Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Tertium nominum genus, quibus Dei Filius in Scripturis sacris designatur, est Sapientia. Hoc enim vocabulum plerumque supponitur pro Persona Verbi, ut constabit infra. Quapropter tria maxime hic sunt resolvenda. 1. An revera Sapientiae nomen ita conveniat Verbo, ut pro eius Persona supponere possit. 2. Qualiter haec appellatio Verbo divino quadret, an videlicet proprie, vel appropriate. 3. An Pater divinus sit sapiens ea sapientia, quae est Verbum. Quocirca

Notandum 1. Hoc esse discrimen inter Essentialia, propria, et appropriata in divinis, quod Essentialia sint illa praedicata, vel quidditativa, vel modificativa, vel attributiva communia tribus divinis Personis, quales sunt natura divina, immensitas, bonitas, etc. Propria autem sunt illae proprietates, seu formalitates relativae, quibus unaquaeque Persona constituitur, et ab alia distinguitur. Appropriata vero sunt illa praedicata essentialia, et absoluta, revera quidem communia tribus Personis, nihilominus propter singularem quamdam rationem, et affinitatem uni potius Personae, quam alteri accommodata: sic ad extinguendam haeresim eorum, qui dicerent Patrem divinum esse impotentem ob senectutem, attribuitur ei Omnipotentia, quae tamen tribus divinis Personis indivisim convenit: sic pariter, quia Verbum divinum procedit per intellectum, cuius est nosse, et sapere, et quia Spiritus S. procedit per voluntatem, quae est sacrarium amoris, bonitatis, et sanctitatis, idcirco Filio appropriatur notitia, sapientia etc., Spiritui vero sanctitas, bonitas et amor specialiter attribuitur.

Notandum 2. Conveniens fuisse, quod uni Personae, vel alteri specialiter appropriarentur aliqua attributa essentialia, et aliquae operationes ad extra, quamvis haec essent revera tribus divinis Personis communia; cuius assertionis veritas colligitur nedum ex Scriptura sacra, in qua plures tales appropriationes conspicimus, sed etiam ex sanctis Patribus, qui varias appropriatas perfectiones uni potius divinae Personae, quam alteri accommodarunt; ut per proprietatem vocis, aut operis, insinuatur nobis veritas Trinitatis, et non dividat intellectus, quod distinguit auditus, inquit S. Leo serm. 2. De Pentecoste cap. 2. Numquam enim, ut subdit, intelligitur Trinitas, si semper inseparabiliter diceretur. Favet etiam ratio, conveniens namque fuit obscuriora, et difficiliora manifestari per ea, quae facilius percipiuntur: at attributa, et operationes Dei ad extra clarius intelliguntur a nobis, quam proprietates, ac distinctiones; siquidem per evidentem demonstrationem ex cognitis creaturis possumus assurgere ad notitiam divinorum attributorum; non ita ad cognitionem personalium proprietatum; adeoque conveniens fuit uni divinae Personae accommodare aliquod speciale attributum naturaliter notum, quo illius ab alia distinctio facilius innotesceret. Unde Richardus Victorinus Opusculo De tribus appropriatis cap. 2. loquens de Potentia, Sapientia et Bonitate divina, ait: In his tribus forma, et imago summae Trinitatis exprimitur, ut invisibilia Dei, per ea, quae facta sunt intellecta conspiciantur. Quae igitur sunt in Trinitate illa, tres tribus, similia similibus, propria propriis etc.

Notandum 3. Ad perfectam appropriationem duo desiderari: Primum, quod sit cognitio, et quaedam affinitas attributi cum proprietate Personae, sicut mox dictum est, quoniam Filius procedit per intellectionem, ei appropriatur Sapientia, ut audito hoc nomine moveantur audientes ad deprehendendum aliquid peculiare in secunda Persona, quod non sit commune caeteris, nempe rationem Verbi, Imaginis etc. Secundum, quod per appropriatam perfectionem removeatur imperfectio, quam rudiores possent in divina Persona suspicari; sic inquit Alensis 1. p. qu. 67. membro 3. art. 1. tribuitur Patri Potentia, ne crederetur infirmior ob vetustatem; Filio Sapientia, ne imbecillior ob iuventutem; et Spiritui Bonitas, ne crudelis audiretur: inde fit, quod appropriationem S. Thomas appellet Viam similitudinis, et dissimilitudinis: Albertus 1. p. qu. 48. Accessum, et recessum: Henricus 2. p. art. 72. q. 1. Correspondentiam secundum similitudinem: sed omnium optime hanc utramque appropriationis conditionem explicat Alensis laudatus ex fine, nempe, Ut instruatur veritas, et occurratur errori. His ita praemissis, tria iam praelibata probare incumbit, itaque sit

Conclusio prima. — Revera Sapientia tribuitur Filio, et interdum pro eius nomine supponitur.

Probatur ex Scriptura sacra. Primo quidem, quia plerumque Sapientia appellatur genita: sed nullum attributum essentiale, quatenus tale, potest dici genitum: ergo tunc sapientiae nomen supponitur pro Persona Verbi. Minor constat: quia essentia nec generat, nec generatur. Probatur maior, nam Proverb. 8. divina illa Sapientia ait: Nondum erant abyssi, et ego iam concepta eram: et iterum: Ante omnes colles ego parturiebar: et Eccl. 24. Ego ex ore Altissimi prodivi primogenita ante omnem creaturam. Hinc. S. Paulus 1. ad Corinth. 1. Christum Dominum appellat Dei virtutem, et Dei sapientiam. Unde S. Basilius lib. 1. Contra Eunomium merito colligit, quod, Si est Christus Dei virtus, et Dei sapientia, haec autem increata, et coaeterna sunt Deo, (non enim fuit aliquando sapientiae, aut virtutis expers) increatus, et coaeternus est Deo Christus.

Confirmatur ex sanctis Patribus, qui simili modo probant Filium Dei esse aeternum, adeoque coaevum, et consubstantialem Patri: sic S. Ambrosius, libro De symbolo cap. 11. Arianos dicentes: Erat aliquando tempus, quando non erat; et antequam nasceretur non erat; ita refellit, Numquid potuit esse tempus quando Pater sine vita, sine Sapientia, sine Virtute, sine Verbo, quod Christus est, fuerit? Ipsi concinit S. August. Oratione Contra haeres. cap. 6. Vides ergo, quia semper erat, de quo tu audes dicere, non erat. Aut si dicis Deum aliquando sine Verbo, aut sine ratione fuisse, iam non Filio tantum, sed et Patri adversarius eris. Unde lib. 7. De Trinit. cap. 1. ait: Impium est dicere Deum non esse Patrem Sapientiae suae. Hinc Theophilactus in 1. Ioannis: Impossibile est, inquit, Deum esse absque sermone, et sapientia, et virtute: idcirco, quia Verbum, Sapientia, et Virtus Patris existit Filius, credimus ipsum semper esse apud Deum, hoc est, cum Patre.

Haec omnia luculenter explicat Eusebius ille quisquis sit Auctor homiliae primae de Symbolo:

Sicut, inquit, esse non potest Sol sine splendore, vel ignis sine calore, vel immortalitas sine aeternitate, vel aeternitas sine immortalitate, vel virtus sine fortitudine; sicut, inquam, esse non potest vel ratio sine sapientia, vel veritas sine iustitia, vel bonitas sine misericordia; ita numquam potuit esse Pater sine Filio: Omnes enim virtutes continentur in Filio.

Quibus omnibus patet, revera nedum in Scriptura sacra, sed etiam apud SS. Patres Sapientiam supponi pro Filio.

Conclusio secunda. — Sapientia tribuitur Filio divino non proprie, sed appropriate.

Haec est communis, et eam probat S. August. lib. 7. De Trinit. cap. 1. ubi cum dixisset: Quia in illa simplicitate non est aliud sapere, quam esse, eadem ibi sapientia est, quae essentia; concludit: Pater igitur, et Filius simul una essentia, et una magnitudo, et una veritas, et una sapientia; sed non Pater, et Filius simul ambo unum Verbum, quia non simul ambo unus Filius: cuius rationem ibidem reddit, quod Filius Imago, et Verbum non ad se, sed ad Patrem, ac relative dicitur. Exinde infert, quod Filius non eo sit Verbum, quo Sapientia, quia Sapientia eo est, quo essentia: Propterea, inquit, non eo Verbum, quo sapientia, quia Verbum non ad se dicitur, sed tantum relative cum cuius est Verbum, sicut Filius ad Patrem; Sapientia vero, quo essentia: et ideo, quia una Essentia, una Sapientia. Quibus aperte constat, quod Sapientia sit attributum essentiale, adeoque tribus Personis divinis commune, non autem soli Filio proprium. Hinc S. Aug. ibidem infert, quod quando Sapientiae nomen supponitur pro Persona Filii, non Sapientia simpliciter dici debet, sed Sapientia nata, seu genita:

Quoniam vero, inquit, et Verbum Sapientia est, sed non eo Verbum, quo Sapientia: Verbum enim relative, Sapientia vero essentialiter intelligitur: Id dici accipiamus cum dicitur Verbum, ne si dicatur nata Sapientia, ut sit Filius, et Imago: et haec duo cum dicuntur, idest nata Sapientia in uno eorum, eo quod nata est, et Verbum, et Imago, et Filius intelligitur, et in his omnibus nominibus non intelligatur essentia, quia relative dicuntur.

Ex his aperte constat Sapientiae nomen non simpliciter esse Filio proprium, sed tantum cum addito, nempe cum dicitur nata, vel genita Sapientia; hac enim ratione soli Filio non solum appropriate, sed etiam proprie congruit, nec aliud, quod nomen Verbi, et Filii exprimit.

Conclusio tertia. — Pater divinus non est sapiens Sapientia genita.

Haec est communis, et eam sic Probat Doctor in 1. dist. 32. q. 1. n. 9.: Si Pater divinus esset Sapiens Sapientia genita, vel Sapientia genita esset forma, qua Pater fieret formaliter Sapiens, sicut Paternitate est Pater: vel Sapientia genita esset principium Sapientiae quae est in Patre, quo sensu Magister sententiarum concedit Filium esse Sapientem Sapientia ingenita principiative, nimirum quia Sapientia ingenita Patris est principium Sapientiae genitae, quae est Filius: vel denique sensus esset, quod Filius esset principium subauctoritativum respectu actus Sapiendi, qui est in Patre, sicut Verbum est principium subauctoritativum respectu actus creandi; Pater enim dicitur creare Verbo: at neutrum horum licite, et vere dici potest. Non quidem primum, nec secundum, alias Pater divinus reciperet Sapientiam a Filio, quod est absurdum:

Si enim, inquit S. Aug. lib. 15. De Trinit. cap. 7., solus sibi Filius intelligit, ut intelligentia sit, et sibi, et Patri, et Spiritui sancto, ad illam reditur absurditatem, ut Pater non sit sapiens de seipso, sed de Filio, nec Sapientia Sapientiam genuerit, sed ea Sapientia Pater dicatur Sapiens esse, quam genuit... Et si hoc est Deo esse, quod sapere, et ea illi essentia est, qua Sapientia, non Filius a Patre, quod verum est; sed a Filio potius habet Pater essentiam, quod absurdissimum, atque falsissimum est.

Nec etiam tertium, quia principium subauctoritativum habet veram actionem respectu cuius dicitur tale principium; Filius enim, v. g. vere influit in creaturas, quas per eum, et cum eo Pater producit: sed Sapientia genita nullum habet influxum respectu actus sapiendi in Patre. Unde concludit S. August. ibidem: Est ergo Deus Pater sapiens ea, qua ipse sua est Sapientia, et Filius sapientia Patris de sapientia, quod est Pater, de quo genitus est Filius. Unde merito revocavit libro primo Retractationum cap. 26. quod docuerat in lib. 83. Quaestionum q. 23. Deum dici Sapientem, quod ipse eam genuerit, qua Sapiens dicitur, Sapientiam. Quam utique sententiam retractavit, et ibidem asserit se accuratius in libris De Trinit. illam expendisse.

Dices 1. Pater divinus dicit Verbo, secundum S. August. 7. De Trinit. cap. 1.: sed ex S. Anselmo in Monologio, cap. 63. Nihil aliud est summo Spiritui dicere, quam quasi cogitando intueri*: ergo Pater intuetur Verbo, adeoque etiam sapit Verbo.

Distinguit minorem. Doctor n. 10.: Si dicere accipiatur essentialiter quatenus idem significat, ac intelligere, uti accipit S. Anselmus, concedit: si usurpetur notionaliter; et quatenus idem importat, ac producere Verbum, negat minorem, similiter et consequentiam, ut sic enim dictio ab intellectione essentiali distinguitur. Itaque eatenus tantum Pater dicit Verbo, quatenus nempe est principium Verbi, quod ex sua ratione est formaliter declarativum, et expressivum omnis declarabilis, et manifestabilis; sicque Pater tantum est causa activa, non vero formalis illius repraesentationis, et expressionis: non secus ac si Petrus efficeret speculum, in quo omnes species, et rerum imagines exciperentur; speculum istud esset quidem causa formalis istius repraesentationis, Petrus vero tantum causa effectiva. Hinc est, quod quamvis Pater hoc modo dicat Verbo, non tamen dici potest sapere Verbo, quia sapere accipitur essentialiter, non vero notionaliter.

Dices 2. Fatetur Doctor ibidem q. 1. n. 7. quod Pater divinus recte dicatur diligere se Spiritu S.: ergo a pari etiam non incongrue dicitur, quod sit Sapiens Sapientia genita. Probatur sequela: ideo Pater dicitur diligere se Spiritu S. quia producit Spiritum S. qui est amor Patris per appropriationem: sed etiam producit Verbum, quod appropriate dicitur Sapientia Patris: ergo etc.

Nego sequelam, et ad eius probationem dico hoc esse discrimen inter diligere, et sapere in divinis, quod diligere potest accipi notionaliter, quatenus significat productionem Spiritus S. qui dicitur amor productus, qua ratione diligere nihil aliud est, quam spirare amorem productum: sapere autem non ordinatur ad significandam productionem Sapientiae, sed tantum attingentiam, et perceptionem obiecti, quo fit, ut tantum accipiatur essentialiter pro tota intellectione, non autem notionaliter pro dictione productiva Verbi divini; adeoque inter utrumque non est paritas.