum creatum, et increatum maxime in tribus: 1. quia illud est accidens; hoc substantia: 2. illud est forma constituens intelligentem in actu secundo, unde producitur ex indigentia intelligentis, nempe ut fiat intelligens; hoc vero producitur ex fecunditate, non autem ex ulla indigentia, quia Pater prius est essentialiter intelligens, quam Verbum dicat: 3. illud non est eiusdem naturae cum dicente; hoc vero est eiusdem omnino naturae cum Patre, a quo dicitur et producitur.

Conclusio unica. — Ratio, et appellatio Verbi soli Filio divino proprie convenit.

Haec est omnium pene Theologorum contra Durandum in 1. dist. 27. q. 2., ubi docet Verbum proprie sumptum esse praedicatum essentiale, et commune tribus Personis. Probatur primo ex omnibus Scripturae sacrae textibus, quibus Filius Verbum signanter appellatur, maxime ex 1. cap. Ioannis, ubi pluries Verbi nomen exprimitur: Ut hoc nomen, inquit Cyrillus lib. 7. Thesauri cap. 1., quasi proprium Filii elegisse videatur, in principio, inquit, erat Verbum, et Verbum erat, etc. Vides quomodo ipsum esse Filii secundum naturam hoc nomen significat; et infra: Frustra miramur Evangelistam, et quasi magnum quid proprium tonasset, tonitrui Filium appellamus, nisi Verbum, quasi proprium, mirabile, et inauditum pronuntiasset.

Hanc eamdem veritatem suis testimoniis probant alii Patres; imprimis vero S. Augustinus libro 7. De Trinit. cap. 2.:

Pater igitur, inquit, et Filius simul una essentia, et una magnitudo, et una veritas, et una sapientia; sed non Pater, et Filius simul ambo unum Verbum, quia non simul ambo unus Filius: sicut enim Filius ad Patrem refertur, non ad seipsum dicitur: ita et Verbum ad eum, cuius Verbum est, refertur, cum dicitur Verbum. Eo quippe Filius, quo Verbum, et Verbum, quo Filius.

Itaque ratio Verbi non est proprietas distincta, sed formaliter eadem cum Filiatione; unde concludit: Quoniam igitur Pater, et Filius simul non utique unus Filius, consequens est, ut Pater, et Filius simul non ambo unum Verbum. At ratio Verbi, qua est propria Filio, distinguitur a Sapientia, quae est tantum appropriata, unde subdit:

Et propterea non eo Verbum, quo Sapientia, quia Verbum non ad se dicitur, sed tantum relative ad eum, cuius est Verbum, sicut Filius ad Patrem; Sapientia vero eo, quo Essentia, et ideo quia una Essentia, una Sapientia. Quoniam vero, et Verbum Sapientia est, sed non eo Verbum, quo Sapientia: Verbum enim relative, Sapientia vero essentialiter intelligitur, id dici accipiamus, cum dicitur Verbum, ac si dicatur nata sapientia, ut sit Filius, et imago.

Probatur 3. Ratione theologica: Illa appellatio censenda est propria Filio Dei, qua ordinarie Scriptura sacra utitur ad designandam secundam in Deitate Personam: sed haec ad id usurpat nomen Verbi, ut patet, tum ex dictis, tum ex prima Ioan. cap. 5.: Tres sunt, qui testimonium dant in Coelo, Pater, Verbum, et Spiritus sanctus: nam ea dictione tres, significatur Personarum numerus, et distinctio, quapropter oportuit singulis tribuere proprium nomen, quo distinguitur quaelibet persona ab alia: ergo sicut nomen Patris non est metaphoricum, sed proprium; ita tale debet esse nomen Verbi. — Deinde ratio formalis Verbi consistit in eo, quod sit terminus productus per dictionem repraesentans obiectum: sed Filius Dei, ut probatum est disp. 2., est terminus productus per dictionem, et obiectum suum perfectissime repraesentat: ergo solus Filius est proprie, et revera Verbum.

Dices 1. Ubi Vulgata Ioan. 1. exprimit Verbum, plures e sanctis Patribus, maxime Cyprianus, Hieronymus, etc. legunt Sermonem, et Rationem: atqui sermo, et ratio non est proprietas Filii divini: ergo neque Verbum.

Respondet S. Augustinus lib. 83. Quaestionum q. 63.:

Quod graece λόγος dicitur, latine, et rationem, et Verbum significat, sed hoc loco Ioannis 1. melius Verbum interpretamur, ut non significetur solum ad Patrem respectus, sed ad illa etiam, quae per Verbum facta sunt operativa potentia. Ratio autem, etsi nihil per illam fiat, recte ratio dicitur; quamvis enim Filius ab aeterno foret Verbum, etiamsi nihil faciendum esset in tempore, nihilominus illa vis, et quidditativa proprietas, ut per Verbum fiant quaecumque facienda sunt, aptius significantur nomine Verbi, quam nomine Rationis, aut Sermonis.

Dices 2. Verbum in divinis commune est tribus Personis: ergo non est proprietas solius Filii. Probatur antecedens: primo quidem a S. Irenaeo lib. 2. cap. 48.: Deus totus, inquit, existens mens, et totus existens λόγος, idest, Verbum; similiter S. Ambrosius libro unico De Filii divinitate cap. 5.: Sive, inquit, lumen de lumine dicas, sive Verbum de Verbo, sive Spiritum de Spiritu, sive Dominum de Domino, quodcumque de eo dixeris, unius tamen essentiae Patrem, et Filium credes. Insuper S. Athanasius Adversus eos, qui dicunt passus est Deus, sermo carne, ait: qui dicit Deum λόγον, essentiam simplicem significat. Hoc ipsum profitetur S. Dionysius lib. De Divinis Nominibus cap. 1. ubi nomina Deo convenientia referens inter ea haec commemorat, ut nempe dicatur, Vitae largitor, Sapientia, Mens, Verbum, etc. Ergo revera nomen Verbi censet esse praedicatum non notionale, sed essentiale.

Nego antecedens. Nec enim ea fuit mens SS. Patrum; imprimis enim Irenaeus ibidem affirmat, ex cogitatione, et sensu Verbum emitti; adeoque censet solum illud esse dicendum Verbum, quod producitur per dictionem, sive internam, sive externam: solus autem Filius, ut constat, sic producitur, et consequenter solus est Verbum appellandus: quod si totum Deum esse λόγον dicat, non aliud vult significare, quam quod Verbum non est pars Dei, sed est totus Deus insuper. Ad Ambrosium dico, eum ibi non asserere ex propria mente, quod Filius sit Verbum de Verbo, quod si quis haec diceret, non propterea derogaret fidei consubstantialitatis. Ad Athanasium repono ibi non negare Sermone, seu Verbo significari Personam, sed negat significari duas naturas in una Persona; sicut significantur nomine Christi: unde subdit: Qui vero dicit Christum, is duarum coniunctionem naturarum declarat. Denique ad S. Dionysium dico eum ibi complecti adunatum omnia nomina, sive Personalia, sive essentialia, quae Deo tribuuntur a Theologis, adeoque nomen Verbi cum aliis Personalibus recenset.

Dices 3. Nomen Verbi metaphorice tantummodo Deo tribuitur: ergo non designat peculiarem Filii proprietatem. Probatur antecedens ex Theophylacto ad illud Ioannis 1.: Hoc erat in principio apud Deum, ubi ait: Neque ullum aliud proprium nomen quis invenerit dignum Deo: Verbum ipsum substantialiter et proprie nomen non est Unigeniti, sed tantum manifestat absque affectione, natum de Patre Filium, etc. Similiter Chrysostomus, Homil. 1. in Ioannem dicit: Praeciquam causam ob quam Ioannes Filium appellarit Verbum, fuisse, quoniam Patrem nobis annuntiaturus erat; omnia enim, inquit, quaecumque audivi a Patre, nota feci vobis.

Respondeo. Praefatos Patres nihil aliud velle, quam quod nullum a nobis excogitari possit nomen proprium, et dignum Deo, et illius vere significativum, et expressivum: unde Chrysostomus paulo superius dixerat: Deum, neque dicere, neque intelligere pro ipsius magnitudine quisquam potest, et cum dici nequeat quantum sit Dei substantia, eam nobis ex operibus manifestat: unde nomen Verbi Deo tribuitur ad significandum, quod procedat ab intellectu divino tamquam terminus expressivus sui obiecti, qui nullum nomen aptius a nobis est usitatum ad idipsum exprimendum.

Dices 4. Nomen, et ratio Verbi etiam Spiritui sancto convenit: ergo non est peculiaris Filii divini proprietas. Probatur antecedens ex S. Basilio lib. 5. Contra Eunomium cap. 11. dicens: Dei quidem Verbum Filius est: Filii autem Verbum Spiritus, quod probat ex illo ad Hebraeos 1.: Portans omnia Verbo virtutis suae; addit, et quoniam Verbum Filii per Deum, inquit idem Apostolus Ephes. 6.: Gladium spiritus, quod est Verbum Dei: ergo, etc.

Distinguo antecedens. Tribuitur proprie, et ex natura rei, nego: figurate, et metaphorice concedo: metaphora autem consistit in eo, quod sicut Verbi proprium est ab aliqua Persona procedere, et emitti ad exprimendum eius sensum, et voluntatem; qua ratione Christus se Patris aeterni Verbum esse probat dicens: Mea doctrina non est mea, sed eius, qui misit me, Patris: ita Spiritus sanctus dici potest Verbum Filii, quia a Filio emittitur, ad eius sensus, et voluntatem fidelibus intimandam, iuxta illud Ioan. 16.: Ille me clarificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Adde quod etiam dici possit Verbum Filii, ab effectu, quem operatur in cordibus Evangelizantium veritates a Christo propalatas: Non enim, inquit Christus Apostolos alloquens Matth. 10., vos estis, qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis. Ad S. Paulum dico primo quod Filius divinus portet omnia Verbo virtutis suae: hoc est potentissimo suo imperio omnia conservat eadem facilitate, qua producit, iuxta illud Psalmi 148.: Ipse dixit, et facta sunt, etc. Ita exponit S. Chrysostomus Homil. 2. Vel quod omnia contineat, et servet seipso, quod est Verbum omnipotens, quemadmodum Ioan. 12. ait: Sermo, quem locutus sum, ille iudicabit eum; hoc est, ipse Ego qui sum sermo Patris, ut interpretatur S. Augustinus lib. 1. De Trinit. cap. 12. Ad secundum repono, quod per Gladium Spiritus, non intelligendus sit Spiritus sanctus qui sit Verbum Filii, sed gladius spiritualis, qui est ipsa divina doctrina, qua ubique nos pugnare oportet adversus omnes tum visibiles cum invisibiles salutis adversarios.

Dices 5. Verbum Divinum distinguitur a Filio Dei: ergo ratio Verbi non est Filii divini proprietas. Probabant antecedens Samosatenses ex illo Act. 10.: Verbum misit Deus Filiis Israel annuntians pacem per Iesum Christum, etc.

Nego antecedens. Et ad eius probationem dico, primo, quod Verbum ibi non accipitur pro Persona divina, sed pro nuntio, quod extra Deum dicitur, et annuntiatur hominibus. Secundo dico, quod per haec possit etiam intelligi divinus Filius, quem Deus Pater misit in mundum, evangelium pacis praedicaturus in assumpta humanitate; nec enim novum est in Scripturis eamdem Personam in eadem sententia repeti, non adhibito eius nomine, aut pronomine relativo, ut patet ex illo 1. ad Corinth. 1.: Expectantibus revelationem Domini nostri Iesu Christi, qui et confirmabit vos usque in finem sine crimine in die adventus Domini nostri Iesu Christi. Ita respondet S. Athanasius oratione 5. Contra Arianos circa finem.

Dices ultimo. Unius, et eiusdem Personae non sunt duae proprietates hypostaticae, sed unica: sed ratio Verbi distinguitur a Filiatione: ergo non est Filii divini proprietas.

Respondeo 1. Negando maiorem, etenim in Patre, et Filio est Spiratio activa formaliter a Paternitate, et Filiatione distincta, ex qua etiam arguitur eorum realis distinctio a Persona Spiritus sancti; adeoque uni, et eidem Personae non repugnant duae formalitates, seu relationes, aut proprietates hypostaticae.

Respondeo 2. Rationem Verbi non esse distinctam formaliter a ratione Filii, neque duas esse relationes, sed unicam diversimode conceptam; ut constat tum ex S. Augustino supra laudato, tum ex S. Athanasio, Oratione 2. Contra Arianos, dicente: Eo ipso, quo Verbum Patris sui est Filius, est Verbum Patris, etc. Ipsi concinit Nazianzenus Orat. 35. circa finem: Filius, inquit, mihi dici videtur, qui essentia idem est cum Patre, tum etiam quia ex illo est. Verbum porro, quia ita se habet ad Patrem, ut sermo ad mentem, etc. Unde una, eademque est ratio Verbi, et Filii, sed tantum diversimode considerata; adeoque neganda est minor.