Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Notandum 1. Ex Doctore q. 5. Quodlibet. quod Relationes originis considerari possunt bifariam, nimirum vel realiter, et identice; quatenus nempe idem sunt realiter cum essentia divina, necnon et cum Personis, quas cum illa essentia constituunt: vel formaliter, et secundum propriam suam entitatem relativam, seu quatenus formaliter ab essentia divina distinguuntur, suntque veluti formae hypostaticae eam determinantes ad constitutionem divinarum Personarum. Priori modo certum est eas esse realiter infinite perfectas, ut sic enim sunt una eademque res cum ipsa Divinitate, cuius infinitam perfectionem in se imbibunt: at difficultas est, an ipsae relationes posteriori modo consideratae aliquam perfectionem, et infinitatem importent; ita quod quemadmodum Attributa addunt essentiae divinae aliquam perfectionem absolutam formaliter distinctam a perfectione ipsius essentiae, ita pariter relationes originis praeter absolutam perfectionem essentiae, quam realiter includunt, adiiciant ei aliquam perfectionem relativam etiam formaliter ab eius essentiali perfectione distinctam.

Notandum 2. Ex eodem ibidem num. 27. quod ens reale, ut sic, primo dividitur in ens quantum, et in ens non quantum. Deinde ens quantum in ens finitum, et infinitum: postea ens finitum in decem Praedicamenta. Per ens quantum intelligit ens perfectum, seu quantum quantitate perfectionis: per ens vero non quantum intelligit ens non habens hanc perfectionem. Insuper advertendum quod triplex distingui possit perfectio: prima est moralis, quae in Deo est absoluta, et unica, nempe divina Sanctitas, de qua hic non est sermo. Secunda est transcendentalis, seu entitativa, quae est integritas rei constantis omnibus, qui desiderantur ad eius constitutionem in ratione talis entis; et haec convenit omni prorsus enti. Tertia est perfectio virtutis, seu qualificativa, quae est perfectio gradualis uniuscuiusque naturae, secundum quam natura dicitur magis, aut minus, vel aeque perfecta. Conveniunt omnes, divinas relationes esse perfectas perfectione illa transcendentali, siquidem habent quidquid desiderari potest ad complementum divinae relationis hypostaticae: verum non ita consentiunt eas esse perfectas perfectione qualificativa, qua dici possint perficere essentiam divinam relative, sicut attributa eam absolute perficiunt.

Notandum 3. Ex eodem ibidem, duplex esse infinitum, scilicet intensivum, et extensivum. Infinitum extensivum est, quod ad plura numero in infinitum extenditur, qualis est numerus infinitus creaturarum possibilium. Infinitum intensive duobus modis ab eodem describitur: primo quidem absolute, ita quod infinitum sit illud, cui nihil entitatis, et perfectionis deest, eo modo quo possibile est illud habere in aliquo uno, scilicet vel formaliter, vel realiter, et identice, vel eminenter, qualiter infinitas describi potest: Omnis entitatis, et cuiuslibet excogitandae perfectionis simplicissima, et eminentissima complexio: comparative autem infinitum describi potest: Id quod excedit quodcumque ens finitum ultra omnem determinatam, vel determinabilem proportionem entis: sic, inquit Doctor, infinitum distinguitur a quolibet ente finito quantumcumque perfecto; nullum enim est ens finitum, quod ab alio non excedatur; albedo enim, v. g. exceditur a scientia in triplo, scientia ab anima intellectiva in decuplo, haec ab Angelis in centuplo, Deus autem, qui est infinitus, excedit omne finitum ultra omnem proportionem assignabilem entitatis, et perfectionis. Per priorem descriptionem infinitas exigit, ut ab ente infinito removeatur carentia entitatis, et perfectionis qualiscumque; quippe cum ens sic infinitum nulla omnino perfectione carere debeat: per posteriorem removetur ab infinito quodcumque superius, a quo possit excedi. His ita praelibatis, resolvendum est, an relationes divinae Personarum constitutivae, et distinctivae sint formaliter perfectiones infinitae.

Conclusio unica. — Relationes originis nullam formaliter dicunt perfectionem, neque finitae sunt, nec infinitae.

Ita Doctor Subtilis pluribus, sed maxime in 1. dist. 8. q. 3. n. 16. ait, Quidquid communiter dicitur de Deo, et creatura, est indifferens ad finitum, et infinitum, loquendo de essentialibus; vel saltem ad finitum, et non finitum, loquendo de quibuscumque; quia relatio divina nec est finita, nec infinita. Idem habet q. 4. n. 23. ubi dicit, quod si Paternitas et Deitas concipiantur in abstracto, haec praedicatio: Deitas est Paternitas, non potest esse vera, Quia, inquit, unum eorum non est formaliter infinitum, sed tantum Deitas est formaliter infinita. At ex professo hanc conclusionem amplectitur, et probat q. 5. Quodlibetica:

De secundo Articulo, inquit, teneo hanc conclusionem: Paternitas non est formaliter infinita, et ad hoc sunt tres rationes: prima ratio sumitur ex entis infiniti unitate: secunda ex eius communicabilitate: tertia ex eius simplicitate, et incompossibilitate, siquidem ens infinitum intensive est unicum, implurificabile, et non arctatum, sed communicabile, et cuicumque incompossibile.

Primam rationem sic format: Non possunt esse plura realiter distincta formaliter intensive infinita: sed plures sunt relationes originis realiter distinctae: ergo non sunt formaliter infinitae intensive. Minor constat ex dictis: maiorem probat tribus mediis, nimirum ex comparatione illorum infinitorum inter se: secundo ex comparatione inter finitum, et infinitum: tertio ex comparatione illorum plurium infinitorum ad intellectum, et voluntatem. Primo quidem infinitum intensive realiter sibi vindicat omnem perfectionem simpliciter; sed non vindicat sibi realiter perfectionem illam, quam habet aliud ens, a quo distinguitur realiter: ergo non possunt esse duo infinita simpliciter invicem realiter distincta. Ex secundo medio sic probat maiorem: in entibus essentialiter subordinatis tandem devenitur ad aliquod ens, quod sufficienter terminat dependentiam omnium entium finitorum, quodque necessario debet esse infinitum, et unicum; infinitum quidem, quia debet a se habere omnem perfectionem, alias rursum dependeret ab alio, nec in ipso esset entium subordinatorum status. Unicum vero quia non possunt esse eiusdem effectus plures causae totales eiusdem ordinis. Denique ex tertio medio eamdem maiorem sic probat: ens infinitum est obiectum adaequatum intellectus infiniti, et voluntatis infinitae: sed non possunt esse plura obiecta adaequata eiusdem intellectus, et voluntatis: ergo non possunt esse plura entia infinita realiter distincta.

Secundam rationem sic format: Omnis perfectio simpliciter est communicabilis: sed omne infinitum intensive est perfectio simpliciter: ergo infinitum omne intensivum est communicabile. Subsumit: at nulla proprietas Personalis est communicabilis, quia ipsa est formalis ratio existendi incommunicabiliter: ergo nulla proprietas Personalis est perfectio simpliciter; adeoque relatio originis, quae est proprietas Personalis in divinis, non est perfectio simpliciter. Maior primi syllogismi probat ex descriptione perfectionis simpliciter, Quae, ex S. Anselmo, est in quolibet melior ipsa, quam non ipsa, hoc est, ut exponit Doctor, quae in quolibet, quatenus entis suppositum est, melior est ipsa, quam alia secum incompossibilis in eodem: sed quod est formaliter incommunicabile est formaliter incompossibile alteri in eodem supposito entis: ergo quod est formaliter incommunicabile non est perfectio simpliciter: sed omnis perfectio simpliciter in divinis est communicabilis: ergo relationes originis cum sint incommunicabiles, non sunt perfectiones simpliciter.

Ex quo colligo cum Doctore ibidem, nullam perfectionem simpliciter simplicem esse alteri perfectioni simpliciter simplici incompossibilem; nam si esset v. g. A. incompossibilis cum B., et sint perfectiones simpliciter simplices: ergo A. est melior quam B. quae est non ipsa; et B. cum sit etiam perfectio, erit melior quam A. quae est non ipsa, et consequenter A. esset perfectior, et imperfectior respectu B., quod est impossibile.

Tertia denique ratio Doctoris sic formatur: Perfectio simpliciter, et infinita debet ita realiter identificari cum omni perfectione compossibili secum in eodem supposito, ut una earum possit de altera praedicari in abstracto: sed relatio originis non ita realiter identificatur cuilibet secum compossibili in eodem supposito: ergo relatio originis non est perfectio simpliciter, et infinita. Minor patet: licet enim spiratio activa v. g. realiter identificetur generationi, ut supra probatum est, tamen haec propositio non est vera, generatio activa est spiratio activa; alias verum esset, quod Pater divinus aeque Filium produceret per spirare, quam per generare; sicque Filius, tam procederet per voluntatem, quam per intellectum, quod aperte falsum est. Maior probat quoad primam partem, nempe quod perfectio simpliciter, et infinita debeat realiter identificari cuilibet secum compossibili in eodem subiecto: tum quia nihil est essentiale in divinis, quod non sit realiter idem Essentiae divinae, et cuilibet essentiali, quod aliunde non provenit, quam quia omne essentiale est perfectio simpliciter simplex: tum quia infinitum non potest componi cum altero, alias esset pars eius, et excederetur a toto; excessus autem repugnat infinito; sed si aliquid compossibile sibi in eodem supposito non esset sibi omnino idem realiter, non possent constituere unum, nisi peraliquam compositionem: ergo omnis perfectio simpliciter, et infinita debet esse realiter eadem cuilibet secum compossibili in eodem supposito. Ex quibus infertur secunda pars, quae enim sunt idem realiter vere de se invicem praedicantur, et affirmantur ratione identitatis praedicati cum subiecto; quantumcumque enim fiat abstractio a subiecto, cum semper remaneat identitas praedicati cum subiecto, etiam semper vera est affirmatio unius de alio.

Confirmatur Conclusio ab absurdis, quae sequuntur ex opposita sententia. Primo quidem si relationes divinae dicant perfectionem aliquam, sequitur, quod una persona continebit aliquam perfectionem, quam alia non continet; quia nimirum quaelibet continet relationem personalem sibi propriam alteri non convenientem; Patri enim non convenit Filiatio, nec Filio Paternitas, nec Spiritui S. Paternitas, et Filiatio; et consequenter Personae divinae non erunt infinitae, quia cuilibet deest aliqua perfectio: infinito autem perfecto nulla perfectio simpliciter simplex deesse debet. Insuper, cum in Patre, et Filio sint duae relationes, nempe in Patre Paternitas, et Spiratio activa, similiter in Filio Filiatio cum eadem activa Spiratione; in Spiritu S. vero sit tantum unica, nempe Spiratio passiva; consequens est, quod si relationes sint perfectiones simpliciter simplices, Pater, et Filius perfectiores erunt Spiritu S., siquidem habent unam perfectionem simpliciter simplicem, cui nullam correspondentem habet Spiritus sanctus: hoc autem est absurdissimum: ergo et illud unde sequitur.

Obicit Doctor ibidem quatuor difficultates adversus praelatam suam doctrinam. Primo, quod non est comprehensibile ab intellectu creato, et finito est infinitum: sed relatio divinae originis non est comprehensibilis ab intellectu finito iuxta illud Isaiac 18. Generationem eius quis enarrabit? Ergo est formaliter infinita; omne enim finitum est comprehensibile. Secundo, omnis actio adaequata principio, et termino infinito, est formaliter infinita: sed generatio divina est actio adaequata principio formali infinito, nimirum memoriae infinitae foecundae, et termino infinito qui, nempe Filio, et termino quo, nimirum essentiae communicatae, quorum uterque terminus est infinitus: ergo generatio divina est formaliter infinita. Tertio, ratio subsistendi per se est perfectissimus modus essendi: sed relationes originis sunt rationes subsistendi per se: ergo sunt perfectissimae. Quarto, quod est idem essentiae infinitae non potest non esse infinitum; at relationes originis identifican tur Essentiae divinae: ergo non possunt non esse infinitae.

Respondet Doctor ad primum negando maiorem, ad rationem enim incomprehensibilitatis alicuius, sufficit identificatio eius cum infinito; non enim potest aliquid comprehendi, nisi perfecte cognoscatur illius esse; neque hoc potest ita cognosci, nisi apprehendantur omnes illius modi, omnesque eius perfectiones; infinitae autem perfectiones comprehendi nequeunt ab intellectu finito; adeoque, ut aliquid sit incomprehensibile, sufficit quod identificetur infinito: at relationes originis identifican tur essentiae infinitae: ergo licet ex se non sint formaliter infinitae, non propterea sunt comprehensibiles ab intellectu creato, et finito.

Id secundum respondet duplicem esse adaequationem, nimirum proportionalem, et quantitativam: et proportionalem rursus duplicem, videlicet intensivam, et extensivam. Unde in forma, distinguit minorem: generatio divina est adaequata suo principio, et termino adaequatione proportionali extensiva, quae tantum requirit, ut origo, seu actio, ita sit a tali principio, et ad talem terminum, ut ab alio, et ad alium esse nequeat; neque tale principium possit sese extendere ad aliam actionem eliciendam, nec talis terminus ab alia actione produci, concedit: est adaequata adaequatione quantitativa, aut proportionali intensiva, quae nempe requirat eamdem perfectionem in origine, et termino, qualis est in principio, negat; nam neque etiam origo creata sic adaequatur suo principio, quod semper est perfectius sua actione, et termino producto, quia minus dependet. Ex adaequatione autem proportionali extensiva non sequitur, quod si unum sit infinitum formaliter, alterum quoque similiter infinitum esse debeat, quia infinitas formalis intensiva quantitatem, et graduum intensionem respicit, non vero extensionem.

Ad tertium respondet per se subsistere esse aequivocum, et accipi dupliciter: primo quidem pro modo existendi per se, et independenter a quolibet alio; et sic est quid absolutum in divinis; adeoque est perfectio simpliciter simplex, estque existentia absoluta, de qua superius. Secundo, pro modo existendi incommunicabiliter alteri, tamquam supposito, sicque nec est perfectio simpliciter simplex, neque secundum quid; hoc autem tantum posteriori modo relationes divinae dicuntur rationes per se subsistendi, adeoque nec sunt perfectae, nec imperfectae.

Ad quartum distinguit maiorem: quidquid identificatur infinito, est infinitum, si sit capax infinitatis, concedit; secus negat: relationes autem originis non sunt capaces infinitatis ratione suae incommunicabilitatis, et propter iam assignatas rationes, adeoque neganda est consequentia.

Obicies 2. Relationes divinae tam a Conciliis, quam a Patribus dicuntur perfectiones: ergo revera tales sunt. Probatur antecedens ex Concilio Constantinopolitano Epistola ad Damasum, Credimus, inquit, aequalem honorem ac dignitatem, et imperium coaeternum in tribus perfectissimis subsistentiis, seu tribus perfectis personis: similiter Iustinus in expositione fidei de Trinitate, Maluimus, inquit, unius Deitatis in tribus perfectis subsistentiis notitiam exponere. Item Cyrillus Alexandrinus libro 1. Thesauri c. 6. Perfectus, inquit, est non solum quia Deus, sed etiam quia Pater. Subscribit Damascenus 1. Fidei c. 11. dicens: In proprietatibus Paternitatis, Filialitatis, et Processionis, secundum causam, et causale (seu causatum) et Personalem perfectionem, idest existendi modum differentiam intelligimus: idem lib. De Decretis primae institutionis: Hypostases, inquit, et personae Pater, Filius, et Spiritus sanctus, unusquisque enim eorum perfecta est hypostasis, et perfecta persona. Ergo revera relationes personales sunt perfectiones, et perfectae.

Nego antecedens, et ad eius probationem dico, sanctos Patres, et Concilia laudatis textibus, et aliis similibus accipere divinam hypostasim, et personam, non in abstracto pro formali subsistentia, et personalitate, quatenus formaliter distinguitur ab essentia divina, et cum ea concurrit ad constituendam divinam personam; sed in concreto pro ipsamet divina Persona, quatenus nempe simul importat essentiam, et personalitatem, qualiter revera Personae divinae sunt perfectissimae. Quod autem aliter non sint accipienda dicta sanctorum Patrum, sufficienter colligitur ex eorum verbis laudatis. Ad sanctum Damascenum maxime respondeo eum nolle proprietates personales formaliter esse perfectiones: contrarium enim docet c. 9. dicens: Omnia quae Pater habet sunt Filii, hoc uno excepto quod ingenitus non est; quae quidem vox nec naturae discrimen, nec dignitatem atque auctoritatem, sed existentiae modum indicat. Solum itaque eas proprietates in concreto, et pro personis acceptas, perfectiones nominat.

Obicies 3. Mysterium Trinitatis, quatenus Trinitas est, est summe adorandum, adeoque infinite perfectum: sed Trinitas, quatenus Trinitas, divinas relationes connotat, et importat: ergo verum est quod relationes dicant summam, et infinitam perfectionem.

Distinguo maiorem: mysterium Trinitatis dicit summam perfectionem se tenentem ex parte naturae divinae, quae tribus Personis communicatur, una cum suis attributis, et perfectionibus, concedo: provenientem a relationibus divinis, quae sunt termini divinae communicationis, et foecunditatis, nego: tota namque perfectio, quae in adorando Trinitatis mysterio relucet, repetenda est ex parte naturae divinae, quae summe, et infinite divinas Personas constituit, et perficit; non vero ex parte relationum, quae sunt puri termini divinae foecunditatis, et naturae, nullam ipsi addentes perfectionem, sed tantum dantes illi modum subsistendi incommunicabiliter.

Obicies 4. Subsistentia Verbi divini, quatenus formaliter ab essentia distincta, terminat naturam humanam assumptam, eique necnon et eius actionibus summam perfectionem, et dignitatem confert: ergo ipsamet illam perfectionem habet formaliter. Patet consequentia: quod enim praestat Verbi divini personalitas naturae humanae, non confert in ratione causae efficientis, sed formalis; adeoque seipsa tamquam forma significat actiones, et perficit naturam hominis assumpti, et consequenter ipsamet aut est perfectio, aut formaliter continet summam perfectionem. Probatur antecedens: nam homo assumptus ratione personalitatis ei communicatae, est adorabilis, idque adoratione latriae: ergo continet bonum, non qualecumque, sed infinitum, et summum, quia summum cultum meretur.

Nego antecedens quantum ad secundam partem, nempe quod subsistentia Verbi, quatenus formaliter ab Essentia divina distinguitur, conferat summam perfectionem humanitati Christi; et eius probationem distinguo: homo assumptus est adorabilis, et summe perfectus ratione solius personalitatis Verbi, nego: ratione Deitatis sibi coniunctae hypostatice, concedo: Christus enim idcirco dicitur summe perfectus, et dignus summo cultu, non praecise tantum quia subsistit subsistentia Verbi, sed quia ratione huius subsistentiae unitur hypostatice Deitati, estque Homo-Deus.