Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Conveniunt pene omnes Theologi, si Durandum et paucos alios eius asseclas excipias, divinas processiones esse intellectus divini et divinae voluntatis operationes: quae autem et quales sint operationes, non invicem consentiunt. Nonnulli siquidem affirmant eas esse quasdam resultantias, seu emanationes intellectus et voluntatis divinae; ita ut Personae divinae productae procedant ex alia, eo fere modo quo proprietates ab essentiis, non per veram actionem, sed per simplicem emanationem effluunt. Ita sentire videtur Suarez lib. 1. De Trinitate c. 8. Unde lib. 6. c. 1. docet, solam relationem personae producentis esse totam processionem activam, seu actionem productivam. Aliqui Thomistae docent duplicem esse distinguendam intellectionem, unam essentialem communem tribus divinis Personis; aliam notionalem Patri propriam et Verbi productivam. Alii vero hanc distinctionem, ut doctrinae Angelici Doctoris contrariam, respuunt, affirmantque in Deo esse unicam intellectionem essentialem, quae est Verbi divini productiva, quatenus modificata est relatione Paternitatis et habet rationem dictionis et verae actionis productivae. Caeteri vero, cum Doctore Subtili in 1. dist. 2. q. 7. n. 13. et dist. 29. q. unica et Quodlibeto 14. contendunt, nedum divinas processiones esse veras actiones, sed etiam ex aequo et totaliter distinctas ab actibus essentialibus intelligendi et volendi; ita quod dictio non includat formaliter intellectionem, nec activa spiratio volitionem essentialem: quo fit, ut licet intelligere et velle sint operationes communes omnibus personis, non tamen dicere et spirare. Quae sententia uti verior et constantior, ut propugnetur evidentius et efficacius,

Notandum 1. cum Doctore locis laudatis, maxime in 1. dist. 2. q. 7. n. 22., duos distingui posse actus divini intellectus, scilicet intelligere et dicere, et totidem divinae voluntatis, scilicet velle et spirare, quorum primus est operativus et alter productivus; qui duo actus formaliter distinguuntur invicem: implicat enim unum et eumdem actum esse natura sua productivum et non productivum termini realiter a principio producente distincti. Insuper actus productivus necessario supponit operativum; operans enim et producens per idem principium, inquit Doctor, prius est operans, quam producens: adde quod fateantur omnes Theologi perfectiones essentiales nullum involventes respectum ad creaturas esse priores quocumque notionali: unde cum intellectio divina sit quid essentiale, dictio vero quid notionale, haec illam praesupponit; non quidem tamquam principium quo, sed solum tamquam conditionem, sine qua non; non ex indigentia, sed ex conditione principii, quod prius determinatur ad operationem, quam ad productionem, ut ibidem observat Doctor: hinc fit, quod Pater divinus prius concipiatur intelligens et cognoscens seipsum et suam essentiam, quam producens et dicens Verbum.

Notandum 2. Intellectionem nostram non esse actionem formaliter et proprie: tum quia omnis actio proprie dicta habet semper aliquem terminum productum; intellectio vero non est termini productiva, sed est ipsemet ultimus actus, ultimaque perfectio potentiae intellectivae: tum quia intelligere non est agere, sed quoddam pati, inquit Philosophus 3. De Anima, t. Unde formalis intellectio est receptio illius qualitatis, nempe verbi mentis, quod producitur per dictionem et recipitur in ipsomet intellectu. Hinc inchoative et effective intellectio consistit in ea intellectus operatione, qua producitur illa qualitas, seu Verbum mentis; consummative autem et formaliter in eiusdem qualitatis receptione. Cum enim illa qualitas seu Verbum, sit rei intellectae expressa similitudo, procul dubio intellectum informando et ei adhaerendo, illum obiecto cognito assimilabit, ac proinde complete intelligentem efficiet. Quod si interdum intellectio vocetur actio, id non est interpretandum de actione proprie dicta, sed quia se habet ad modum actionis, cum semper sit in fieri, et respiciat terminum, non quem producat, sed circa quem negotietur, nempe circa obiectum, cuius est viva et perfecta expressio.

Notandum 3. Ex Doctore in 1. dist. 27. q. 3. n. 12. quod Verbum mentis est actus intelligentiae productus a memoria foecunda, non habens esse sine actuali intellectione, repraesentans Verbum divinum.

Cuius definitionis omnes particulas colligit Doctor ex sancto Augustino. Dicitur itaque primo actus intelligentiae, quia est forma actuans intellectum, eumque efficiens formaliter et actu intelligentem, sicut calor constituit aquam formaliter calidam: colligitur autem haec particula ex S. August. lib. 9. De Trinitate, cap. 12. et 13. ubi expresse probat solum intellectum, non autem voluntatem, producere Verbum sui perfectivum et informativum. Additur productus a memoria foecunda; idest ab intellectu informato et quasi gravido specie intelligibili, nam, ut loquitur S. August. lib. 15. De Trinitate, cap. 10. Formata cogitatio ab ea re, quam scimus, Verbum est: et c. 11. Verbum nostrum de nostra scientia nascitur, et cap. 26. ait: Verbum esse expressum de scientia memorabili, idest ab intellectu habente scientiam habitualem, quasi semen obiecti. Subditur: non habens esse sine actuali intellectione; cum enim Verbum intellectum informet, et illum actualiter intelligentem denominet, quamdiu subsistit, tamdiu permanet actualis intellectio: unde S. Aug. lib. 9. cap. 8. ait: Conceptam rerum veram notitiam, tamquam Verbum apud nos habemus, et dicendo intus gignitur, nec a nobis nascendo discedit. Subiicitur denique: repraesentans Verbum divinum: S. enim August. lib. 9. Divini Verbi originem et naturam ex quadam similitudine cum Verbo nostro investigat; unde cap. ultimo ait: Est quaedam imago Trinitatis ipsa mens et notitia eius, quae est proles eius, ac de seipsa Verbum eius et amor tertius. — His praelibatis tria sunt resolvenda: Primum, quod processiones divinae sint verae actiones, non vero tantum emanationes et quasi resultantiae unius personae ab alia: Secundo, quod non sint actus essentiales intelligendi et volendi: Tertio, quod sint dictio et spiratio ex aequo ab intellectione et amore distinctae.

Conclusio prima. — Processiones divinae sunt vere et propriae actiones vitales, et non purae ac simplices emanationes.

Haec videtur esse genuina sancti Thomae et Subtilis Doctoris sententia: ille namque 1. p. q. 10. art. 2. ait: Origo active significata significatur ut progrediens a persona subsistente: unde praesupponit eam; origo autem passive significata, ut nativitas, significatur ut via ad personam subsistentem et nondum ut eam constituens: et q. 41. art. 2. ad secundum: Remoto, inquit, motu, actio nihil importat quam ordinem originis, secundum quod a causa aliqua, vel principio procedit in id quod est a principio. Quibus diserte pronuntiat originem, seu processionem divinam esse modum aliquem veluti medium inter personam producentem et productam, adeoque non esse simplicem resultantiam immediatam unius personae ab alia. — Ipsi concinit Doctor in 1. d. 28. q. 3. n. 3. dicens: Origo, ut origo, non est propria forma, nec personae in qua est, nec personae ad quam est, sed est quasi via; et tunc neque primo personae est forma, sed quasi praesupponit eam. Quasi diceret, originem formaliter consideratam viam esse inter personam producentem et personam productam; adeoque non esse formam propriam constitutivam illius ex ipsis, sed praesupponere personam producentem iam propria sua forma constitutam, et esse rationem, qua persona producta recipit suum esse: at hoc est veram habere rationem actionis: ergo revera illi censent divinas processiones esse veras, ac proprie dictas actiones; non vero simplices emanationes et resultantias metaphysicas. Haec ipsa veritas firmari potest illis omnibus sanctorum Patrum sententiis, quas infra referemus, ut probemus Verbum divinum a Patre procedere per veram et proprie dictam generationem, sicut et Spiritum sanctum a Patre et Filio per activam spirationem; generatio enim et spiratio sunt verae actiones: ergo tales dicendae sunt divinae processiones.

Probatur etiam haec ipsa veritas ratione theologica: Primo quidem: aliter essentia divina determinatur ad Filium et Spiritum sanctum, quam ad Patrem: sed ad Patrem determinatur per simplicem resultantiam: ergo ad Filium et Spiritum sanctum determinari non debet per simplicem resultantiam, sed per realem et proprie dictam actionem. Maior patet: siquidem essentia divina non determinatur ad Filium et Spiritum sanctum, nisi quatenus dicuntur produci: Pater autem a nullo producitur: ergo aliter ad eum, quam ad alias personas essentia divina determinatur. Minor etiam est evidens: siquidem ratio formalis constitutiva primi suppositi non ab aliquo producitur, sed ab ipsomet divinae naturae sinu, quasi proprietas ab essentia effluit. — Deinde simplex resultantia est ab ipsa natura substantiali immediate; proprietates enim metaphysicae ab ipsomet essentiae sinu immediate effluunt: ergo si processio Filii et Spiritus sancti sit simplex resultantia, erit immediate a natura divina; quod tamen Suarez ipse cum aliis Theologis negat et impugnat contra Durandum, ut patebit Articulo sequenti. — Denique persona subsistens debet produci per veram actionem: sed divinae processiones sunt productivae personarum subsistentium, ut fide compertum est: ergo illae sunt verae actiones.

Obicies 1. In rebus creatis relationes non fiunt per veram et propriam actionem, sed resultant ex positis fundamento, et termino; unde Aristoteles in Praedicamentis, cap. De Relatione affirmat, ad relationem non dari per se motum: ergo similiter relationes personarum divinarum constitutivae non producuntur per veram actionem, sed per simplicem resultantiam et emanationem. Consequentia videtur aperta, a creatis enim ad divina cum proportione procedere et ratiocinari licet.

Nego consequentiam. et ratio disparitatis est, quod cum relationes creatae sint accidentia exigua et diminutae entitatis, inquit Doctor, non possunt esse termini verae actionis productivae; unde aliter fieri nequeunt, quam per puram emanationem et simplicem resultantiam: secus autem est de relationibus divinis, quae, cum sint substantiales et personarum divinarum constitutivae, etiam habent perfectionem substantiarum et rerum per se subsistentium, quae proprie dicuntur fieri, et ideo possunt esse proprii termini verae actionis productivae.

Obicies 2. Actio proprie dicta plures involvit imperfectiones, nempe, quod sit motus, egressus ab agente, et receptio in passo, et quod illius terminus sit realiter effectus et actus, sicut principium est realiter agens et efficiens: sed omnes hae imperfectiones Deum dedecent: ergo actio proprie dicta ab eo est removenda.

Nego ma- iorem: et enim actio secundum conceptum communem actionis solum est ultima actualitas agentis ab eo egrediens, egressu quidem virtuali, in quo nulla imperfectio importatur, quia nec contingentiam, nec dependentiam significat. Nec pariter exinde sequitur, quod terminus productus sit effectus, aut actus, sed tantum, quod sit vera et realiter productus: sicut nec sequitur ex eo, quod Pater sit principium Verbi, quod Verbum dicatur principiatum, quia principiatum denotat inferioritatem, quae Verbo repugnat.

Obicies 3. Aristoteles 9. Metaph. cap. 7. in hoc distinguit operationem immanentem a transeunte, quod per hanc aliquid producatur, per illam vero nihil: sentit ergo per actionem immanentem intellectus nihil revera produci posse; adeoque illam non esse vere productivam: sed Personae divinae procedunt per operationes immanentes: ergo illae vere non sunt actiones productivae.

Respondet Doctor in 1. dist. 3. q. 7. circa finem, Philosophum esse intelligendum de actionibus operativis, quae scilicet occupantur circa obiectum, non quod producant, sed quod percipiant; quales sunt intellectio, volitio, sensatio et appetitio, quae ideo proprius dicerentur actus, quam actiones immanentes. Non vero loquitur de actionibus productivis immanenter, quales sunt dictio et spiratio activa, quae Aristoteli non fuerunt compertae: si enim revera per actiones immanentes absolute nihil fieret, sequeretur, nec intellectum creatum, nec divinum esse vere productivum Verbi, quod rationi absurdum, sed et fidei videtur adversari.

Conclusio secunda. — Actus essentiales intelligendi et volendi in Deo, seu intellectio et volitio divina non sunt actiones, quibus divinae personae procedunt.

Haec videtur esse aperta sanctorum Patrum sequenti Conclusione laudandorum sententia, quam Subtilis Doctor locis supra citatis varie probat: Primo quidem, intellectio et volitio essentialis sunt communes tribus Personis: sed actus notionales, seu processiones activae, non sunt eis communes, ut constat: ergo, etc. — Deinde, si actus illi intelligendi et volendi essent ex se productivi Personarum, sequeretur, quod divinae Personae singulae a singulis procederent, imo etiam a seipsis: cum enim illi actus sint essentiales, revera sunt in qualibet persona, et sic in qualibet persona producerent. Denique, si illi actus essent productivi et deessent alicui divinae Personae, sequeretur eam non esse beatam: Personae enim divinae beantur per actus essentiales intelligendi et volendi. Concludendum ergo processiones divinas in illis actibus non consistere.

Reponunt aliqui Thomistae, duplicem in Deo distingui posse actum intelligendi et volendi, unum quidem essentialem, alium vero notionalem: per priorem quidem divinas Personas non produci, sed per posteriorem.

Contra. haec replica directe militat in S. Thomam; nam prima parte q. 31. art. 1. ad 2. ait: Nihil eorum, quae ad intellectum pertinent personaliter dici in divinis, nisi solum Verbum: et ad 3. Intelligere importat solum habitudinem intelligentis ad rem intellectam, in qua nulla ratio originis importatur, sed dicere importat principaliter habitudinem ad Verbum conceptum. Non admittit ergo duplicem illam intellectionem, quarum una sit essentialis, alia notionalis, imo distinguit intellectionem a dictione, dicitque illam esse improductivam, hanc vero productivam. — Deinde, si intellectio notionalis esset ab essentiali distincta, maxime per relationem; notionalia enim non aliter distinguuntur in Deo ab essentialibus et communibus, nisi quia illa dicunt relationem, haec vero non ita: sed relatio non est sufficiens ad constituendam aliquam intellectionem ab essentiali formaliter, aut virtualiter distinctam; quia omnis intellectio est actus vitalis et perceptio obiecti, circa quod occupatur, quatenus obiectum est. Relatio vero divina neque est actus vitalis, neque perceptio obiecti, sed tantum est terminus naturae divinae constitutivus personae, neque circa obiectum occupatur quatenus obiectum est, sed tantum illud respicit quatenus eius terminus est: ergo, etc. — Denique, in Deo non possunt poni plures Deitates, quarum una sit essentialis et alia notionalis: ergo nec plures intellectiones et amores. Patet consequentia a paritate rationis: ideo enim Deitas non potest multiplicari, quia est formaliter infinita; implicat autem esse plura infinita eiusdem rationis, quia infinitum complectitur omnem omnino perfectionem excogitabilem intra proprium genus: sed intellectio et amor in Deo non minus sunt quid infinitum in ratione intellectionis et amoris, quam Deitas in ratione Deitatis: ergo si non possit esse duplex Deitas, non poterit in Deo admitti duplex intellectio.

Reponunt alii, Processiones divinas active sumptas esse quidem ipsosmet actus intelligendi et volendi, non quidem absolute, sed cum hac modificatione, ut intellectio, quatenus in Patre, sit expressio Verbi, non autem in Filio et Spiritu sancto; idem dicendum de amore divino. Quasi dicerent: intellectio et amor essentialis, prout sunt in aliquibus personis, habent terminum, in aliis vero non; quod utique explicant et confirmant exemplo intellectus et voluntatis, quae sunt principia harum processionum et personarum; nam licet intellectus et voluntas sint in omnibus personis, non tamen in omnibus principiant et producunt. Ergo, inquiunt, sicut intellectus et voluntas communicantur pluribus personis, absque eo quod circumferant secum processionem et principiationem, quidni idem dicendum sit de intellectione et amore illo essentiali.

Contra. vel illa modificatio addit aliquid reali intellectioni et amori essentiali, vel nihil: si nihil addat; ergo non est ratio cur in una persona producat terminum, non vero in alia: idem enim manens omnino idem, semper natum est facere idem, ut solito loquuntur Philosophi. Si addat aliquid, maxime vel aliquid essentiale, vel notionale. Non primum, quia recurrit eadem difficultas; essentialia enim sunt communia tribus personis: non etiam secundum, nihil enim est notionale, praeter relationes constitutivas personarum; relatio autem, ut diximus, nec est formaliter intellectio, nec eadem formaliter cum intellectione; nam totum esse relationis est ad aliud se habere; totum vero esse intellectionis est percipere obiectum et illud repraesentare; quae duo sunt formaliter distincta. Adde, quod illa modificatio addat aliquid essentiali intellectioni, quod sit ab ea realiter vel formaliter distinctum, iam intellectio non erit productio termini ut intellectio essentialis est, sed tantum, ut est intellectio notionalis; falsum est autem distinguendas esse duas intellectiones, quarum una sit essentialis, alia vero notionalis: ergo, etc. Ad confirmationem dico, nullam esse paritatem; aliud enim est actualis productio caloris, non actualis calefactio, quia eius essentia tota est in actu secundo, seu in actuali productione caloris: si ergo actualis productio personarum sit ipsa intellectio et volitio essentialis, implicat, ut sint in aliqua persona, nec in ea producant terminum.

Reponunt caeteri, intellectionem et volitionem esse productiones et processiones personarum, non ut actus, sed ut actiones dicendi, ac spirandi.

Contra. intellectio est quid formaliter distinctum a dictione: ergo non sunt unum et idem, et male confunduntur ab Adversariis. Probatur antecedens: Intellectio enim est quid absolutum in divinis, Dictio vero est quid relativum; seu quod idem est, Dictio est quid notionale, Intellectio vero quid essentiale: sed clarum est essentialia a notionalibus distingui et eodem modo analogice in divinis se habere, quo apud nos substantia et accidens, vel essentiale et accidentale. Deinde Dicere opponitur relative Dicto, seu Verbo, quod dicitur: sed Intelligere non opponitur ipsi Verbo; alioquin distingueretur ab eo realiter: ergo dicere et intelligere non sunt unum et idem. Denique: Paternitas ipsa formaliter est dictio, sed illa non potest esse intellectio, ut iam diximus: ergo intellectio et dictio non sunt unum et idem formaliter.

Reponunt aliqui, dictionem non esse quidem formaliter intellectionem, bene vero realiter: at hoc nihil aliud est, quam aperte transire in sententiam Scoti, qui dictionem tantum formaliter ab intellectione essentiali, sicut et ab essentia censet esse distinguendam; sicque sola supererit disputatio de nomine, qua nempe Thomistae appellant intellectionem realiter, quod nos formaliter dictionem appellamus. — Nihilominus in hoc etiam videntur multum a vero exorbitare, si enim sufficiat realis identificatio dictionis cum intellectione, ut dictio appelletur intellectio, iam volitio erit processio Filii, nam volitio, seu amor est realiter dictio: tum essentia erit etiam productio sibi, nam etiam essentia est realiter dictio.

Reponunt 2. aliqui Dicere quidem esse aliud ab Intelligere, sed tantum sicut includens ab incluso. Sicut enim homo est aliud ab animali, quia nimirum includit animal et ei addit aliquid aliud, nempe rationale; ita a pari actus notionalis, praeter ordinem, quem actus essentialis dicit ad obiectum cognitum, addit ordinem ad terminum productum per ipsum; intellectus enim divinus, inquiunt, simul intelligit obiectum producendo terminum, et producit terminum intelligendo obiectum.

Respondeo. quod Dicere divinum non includat intellectionem essentialem, sicut homo includit animal; quia homo addit rationem aliquam et differentiam perfectivam animali, nempe rationalitatem: unde rationalitas est quaedam animalitas, sicut fissio pedum est pedalitas, inquit Aristoteles lib. 7. Metaph. Sed dictio non includit aliquid intellectionis in suo conceptu, alias persona dicens plus intelligeret, quia haberet aliquam intellectionem, quam non habet persona, quae non dicit, adeoque una esset sapientior altera, quod implicat. — Deinde dictio, ut probatum est, formaliter est actio: intellectio vero non est actio, sed operatio: ergo una aliam non includit formaliter, sunt enim disparati generis et omnino diversi. — Denique illud, quod adderet dictio supra intellectionem, vel esset intra lineam et rationem intellectionis, et sic esset quid essentiale et proinde commune, sicut et ipsa intellectio: vel esset quid distinctum, adeoque aliquid notionale, et sic dictio revera erit formalitas distincta ab intellectione essentiali, quod intendimus.

Probatur 2. Conclusio. Si productio Verbi divini esset formaliter intellectio essentialis, sequeretur Patrem non communicare essentiam perfecte beatam Filio, nec Patrem esse beatum ante productionem Filii: sed consequens est absurdum: ergo et antecedens. Patet sequela maioris: quia beatitudo consistit potius in actu voluntatis, quam in actu intellectus; beatitudo enim est fruitio, quae est formaliter actus voluntatis: sed intellectio praecedit actum voluntatis, adeoque praecedit ipsam fruitionem, in qua formaliter consistit beatitudo: ergo si Verbum divinum produceretur per intellectionem, Pater conciperetur eum producere antequam esset beatus, et sic Filius reciperet essentiam nondum perfecte beatam. Quae si ita sint, aut Filius deinceps est beatus, et sic habet aliquid non acceptum a Patre; aut non est beatus, et ita non erit Deus, qui est ipsamet beatitudo. — Nec refert, quod reponant Thomistae beatitudinem non consistere formaliter in actu voluntatis, sed intellectus; nam quamvis hoc esset verum, quod tamen falsum esse demonstravimus in Philosophia, attamen praefata ratio eos semper urget. Inde enim etiam sequitur, quod aliquid notionale esset prius aliquo essentiali, cuius contrarium receptum est apud Theologos. Patet sequela: quia productio verbi, si fiat per intellectionem, erit prior amore essentiali; intellectio enim amorem praecedit. Confirmatur: nam si intellectio est actualis productio, pro quocumque instanti erit intellectio essentialis, etiam erit productio Verbi: sed intellectio necessario praecedit amorem essentialem: ergo sequitur, quod si Verbum producatur per intellectionem essentialem, eius productio praecedit eum amorem, adeoque aliquid notionale est prius essentialibus, quod repugnat.

Tertio denique probatur eadem Conclusio. Si Verbum esset terminus divinae intellectionis, ut intellectio est, sequeretur Patrem esse formaliter intelligentem Verbo, atque ita formaliter sapientem sapientia genita: sed consequens est contra sanctos Patres et Doctores: ergo, etc. Patet sequela maioris: quia Pater est intelligens formaliter; atqui intelligens formaliter intelligit intrinseco termino suae intellectionis, quando talem terminum sibi vindicat intellectio; ideo enim Thomistae affirmant a nobis produci Verbum per intellectionem, ut per illud intelligatur obiectum. Minor patebit infra, et sufficienter probatur per S. Aug. lib. 15. De Trinitate, cap. 7.:

In illa Trinitate, inquit, quis audet dicere Patrem, nec seipsum, nec Filium, nec Spiritum sanctum intelligere, nisi per Filium? Si enim ibi solus Filius intelligit, ut intelligentia sit et sibi et Patri et Spiritui sancto, ad illam reditur absurditatem, ut Pater non sit sapiens de seipso, sed de Filio, nec sapientia sapientium genuerit, sed ea sapientia Pater dicatur sapiens esse, quam genuit. Qui enim non est intelligentia, nec sapientia esse > potest, nec si per hoc Pater non intelligit ipse sibi, sed Filius intelligit Patri, profecto Filius Patrem sapientem esse facit.

Obiciunt 1. Thomistae varias sanctorum Patrum auctoritates, quibus insinuare videntur nos intelligendo et cogitando dicere in corde et producere verbum mentis; ex quo Verbi divini similem productionem colligunt: imprimis sanctus Augustinus lib. 15. De Trinitate, cap. 10. inquit: Verbum quod foris sonat, signum est verbi quod intus lucet, cui magis competit verbi nomen; quod vero Sapientiae 2. dicit: Dixerunt apud se cogitantes non recte; Matth. 9. Dixerunt intra se, hic blasphemat, quae dictio statim explicatur cum subditur: Cum vidisset Iesus cogitationes eorum; item cap. 15. Cogitabat intra se dicens; et Lucae 5. Coeperunt cogitare dicentes. Ex quibus concludit S. Augustinus: Quaedam ergo cogitationes locutiones sunt cordis: et intra: Intus cum cogitamus locutio et visio unum est... Formata quippe cogitatio ab ea re, quam scimus, Verbum est, quod in corde dicimus. Asserit autem ibidem hoc esse transferendum ad Verbum divinum dicens: Quisquis hoc intelligere potest, nempe nos cogitando dicere verbum mentale: iam potest videre per hoc speculum atque in hoc aenigmate aliquam Verbi illius similitudinem, de quo dictum est: In principio erat Verbum. Ipsi concinunt S. Fulgentius lib. 1. ad Monimum cap. 7. Sic est, inquit, Verbum apud Deum, sicut est in mente Verbum, sicut in corde consilium: cum enim mens apud se Verbum habet, utique cogitando habet, quia nihil aliud est apud se dicere, quam apud se cogitare: necnon et S. Anselmus in Monologio, cap. 28. Haec, inquit, ipsa locutio nihil aliud potest intelligi, quam eiusdem Spiritus intelligentia, qua cuncta intelligit; quid enim est aliud illi rem loqui aliquam hoc loquendi modo, quam intelligere? Quamvis statim in eodem capite et sequenti 29. restringat hanc locutionem, ut sit ipsum Verbum genitum. Rursus cap. 34. Idem est, inquit, summo spiritui scire, quod intelligere, seu dicere: et cap. 16. circa medium. Rem cogitare, cuius memoriam habemus, hoc est mente eam dicere.

Respondeo. SS. Patres his et similibus loquendi modis nihil aliud velle, quam quod dicamus et loquamur mentaliter, quando aliquid cogitamus, sive interim illa cogitatio sit illa actio, qua producitur Verbum mentis, sive illius verbi in intellectu formalis receptio. Quod non ita exacte expenderunt praeter unicum Augustinum, qui haec subtilius inquirens etiam Doctori Subtili ansam praebuit, ut Verbi productionem a simplici cogitatione distingueret. Itaque caeteri Patres arbitrantes ad explicationem huius mysterii sufficere, quod sicut nos, quando cogitamus, intra nos effingimus rei cogitatae imaginem, qua Verbum mentis appellatur; sic Deus Pater suam essentiam concipiendo efformat Verbum sibi consubstantiale, quam Verbi conceptionem, improprie cogitationem et intellectionem appellant; ita quod simplicem cogitationem cum vera dictione interna confundant. Quam etiam sermonis improprietatem notavit S. Thomas 1. part. q. 31. art. 1. ad secundum et tertium et aperte colligitur ex ipsomet S. Anselmo loco laudato; nam cap. 58. ait: Sicut Pater est intelligens et Filius est intelligens et Spiritus sanctus est intelligens; ita Pater est dicens et Filius est dicens et Spiritus Sanctus est dicens. Quibus aperte confundit dictionem cum intellectione simplici; certum est enim, quod Filius et Spiritus sanctus sint revera intelligentes, sicut Pater, intellectione videlicet essentiali, non vero sunt dicentes dictione productiva Verbi. Ad sanctum Augustinum autem dico, eum esse intelligendum de dictione et locutione quasi in facto esse, ita quod, quemadmodum Verbum exterius prolatum his vocabulis, locutio, dictio, dictum, Verbum tamquam Synonymis, appellatur, licet proprie locutio et dictio sint expressio seu productio Verbi et quasi Verbum in fieri; ita locutio interna sumitur aliquando pro cognitione, quasi in facto esse, quae cogitatio sic usurpata, est ipsum Verbum productum: unde sanctus Augustinus post verba superius laudata subdit: Formata cogitatio ab ea re, quam scimus, Verbum est.

Obicies 2. Omnis operatio intellectus est intelligere; sed dicere, seu loqui mentaliter est formaliter operatio intellectus: ergo dicere, seu loqui mentaliter est intelligere.

Distinguo maiorem. est intelligere, vel radicaliter, vel formaliter, concedo; formaliter tantum, nego: itaque omnis operatio intellectus dici potest intellectio radicaliter et denominative, quia provenit a potentia intellectiva, non vero formaliter quasi esset revera intellectio et formalis cogitatio; duplicem enim intellectus habet operationem, nempe dictionem productivam Verbi, et intellectionem, quae in creatis est ipsa formalis Verbi producti receptio.

Urgebis. si actio illa, quam dictionem appellamus, non sit formaliter intellectio, non erit ab intellectu formaliter, seu quatenus intellectus est, sed solum quatenus potentia productiva est et sic Verbum divinum tantummodo velut materialiter procedet ab intellectu, hoc est a principio, quod realiter tantum est intellectus, non vero formaliter: sed consequens est falsum; si enim Filius non proveniat ab intellectu, quatenus est formaliter intellectus, sequitur, quod ex vi suae processionis non possit proprie appellari Verbum mentis Paternum, neque procedere de memoria Patris, neque esse sapientiam de sapientia et visionem de visione, ut loquitur sanctus Augustinus libro 15. capite 7. et 13.; ergo, etc. Probatur maior: intellectus enim non est intellectus formaliter, nisi quatenus sese explicat in actum intelligendi, qui est actus adaequatus intellectui, quatenus intellectus est.

Distinguo maiorem. non erit formaliter ab intellectu, quatenus intellectus est, seu quatenus producit actum, qui sit formaliter intellectio, concedo: quatenus producit actum, qui sit intellectio saltem radicaliter, nego.

Probationem similiter distinguo. adaequatus actus intellectus est intellectio, vel formaliter, vel radicaliter, concedo; formaliter tantum, nego.

Adde. quod retorqueri possit in Adversarios argumentum; nam intellectio, ut intellectio est formaliter, non est dictio; at ipsi fatentur Verbum divinum non procedere ab intellectione divina, quatenus intellectio est formaliter; haec enim communis est tribus divinis personis; sed tantum, quatenus modificata est in primo supposito et appellatur Dictio: ergo praefatum argumentum magis in eos, quam in nos militat. Nec inde sequitur Filium non recte Verbum, neque sapientiam et visionem de visione, etc. appellari; imo suam Verbi appellationem habet a memoria foecunda Patris, a quo per dictionem producitur, et rectius nominatur Verbum, quam si fieret per intellectionem; sic enim non Verbum prolatum, sed tantum cogitatio, vel intellectio Patris esset dicendus: Verbi autem appellationem sequuntur caeterae praefatae ipsius denominationes, quae Verbo sunt synonymae.

Obicies 3. Divinae processiones non solum sunt personarum productiones, sed etiam communicationes naturae, actuumque essentialium; processio enim debet continere in fieri quidquid terminus per eam productus continet in facto esse: at Verbum productum continet naturam et actus essentiales: ergo illius processio etiam divinam naturam et actum essentialem intelligendi debet continere, adeoque non alia debet esse, quam ipsamet divina intellectio.

Respondeo. equidem divinam processionem in fieri continere et veluti communicare essentiam et actus essentiales; sed nego exinde sequi, eam propterea esse debere formalem illum actum intelligendi, hac enim ratione Filii productio etiam dici posset actus volendi; etenim in Filio non solum est Essentia divina et actus essentialis intellectus Paterni, sed est etiam actus essentialis voluntatis eiusdem: si ergo ad hoc, ut Filius habeat actum illum intellectus Paterni vi suae processionis, opus est, ut ipse actus in eius processione formaliter includatur; etiam opus erit, ut actus voluntatis in ea formaliter includatur, utpote cum habeat totam essentiam et essentialia vi suae processionis. Idem dici potest de Spiritu sancto. Non itaque ideo essentialia Filio communicantur, quia eius processio est actus essentialis, sed quia essentia ipsa est alterum comprincipium quo huius partus et productionis. Adde, quod si vera esset Adversariorum illatio, etiam concluderet Essentiam divinam formaliter in dictione includi, quia Filius ex vi processionis suae non minus habet Essentiam divinam, quam divinam intellectionem; hanc autem sequelam nullus Theologorum admittit: ergo nec admittere debet antecedens.

Obiciunt 4. Si intellectio praesupponeretur dictioni et esset quid commune tribus personis, sequeretur, quod Pater non magis seipsum cognosceret in Verbo, quam ipsum Verbum et Spiritus sanctus dicerentur intelligere se in Verbo: at hoc est contra communem assertionem Theologorum dicentium Verbum repraesentare essentiam Patri; quo fit, ut illius imago appelletur: ergo, etc. Patet sequela, quia si Pater intelligit intellectione essentiali, quae non sit dictio formaliter, iam aliae personae erunt ipsi pares; siquidem etiam intellectione essentiali divinam essentiam intelligent et sic cognoscent in Verbo, etc.

Distinguo sequelam. non magis Pater diceretur seipsum cognoscere in Verbo, ratione operationis, concedo; ratione representationis, nego; etenim quando dicitur, quod Pater divinus seipsum cognoscat in Verbo, non est sensus, quod per productionem Verbi suam cognoscat essentiam, alias esset sapiens sapientia genita, quod falsum esse supra dictum est ex S. Augustino; sed sensus est, quod Pater dederit Filio vim repraesentandi illam essentiam tamquam suum Verbum, non vero Verbum aliarum Personarum. Quemadmodum ergo Verbum creatum ipsi loquenti exprimit obiectum; ita in divinis, licet Verbum non sit in dicente per modum informantis, sicut est in creatis, habet tamen ab eo peculiarem habitudinem, qua fit, ut magis ipsi, quam ceteris personis divinam essentiam repraesentare dicatur.

Obiciunt 5. Ideo Doctor Subtilis distinguit dictionem ab intellectione essentiali, ne scilicet Verbum dicatur procedere per operationem essentialem intelligendi tribus personis communem: sed recurrit eadem difficultas admittendo actum in intellectu divino, ab intellectione essentiali distinctum; ergo incidit in Scyllam cupiens vitare Charybdim. Probant minorem: illa actio formaliter ex natura rei ab essentiali intellectione distincta, est in ratione actionis actus absolutus, sicut est intellectio ipsa; ergo in ratione actionis communis est et essentialis, sicut et ipsa intellectio. Consequentia patet; antecedens probatur: actio illa in ratione actionis ab intellectu dimanantis non est formaliter relatio, haec enim nec productiva est, nec per modum actionis egreditur ab intellectu, cum sit terminus divinae naturae ipsam in ratione personae constituens: ergo talis actio sub conceptu actionis est quid absolutum, sicut et intellectio; nam in Deo quidquid non est relativum est absolutum et pertinet ad essentialia, ac proinde sequitur ex sententia Scoti, quod Pater per actum absolutum tribus personis communem suum Verbum producat, quidni ergo idem posset concedere de ipso intelligere essentiali, ne frustra multiplicentur actiones in Deo?

Nego minorem. necnon et maiorem illius probationis: Dictio enim divina est reipsa illa formalitas constitutiva primi suppositi; adeoque ipsamet relatio Paternitatis: non quidem quatenus consideratur sub praecisa ratione relationis referentis unum ad aliud, nec prout est illa ipsa operatio divina, qua primum suppositum suam existentiam et essentialia sua communicat secundo supposito, ad quod propterea refertur tamquam generans ad genitum: unde actio generativa in divinis dici potest formaliter relatio, secundum adaequatam entitatem, etsi non sit formaliter relatio secundum inadaequatam entitatem et diversam connotationem; unica enim et eadem formalitas constitutiva primi suppositi varias sortitur appellationes, propter diversam connotationem terminorum et varia munia; primo namque constituit primam personam subsistentem incommunicabiliter; deinde constituit principium potens producere, ut quod; tertio tribuit activam in generationem, sive dictionem; ac denique Patrem constituit actualiter et quasi praedicamentaliter relatum ad Filium.

Conclusio tertia. — Revera Verbum divinum procedit per dictionem, et Spiritus Sanctus per spirationem activam.

Haec est Doctoris Subtilis sententia, locis laudatis in priori Conclusione, et veritas huius sequitur ex praecedenti; etenim si Verbum et Spiritus sanctus non procedant per actus formales intellectionis et amoris essentialis, sive formaliter, sive modificate consideratos, consequens est, quod necessario procedere debeant per actus dicendi et spirandi, alii namque in divinis excogitari non possunt.

Probatur insuper Conclusio a Doctore in 1. d. 2. q. 7. n. 15. primo quidem auctoritate S. Aug. docentis ubique Verbum, tam divinum, quam nostrum produci a memoria foecunda, non vero ab intelligentia: sed memoria foecunda productiva est per dictionem, non vero per intellectionem: ergo ex sententia S. Aug. Verbum divinum revera procedit per dictionem distinctam ab intellectione. Maior patet, nempe, quod Verbum tam divinum, quam nostrum a memoria foecunda procedere debeat. S. August. id enim expresse habet lib. 15. De Trinitate, cap. 10. ubi de Verbo a nobis producto ita loquitur: Necesse est cum Verbum gignimus, ex ipsa scientia, quam memoria tenemus, nascatur Verbum; formata quippe cogitatio ab ea re, quam scimus, Verbum est, quod in corde dicimus. Dixerat autem paulo ante, ex hac nostri Verbi similitudine detegi posse productionem Verbi divini. In hoc speculo, inquit, atque in hoc aenigmate videri aliquam Verbi illius similitudinem, de quo dictum est: In principio erat Verbum. Utrumque vero tam divinum, quam nostrum Verbum a memoria foecunda procedere satis aperte indicat ibidem c. 11. Verbum nostrum, inquit, illud, quod non habet sonum, non utcumque simile est in hoc aenigmate illi Verbo Dei, quod etiam Deus est, quoniam sic et hoc de nostra scientia nascitur quemadmodum et illud de scientia Patris natum est. — Minor similiter est evidens; intelligentia enim circa obiectum percipiendum, memoria vero foecunda circa Verbum producendum versatur; illa in simplici obiecti visione, haec in termini sui productione detinetur; illa sola est operatio divinitatis, qua personae divinae suam essentiam et seipsas comprehendunt: haec est dictio et productio, qua Pater Filium generat sibi omnino aequalem, vi suae processionis et productionis. Quae hanc adversus Conclusionem possent obici, iam soluta sunt in praecedenti et solventur in sequentibus.

Rogabis, an actus intelligendi praesupponatur ad actum dicendi in divinis? — Affirmant communiter Scotistae, tum quia id perspicue videtur asserere Doctor Subtilis in 1. dist. 2. qu. ultima, ut iam observatum est in primo Notabili: tum quia essentialia priora sunt quam notionalia, intelligere autem est quid essentiale, dicere vero quid notionale: tum denique, quia ex ratione principii perfecti est, ut prius habeat suam ultimam perfectionem, quam producat: intelligere autem et velle videntur esse ultimae perfectiones Deitatis, ideoque prius oportet quod persona divina sit intelligens et volens, quam ex foecunditate naturae producat Verbum. Secus autem contingit in creatis, ubi dicere praecedit intelligere, quoniam intellectus creatus non est formaliter intelligens, nisi per receptionem Verbi producti per ipsam dictionem.

Nihilominus reclamant aliqui, quibus subscribit Baronius noster Apolog. 2. act. 4. circa finem, affirmans in Patre priorem esse dictionem intellectione et volitione, quia, inquit, dictio est constitutivum Patris, nihil autem est prius in aliquo, quam sit id per quod constituitur, nihil enim potest esse in aliquo priusquam illud sit, nec potest illud esse priusquam in esse constituatur, nec potest constitui, nisi per principium sui constitutivum, adeoque nihil potest esse in Patre priusquam Pater constituatur in suo esse Patris. Non constituitur autem in illo esse, nisi per dictionem, quae, ut supponitur, est ipsamet generatio activa. Unde concludit, quod quamvis absolute in Deo prius sit intelligere, quam dicere, tamen in Patre, prout in Patre reduplicative, prius est dicere, quam intelligere, sicut quamvis animal sit prius, quam rationale, tamen, prout est in homine prius est rationale, quam animal; unde cum Pater constituatur in esse Patris per dicere, necessum est, quod prius dicat, quam intelligat, quia prius est Patrem esse, quam intelligere. — Verum reclamant caeteri Scotistae cum Rada prima parte Controversia 12. art. 3.: tum quia ex Doctore Subtili Pater prius est beatus, quam generet: beatitudo autem, vel est in intellectione, vel in volitione, vel in utroque: ergo prius intelligit essentiam suam Pater divinus, quam dicat et producat Verbum suum. Tum quia quoties aliqua necessarium ordinem servant inter se, eundem necessario servant ubicumque inveniuntur: sed intelligere secundum se est prius, quam dicere: ergo etiam in Patre intellectio dictionem praecedit. Nec iuvat exemplum animalis; falsum enim est, quod in homine prius sit rationale, quam animal, nam utrumque concurrit ad constitutionem hominis, animal quidem ut praedicatum superius, rationale vero ut praedicatum interius; ita a pari intelligere et dicere simul constituunt Patrem, intelligere quidem ut praedicatum superius, dicere vero ut praedicatum ultimum, ideoque hoc illud supponit. Tum denique quia quidquid sequitur ad praedicatum notionale non communicatur aliis personis, est enim proprius personae divinae character: sed intelligere divinum communicatur pluribus et transit ad omnes personas divinas: ergo non supponit dictionem, qua est praedicatum notionale, sed praecedit.