Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Notandum 1. Processionis nomen in creaturis usurpari praecipue ad significandam originem, seu emanationem unius ab alio, tamquam a principio, vel causa: inde duplex emanatio, seu processio distinguitur, nimirum immanens et transiens. Prior est cuius terminus intra principium suum, vel causam permanet, qualis est productio verbi mentalis residentis in intellectu producente: transiens vero est cuius terminus exit extra suum principium, vel causam, a qua producitur, qualis est processio caloris ab igne in aquam. In divinis autem Processionis vocabulum significat veram et realem emanationem unius personae ab alia, quae non exeat extra Deum in creaturas, sed maneat intra entitatem divinae substantiae et velut in sinu personae producentis aeternum subsistat, de quo illud Ioannis 1. Unigenitus, qui est in sinu Patris.

Notandum 2. Quod etsi ad explicandum ineffabile mysterium unius divinae personae ab alia procedentis, Theologi indiscriminatim usurpent nomina productionis, processionis, originis, seu emanationis: nihilominus Productionis vocabulum proprie significat velut actionem personae aliam producentis: caetera vero unius personae ab alia exitum, vel emanationem rectius exprimunt: unde duplicem distinguunt processionem, non secus ac ipsam originem, nimirum activam et passivam. Processio activa est ipsa actio personae producentis: passiva autem est emanatio personae productae. Advertendum insuper, quod licet Processio ex usu Ecclesiae significet emanationem Spiritus sancti, qui in Symbolo S. Athanasii dicitur, Non genitus, sed procedens: eius tamen significatio latius patet apud Theologos; illo namque vocabulo utuntur solito ad exprimendam utriusque divinae Personae emanantis originem.

Notandum 3. Actionem productivam in creaturis variam, sed maxime triplicem habere imperfectionem adiunctam; siquidem efficit in effectu dependentiam, contingentiam et entitatis diversitatem a principio producente. Dependentiam, inquam, quia cum effectus qui producitur transeat a non esse ad esse, certo certius est, quod ante sui productionem erat nihil; ideoque totum esse quod obtinet debet causae producenti, et consequenter ab ea pendet, quantum ad suam entitatem, quam nonnisi ex causae producentis foecunditate mutuatur. Insuper contingentiam importat; cum enim ante sui productionem fuerit nihil, evidens est, quod non habeat necessitatem essendi, nec proinde sit ens necessarium, sed tantum contingens. Denique diversam numero saltem habet essentiam a suo principio, quia ens creatum propter suam finitatem communicari nequit absque sui divisione. Unde si detur aliqua actio productiva, in qua res producta ita sit simpliciter necessaria, ut non possit concipi non esse, habeatque eamdem numero essentiam cum principio producente, certo constabit eam esse ab his imperfectionibus liberam. An autem in Deo sit aliqua actio huiusmodi, absque ulla imperfectione, productiva divinarum personarum: an vero divina Essentia ex se determinetur ad tres personas, sicut ad primam absque ulla productione, ut volunt quidam haeretici, qui idcirco dicti sunt Αὐτόθεοι, quod omnes divinas Personas a seipsis et non ab aliis esse assererent, haec in Quaestione est determinandum.

Conclusio prima. — Fide sanctitum est esse in divinis realem processionem ad intra, secundum quam una persona procedit et producitur ab alia.

Colligitur primo ex variis Scripturae textibus, quibus Verbum divinum dicitur a Patre procedere; maxime vero ex Ioannis 8. Ego ex Deo processi; et capite 7. Ego scio eum, quia ab ipso sum. Quos contextus etsi Origenes, Euthymius et Theophilactus explicent de processione temporaria, seu de missione temporali Filii a Patre, ut veniret in mundum; inde tamen etiam probatur intentum, quia missio unius personae ab alia non fit nisi ratione processionis ab ea, a qua mittitur, ut probabitur infra. — Deinde Eccli. 24. Verbum divinum, seu divina Sapientia dicitur, Ex ore Altissimi, hoc est ex intellectu Patris, prodisse primogenita ante omnem creaturam. Et Sapientiae 7. vocatur Emanatio quaedam claritatis omnipotentis Dei sincera. Et Micheae 5. dicitur: Egressus eius ab initio, a diebus aeternitatis. — Denique hoc ipsum probant ea omnia oracula, quibus Filius dicitur accepisse a Patre 1. Vitam; sic Ioannis 5. Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso. 2. Potestatem, Ioannis 17. Sicut dedisti ei potestatem omnis carnis. 3. Auctoritatem, Matthaei 11. Omnia mihi tradita sunt a Patre meo, etc. Cum enim Essentia divina has omnes divinas perfectiones realiter contineat et ab eis sit indistincta, consequens est Patrem dedisse essentiam, cui praedictas perfectiones contulit. — Idipsum de Spiritu sancto eadem sacra Scriptura testatur, nam Ioannis 15. legimus: Cum venerit Paraclitus, quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis, qui a Patre procedit: et cap. 16. Ille me clarificabit, quia de meo accipiet et annuntiabit vobis. Accipit itaque Spiritus sanctus scientiam a Filio, et consequenter essentiam et alia attributa. Ponitur autem Verbum accipiet in futuro, quia effectum eiusdem Spiritus sancti in fideles futurum indicat; neque id repugnat processioni, quae cum sit aeterna, omnia tempora complectitur. Insuper Spiritus sanctus ad Romanos 8. dicitur Spiritus Christi: Actor. 6. Spiritus Iesu: ad Galat. I. Spiritus Filii: non potest autem una persona dici alterius, nisi quia ab ea procedit. Constat ergo ex Scriptura sacra duas esse in Deo ab aeterno processiones divinarum personarum productivas.

Secundo: Haec eadem veritas definita fuit in variis Conciliis, maxime vero Nicaeno, Constantinopolitano, Lateranensi et Florentino, habeturque in omnibus fidei Symbolis ab Ecclesia probatis, praesertim Nicaeno, ubi de Filio dicitur: Deus de Deo, lumen de Lumine, Deus verus de Deo vero, genitus non factus. De Spiritu sancto autem: Qui ex Patre, Filioque procedit: et in Constantinopolitano haec adduntur: Credimus in Spiritum sanctum Dominum et vivificantem, et ex Patre procedentem, et cum Patre et Filio adorandum. His concinit sanctus Athanasius in suo Symbolo, in quo legitur: Filius a Patre solo est, non factus, nec creatus, sed genitus: Spiritus sanctus a Patre et Filio, non factus, nec creatus, nec genitus, sed procedens. Adstipulatur et praeclare cuncta edocet ac complectitur Concilium Toletanum 11. celebratum anno 675. in expositione fidei, in qua legimus: Confitemur et credimus sanctam, atque ineffabilem Trinitatem Patrem, Filium et Spiritum unum Deum naturaliter esse... Et Patrem quidem non genitum, non creatum, sed ingenitum profitemur; ipse enim a nullo originem ducit, ex quo et Filius nativitatem, et Spiritus sanctus processionem accepit, etc.

Tertio: Hanc ipsam veritatem sancti Patres unanimi calculo probant et confirmant; idque maxime ex illo Ioannis 5. Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso. Quem locum hic expendit sanctus Ambrosius lib. 4. De Fide cap. 5. Quis non advertat, inquit, ad unitatem vitae, quod eadem Patris et Filii vita sit esse referendum? Sicut enim Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso, dedit per unitatem. Ipsi concinit S. Hilarius lib. De Synodis ad Canonem 4. Orientalium, ubi eumdem textum explicans ait: Quod in utroque vita est, in utroque significatur essentia... Non enim aliud habet, quam dedit; et sicut vitam habet, ita habendam dedit vitam. Ipsis adstipulatur S. Augustinus lib. 15. De Trinitate capite 26. eumdem locum tractans, Sicut Filio, inquit, praestat essentiam sine initio temporis, sine ulla mutabilitate natura de Patre generatio; ita Spiritui sancto praestat essentiam, sine initio temporis, sine ulla mutabilitate naturae de utroque processio. Probant similiter ex eo, quod Essentia divina communicetur per Patrem Filio et Spiritui sancto: sic Cyrillus lib. 2. Thesauri cap. 1. Divina, inquit, substantia ineffabili quadam, supremaque natura constituta, Filium ex Patris hypostasi genuit: non enim potest esse perfecta Deitas, nisi Filium habeat et fructum ex se pariat. Unde S. Athanasius in 3. sermone Gestorum Concilii Nicaeni reprehendit Arianos, quia dicebant, sterilem et infructuosam esse naturam paternam. Concinit S. Hilarius lib. De Synodis circa medium, Naturam, inquit, Filii dedit ex impassibili non nata substantia perfecta nativitas. Plura his similia ubertim proferemus in sequentibus.

Probatur quarto ratione eaque multiplici a Theologis. Quarum prima colligitur ex sanctis Patribus, qui idcirco tres personas non esse tres Deos, sed unum Deum colligunt, quia Filius et Spiritus sanctus procedunt ab unico principio, videlicet Patre, qui suam eamdem essentiam Filio et Spiritui sancto communicat per originem, quam sublata sequeretur Filium esse debere alterius essentiae: ita namque ratiocinatur Nazianzenus Orat. 37. Nobis, inquit, unus Deus est, quoniam una Deitas, atque ad unum ea, quae ex eo sunt, referuntur: similiter S. Hilarius eodem modo colligit unicam esse personam improductam, alias vero duas productas: Cum ergo (inquit lib. De Synodis, circa medium) unus Deus sit, dum innascibiles esse non possunt: cum idcirco Deus unus sit, cum Pater Deus sit et Filius Dei Deus sit; quoniam innascibilitas sola penes unum est. Subscribit S. Fulgentius ad quintam obiectionem Arianorum: Dum quippe, inquit, ingeniti non possunt unam habere naturam, ubi nec unus in uno rerum ex se generationem invenit; nec unus ex uno vere in se substantiam nativitatis cognoscit. — Secunda ratio: de fide est dari tres personas realiter invicem distinctas in unitate essentiae: sed realis personarum in unitate essentiae non potest esse distinctio, sine reali productione et processione unius personae ab alia: ergo revera est admittenda. Probatur minor: cessante processione cessat oppositio: sed ubi non est oppositio, ibi nequit esse personarum distinctio: ergo, etc. Minor est evidens: siquidem natura divina propter suam infinitatem identificat sibi omnia, cum quibus non habet oppositionem. Probatur maior: essentia divina non potest habere oppositionem, nisi propter relationes oppositas; omnia enim in divinis sunt idem, ubi non obstat relationis oppositio: sed non est in Deo ulla relationis oppositio, nisi propter processionem: quod sic probo: omnis relatio fundatur vel in mensura, vel in unitate, vel in productione: sed in ente infinito locum habere non potest ratio mensurae; infinitum enim est immensurabile, quia est interminabile; similiter relatio unitatis in Deo reperiri nequit, quia summa unitas naturae divinae omnem omnino distinctionem naturae excludit: ergo sola relatio originis in Deo reperiri potest. — Tertio: hanc eamdem veritatem probat Doctor in 1. dist. 2. quaest. 7.: quidquid de ratione sua formali est principium productivum sufficiens, in quocumque est a se, in eo revera est principium perfecte productivum: sed intellectus, habens obiectum actu intelligibile sibi praesens et debite proportionatum, ex ratione sua formali est principium productivum notitiae genitae: ergo ubicumque erit, producet notitiam genitam, idque secundum proportionem suae perfectionis. Subsumit; sed in Deo est intellectus habens obiectum actu intelligibile sibi praesens et proportionatum, nempe essentiam divinam: ergo et in Deo intellectus est principium productivum notitiae genitae, non qualiscumque, sed sibi adaequatae; omne enim principium perfectum potest producere terminum sibi adaequatum; et consequenter, cum intellectus divinus sit infinitus, est productivus notitiae genitae infinitae. Insuper, cum nullum infinitum possit existere in alio; notitia illa genita necessario erit per se subsistens. Rursus, cum extra Deum nihil sit per se subsistens infinitum, consequens est, quod intellectus divinus debeat producere notitiam genitam subsistentem, quae revera sit Deus. — Idem argumentum formari potest de voluntate divina:

Voluntas, habens obiectum amabile sibi proportionatum, est productiva amoris sibi proportionati: sed voluntas divina infinita habet essentiam divinam sibi adaequate proportionatam: ergo poterit producere amorem infinitum: amor autem infinitus est persona divina producta: ergo, etc. Quamquam autem hoc argumentum non sufficiat ad probandum mysterium Trinitatis demonstrari et cognosci posse naturaliter, ut diximus Quaestione 3. praecedentis Articuli, nihilominus efficax est, ut praevio fidei lumine evincatur necessario admittendas esse reales in Deo productiones ad intra — Simili ratione eamdem veritatem probat S. Augustinus lib. 9. De Trinitate, cap. 11. Loquendo tenendum est, inquit, quod omnis res quamcumque cognoscimus, congenerat in nobis notitiam sui: ab utroque enim notitia paritur, a cognoscente et cognito. Itaque mens cum seipsam cognoscit, sola parens est notitiae suae; et cognitum enim et cognitor ipsa est. Unde concludit: Est quaedam imago Trinitatis ipsa mens et notitia eius, quod est proles eius, ac de seipsa Verbum eius, amor tertius; et haec tria unum, atque una substantia, nec minor proles, dum tantam se norit mens quanta est: nec minor amor, dum tantum se diligit, quantum norit et quanta est. Ut autem praefata ratio efficacior appareat ex eius impugnationum solutione, sic eam Doctor impugnat.

Impugnat 1. Tunc solum intellectus est productivus notitiae genitae, quando debet per illam notitiam genitam intelligere, aut per eam debet perfici: sed intellectus divinus non potest perfici, neque intelligere per notitiam aliquam distinctam a se realiter: ergo licet habeat obiectum sibi adaequate proportionatum, inde non sequitur, quod sit productivus notitiae genitae. Confirmatur 1. Deus per notitiam ingenitam sufficienter intelligit omnia intelligibilia et per eam perficitur: ergo ad id prorsus esset frustranea notitia genita. Confirmatur 2. Notitia ingenita est adaequata intellectui divino: ergo non potest habere aliam notitiam genitam. Patet consequentia: idcirco enim dicimus Verbum divinum non esse productivum alterius Verbi, quia divinus intellectus habet terminum adaequatum in productione unius tantum Verbi. Confirmatur 3. Intellectus, cum sit potentia activa non vero factiva, non potest aliquid producere, nisi in se: sed notitia genita, si quae esset, non esset producta in intellectu: ergo non potest producere per ipsum: et consequenter intellectus non est productivus notitiae genitae. — Negat maiorem. Doctor, quia ratio activi non dependet per se a ratione passivi, seu perfectibilis; sed est per accidens, quod intellectus creatus sit productivus notitiae, qua intelligit et perficitur: cum enim non possit intelligere per aliquam notitiam ingenitam, opus est, ut producat notitiam genitam, per quam intelligat et perficiatur; ideoque illam producit ex indigentia. Unde duplex in eo est distinguenda ratio: una quidem quatenus est receptivus notitiae genitae; altera quatenus est eiusdem productivus: prior imperfectionem denotat, quia involvit potentialitatem et perfectibilitatem; altera vero nullam imperfectionem importat, immo summam dicit perfectionem, nempe fecunditatem et activitatem. Idcirco prior non reperitur in intellectu divino, sed tantum posterior. Unde sequitur, quod intellectus divinus potest producere intellectionem, quamvis non possit eam recipere, et consequenter non solum memoria foecunda potest producere notitiam genitam, quando potest per eam intelligere et perfici, sed etiam quando nec per eam intelligit, nec perficitur. — Ad primam confirmationem negat consequentiam: falsum enim est, quod omne agens idcirco agat, ut per suam productionem perficiatur: imo plura sunt agentia quae operantur ex plenitudine perfectionis et foecunditatis; et ideo ab Avicenna 6. Metaphysicorum cap. ultimo, dicuntur Agentia ex liberalitate. — Ad secundam confirmationem distinguit antecedens: notitia ingenita est adaequata in ratione notitiae ingenitae et quasi productae, concedit antecedens: adaequata in ratione notitiae revera genitae et productae, negat antecedens et consequentiam. Imo ex hoc retorquet argumentum: non habet intellectus divinus omnem notitiam adaequatam correspondentem sibi absque notitia genita: ergo habet notitiam genitam. — Ad tertiam confirmationem negat activum et factivum esse differentias potentiae accidentales, cum possit eadem potentia esse activa et factiva, ut constat de intellectu Angelico. Quod autem omnis intellectus creatus requirat subiectum in quod agat vel efficiat intellectionem, hoc fit ex imperfectione creatae intellectionis, quae cum sit accidens, ideo requirit subiectum cui insit, seu in quo recipiatur connaturaliter: unde cum in divinis notitia producta sit per se subsistens, revera potest intelligi esse producta, absque eo quod intelligatur esse recepta in ipsomet intellectu.

Rursus obici potest adversus praefatam rationem: si haec ratio quidquam concluderet, sequeretur quod Filius et Spiritus sanctus etiam producere possent notitiam genitam et amorem productum, et sic darentur plures personae divinae, quam tres: hoc autem fidei repugnat: ergo praefata probatio nulla est. Probatur sequela maioris: Filius enim et Spiritus sanctus tam habent intellectum et voluntatem divinam cum Essentia divina adaequate proportionata, in ratione intelligibilis et amabilis, quam Pater: ergo si hac ratione possit Pater producere notitiam genitam et amorem productum, idem poterunt Filius et Spiritus sanctus. — Nego sequelam et consequentiam. Probationis siquidem non eadem est ratio de Patre, ac de Filio et Spiritu sancto: Doctor enim in maiori sua posuit: ubicumque est principium productivum sufficiens a se, hoc est, non ab alio, poterit producere: quae ratio non potest applicari Filio et Spiritui sancto; non enim habent principium productivum a se; ipsi enim habent suum esse a Patre. Adde quod non sit eadem ratio de Patre, ac de aliis personis, quia Pater cum sit a se, non praesupponit notitiam genitam adaequatam memoriae suae foecundae; imo ipsi praesupponitur, et idcirco ipsi non repugnat productio talis notitiae: Filius autem, cum sit ipsamet notitia genita adaequata, tam intensive quam extensive, principio productivo, idcirco non potest aliam notitiam genitam producere: similiter Spiritus sanctus, cum habeat esse a Patre et Filio, praesupponit utrumque, et consequenter nequit producere notitiam genitam.

Obicies 1. Contra veritatem conclusionis: ens a se non potest habere originem ab alio: sed quaelibet divina persona est ens a se, alias non esset Deus: ergo originem habere non potest. Maior constat, habere enim originem, est esse ab alio. — Distinguo maiorem. Ens a se non potest habere originem ab alio, ut a causa extrinseca et principio diversae naturae, concedo: ut a principio eiusdem naturae et omnem dependentiam, causalitatem et contingentiam excludente, nego: ens enim a se dupliciter sumi potest: primo, ut excludit principium extraneum et alterius naturae; et sic revera omnes divinae personae sunt a se: secundo, ut excludit reale principium, quod sit eiusdem naturae, et sic solus Pater divinus est a se.

Instabis. Quod ab alio procedit, debet habere distinctum esse, diversamque saltem numero naturam ab eo a quo procedit: sed personae divinae in eadem numero natura subsistunt, suntque unus Deus, ut probavimus: ergo una non potest ab alia procedere. — Distinguo maiorem. Quod procedit ab alio processione finita, corporea et materiali, debet aliam habere diversam ab eo naturam, concedo maiorem: processione infinita, intellectuali et spirituali; nego maiorem. Cum enim infinitas omnia sibi identificet, quae oppositionem non habent; cumque nulla sit oppositio inter naturam, quae est in Patre et Filio et Spiritu S., idcirco licet Filius et Spiritus S. a Patre procedant, non propterea debent esse numero distinctae naturae divinae.

Obicies 2. Quod procedit ab alio, recipit aliquid ab eo, a quo procedit; adeoque est indigentis et imperfectioris naturae; indigentis quidem, nisi enim indigeret non reciperet: imperfectioris vero, quia iuxta illud Act. 20. Beatius est magis dare quam accipere: sed inter divinas personas, cum summa sit aequalitas, nulla reperiri potest indigentia et inferioritas: ergo nec processio. — Distinguo maiorem. Produci ab alio libere et contingenter, non per communicationem diversae naturae, est esse indigentis et inferioris naturae, concedo: produci ab alio summe necessario et per communicationem eiusdem naturae infinitae, est indigere et esse inferioris naturae, nego: priori modo, beatius est magis dare quam accipere; non vero posteriori, ut diserte explicat S. Aug. lib. 3. Contra Maximinum c. 14. post medium: Beatius est magis dare quam accipere, inquit, sed in hac vita, ubi est inopia, qua utique melior est copia; melior est enim habere, quam egere; et melius est donare, quam accipere; erogare, quam mendicare. Ubi autem, qui dedit, vivendo dedit, et qui accepit, nascendo accepit, non inopi subventum est, ipsa copia generata est. Nec potest, qui accepit, ei qui dedit, esse inaequalis, quia et hoc accepit, ut esset aequalis.

Obicies 3. Nullum productum est ex se necessarium: sed omnis persona divina est ex se ens necessarium, utpote cum sit Deus: ergo nulla est producta. Probat maiorem Doctor in 1. dist. 2. qu. 7. num. 1.: quod est ex se necessarium, est necessarium secluso quocumque alio: sed quod est necessarium ab alio, non est necessarium eo circumscripto: ergo nequit esse necessarium ex se et esse ab alio. Probat secundo: omne productum est possibile produci, seu habet potentiam receptivam ipsius esse, quod accipit, alias non posset produci, nec consequenter esset productum, aut sequeretur, quod impossibile produceretur; sed quod est possibile produci, non est ens necessarium: ergo etc. Probat tertio: per productionem Essentia divina habet productum, quod non haberet sine productione: ergo per productionem revera mutatur, quia de non habente productum, fit habens, et consequenter non est ens necessarium. Probat quarto: productio per intellectum esset vera generatio: ergo si una ex divinis personis produceretur per intellectum, vere generaretur: sed omnis generatio est essentialiter mutatio: ergo revera in divinis esset mutatio, si daretur productio: at omnis mutatio in Deo implicat: ergo implicat pariter in Deo omnis productio. — Respondet Doct. ibid. n. 9. negando maiorem, ad cuius primam probationem distinguit maiorem: nihil potest esse necessarium ex se formaliter, et simul esse formaliter necessarium ab alio, concedit: nihil potest esse formaliter ex se necessarium, et simul esse necessarium ab alio efficienter, seu productive, negat. Nam in sententia veterum Philosophorum, qui censebant creaturas produci a Deo necessario, opus erat, ut assererent illas creaturas habere entitatem, qua formaliter essent necessariae, licet illam entitatem acciperent a causa necessario producente: unde patet in eorum sententia Philosophorum aliquid posse simul esse in se necessarium formaliter, et simul necessarium ab alio productive. Maior tamen est necessitas essendi, tam formaliter, quam productive in Filio divino, v. g. quam esset in creaturis si producerentur necessario; quia creaturae acciperent diversam essentiam a causa producente; Filius autem habet eamdem omnino essentiam cum principio, a quo producitur: unde concludit Doctor: Si Pater creaturam naturaliter produceret et necessario, produceret eam formaliter necessariam: tamen non esset tunc necessaria tanta necessitate, quanta est Filius necessarius. Vel brevius distinguo maiorem: quod est ex se necessarium, per exclusionem, tam contingentiae, quam productionis, esset necessarium secluso quocumque alio, concedo: quod est ex se necessarium tantummodo per exclusionem contingentiae, non vero per exclusionem principii producentis, esset necessarium quocumque circumscripto, seu secluso illo principio productivo, maxime ubi habet eamdem omnino entitatem cum ipso principio producente, uti habent Filius et Spiritus sanctus cum Patre divino, nego. — Ad secundam probationem distinguit maiorem Doctor n. 10.: Omne productum est possibile produci, vel possibilitate logica, quae dicit tantum non repugnantiam, ut aliquid producatur, ita ut illi termini possibile et produci possint absque contradictione invicem componi per conceptum intellectus; vel possibilitate physica et reali, qua dicit aptitudinem, vel ad recipiendum aliquod accidens, vel ad accipiendam entitatem diversam a principio productivo, concedit: est tantum possibile produci possibilitate physica, negat. Minorem similiter distinguit; quod est simpliciter necessarium non habet potentiam, ut producatur, physicam et realem, concedit; logicam et intentionalem, negat. Itaque Persona divina non potest habere potentiam physicam ad esse, quia oporteret eam esse prius in potentia, quam esset in actu, quod repugnat enti summe necessario. Potest vero habere potentiam logicam, quia cum de facto producatur, non repugnat eam posse produci. Vel brevius et clarius: quod necessarium est, non habet potentiam ad recipiendum esse, distinguo: si illud esse quod accipit per productionem non sit summe necessarium et idem essentialiter cum principio producente, concedo; si recipiat esse quod sit summe necessarium et idem omnino essentialiter cum principio producente, nego: personae autem productae in divinis habent idem omnino esse essentialiter et summe necessarium cum principio producente; unde licet sint ab alio, non minus sunt ens necessarium. — Ad tertiam probationem negat consequentiam, quia ad mutationem non sufficit, quod aliquid ita habeat esse mediante aliquo, ut sine eo revera non esset; sed ultra requiritur, quod illud esse potuerit non habere, et insuper quod illud accipere potuerit ab alio, quam ab eo, a quo accipit; Essentia autem divina numquam fuit sine productione, nec sine Persona, quam mediante productione habuit, nec potuit esse sine utraque ex illis, et consequenter non fit de non habente habens, ideoque non mutatur. — Ad quartum denique probationem negat minorem; licet enim generatio in creaturis duo importet, nempe productionem et mutationem, nihilominus essentialiter est productio, et tantum per accidens mutationem involvit: unde potest esse vera generatio, ubi est vera productio in similitudinem naturae, etsi mutationem non importet, ut fit in divinis.

Obicies 4. Omnis productio importat dependentiam producti a producente: sed in divinis nulla potest esse dependentia; omnia namque summe sunt aequalia: ergo nec productio. Probatur maior: si productum non dependeret a producente, utrumque ex aequo haberet naturam, et consequenter productum non exigeret, ut producens prius haberet naturam, quatenus illam ab eo acciperet; quod est contra rationem formalem productionis: ergo, etc. — Negat maiorem. Doctor ibidem n. 12., et illius probationem distinguit: si persona producta non dependeret a producente, utraque ex aequo haberet naturam, hoc est, haberet absque ulla dependentia reali unius ab alia, concedit: haberet utraque a seipsa, non vero una ab alia, negat: quamvis enim una Persona divina non dependeat ab altera, nihilominus exigit ut persona producens prius habeat naturam divinam ad se determinatam prioritate originis, quam determinetur ad productam: haec autem praeexigentia magis est praesuppositio unius personae ad aliam, quam dependentia unius ab alia, ut fusius explicabimus agendo de consubstantialitate et aequalitate divinarum Personarum.

Obicies 5. Plures mutationes, quae tantam imperfectionem non involvunt, quantam involvit generatio, nequeunt esse in divinis: ergo multo magis in divinis nequit esse generatio: sed si nulla sit generatio in divinis, nulla etiam poterit esse spiratio: ergo in divinis nulla erit productio. Probatur antecedens: nec latio, seu mutatio localis, nec alteratio, hoc est mutatio ad qualitatem, possunt esse in divinis: sed hae mutationes non tantam involvunt imperfectionem, quantam generatio importat, ut patet ex eo quod plura entia perfecta, v. g. Coeli et Angeli moveri possunt localiter, quae tamen non possunt generari. — Distinguit consequens. Doctor ibidem: non potest esse generatio in divinis, quatenus dicit imperfectionem, concedit: quatenus dicit productionem, negat: generatio enim considerari potest, ut iam diximus, vel secundum rationem mutationis, qua connotat transitum a non esse ad esse, vel secundum rationem productionis, quae connotat substantiam productam: priori modo aeque repugnat in divinis, ac caeterae mutationes; non vero posteriori, quia persona producta non transit a non esse ad esse, sed per sui productionem accipit idem omnino esse cum principio producente.

Obicies denique sanctos Patres; primo quidem sanctum Epiphanium haeresi 69. qui Filium vocat Αὐτοθέον, quod haeretici Autotheani interpretantur a seipso essentiam habere. Deinde S. August. in Ps. 109. et Cyrillus lib. 6. De Trin. dicunt Patrem et Filium esse unum principium, ex quo videtur sequi Filium carere principio, ac proinde non a Patre, sed a seipso esse. Tertio, Filius dicitur Iehoua, sicut Pater: hoc autem nomen significat ipsum esse fontem essendi: ergo a seipso habet essentiam, et consequenter non producitur. — Nego consequentiam. Et ad primam probationem dico, S. Epiphanium tantum intendere, quod Filius Dei sit vere et proprie Deus; non vero supposititius, nec fictitius, nec habet Divinitatem quasi alienam et indebitam, sed propriam et debitam sibi, non minus quam Patri, qui eam communicavit; nam αυτό, sive in compositione, sive extra, aliud fere nihil notat, quam proprie et per se, quemadmodum ex Platone et Aristotele notat Genebrardus lib. 1. De Trinitate, ut observat Ruiz Disp. 1. Sect. 2. num. 4. — Ad secundum dico, quod cum sancti Patres Filium Dei principium appellant, intelligendi sunt comparative et respective, vel ad Spiritum sanctum, vel ad creaturas; ita quod cum Patre sit unicum principium Spiritus sancti ad intra; et cum Patre et Spiritu sancto sit unicum principium creaturarum ad extra. Simili modo solvitur Tertia instantia: Filius enim dicitur fons essendi, quia scilicet per foecunditatem amoris communicat esse divinum Spiritui sancto, et per foecunditatem potentiae tribuit esse creatum omnibus entibus ad extra.