Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Notandum 1. Quatuor a Philosophis distingui operandi modos, nimirum libere, naturaliter, contingenter et necessario: quorum duo priores ita invicem opponuntur, ut simul subsistere non possint in eodem principio et respectu eiusdem effectus; sicut nec duae differentiae dividentes idem genus inesse possunt eidem speciei. Etenim quodlibet agens, vel determinatur ad agendum, et sic agit naturaliter; vel seipsum determinat, et sic libere: posteriores vero duo operandi modi non sic invicem opponuntur; eadem enim facultas agere potest necessario, simul et contingenter. Actio namque dicitur necessaria, quae non potest non subsequi, undecumque proveniat necessitas, sive ex libera determinatione facultatis, sive aliunde: actio vero contingens ea est, quae potest non esse, sive impediatur ab extrinseco, sive suspendatur ex libera determinatione voluntatis; quo fit, ut contingentia et necessitas stare possint cum modo operandi naturaliter et libere: ex eo enim, quod aliquid sit liberum, non sequitur illud non esse necessarium; imo quo maior est libertas, eo maior est necessitas; nam, ut inquit S. Anselmus lib. De libero arbitrio cap. 5. Qui sic habet, quod decet et expedit, ut haec amittere nequeat, liberior est, quam ille qui sic habet hoc ipsum, ut possit perdere. Unde subdit: Liberior igitur est voluntas, quae a rectitudine declinare non potest. Idem docet S. Augustinus in Enchiridio cap. 105. loquens de summa libertate, qua fruetur homo post huius vitae miserias:

Sic oportebat, inquit, prius hominem fieri, ut et bene velle posset et male; idest, ut haberet libertatem contradictionis et contrarietatis: Postea vero sic erit, ut vel> le non possit; nec libero carebit arbitrio, multo quippe liberius erit arbitrium, quod omnino non poterit servire peccato: neque enim cuiquam est voluntas, aut voluntas non est aut libera dicenda est, qua beati esse sic volumus, ut esse miseri non solum nolimus, sed nequaquam velle possimus.

Notandum 2. Multiplex distingui libertatem, sed maxime quadruplicem, nimirum 1. Contradictionis, quae est ad positionem, vel non positionem actus, v. g. ad velle, vel non velle. 2. Contrarietatis, quae est ad actus contrarios et positivos respectu alicuius obiecti, cuiusmodi sunt nolle et velle, amare et odisse. 3. Complacentiae, qua voluntas sibi complacet in aliquo, etiamsi respectu illius non habeat rationem causae, nec aliquem actum positivum eliciat. 4. denique Essentialem, seu simplicem, quae consistit in ordine actus ad principium sese eligibiliter et delectabiliter determinans ad actum.

— Similiter quadruplex est necessitas. 1. Violentiae, quae accidit reluctante natura; sic grave violenter fertur sursum, et leve deorsum. 2. Coactionis, quae accidit reluctante voluntate; dum quis, v. g. aliquid facit, aut patitur contra propriam inclinationem. 3. Immutabilitatis, qua fit, ut oppositum non possit evenire, licet res absolute posset non esse; sic Deus necessario dicitur facere quidquid faciendum decrevit, alioqui mutaretur, potuit tamen non decernere rem illam non faciendam. 4. Denique est necessitas omnimodae Inevitabilis, quando nimirum aliquid ita est, ut absolute non possit non esse: sic Deus se amat necessario, quia non potest se non amare.

Notandum 3. Cum quaeritur, an divinus Pater Filium suum volens genuerit, quaestionem hanc duplicem referri sensum; quorum Primus est, an Pater producat Filium voluntate, idque voluntate, vel concurrente ad Filii, sicut ad creaturarum, productionem, vel voluntate immediate eliciente productionem Filii, sicut concurrit ad productionem Spiritus sancti; vel denique voluntate applicante, aut copulante parentem cum prole, idest, intellectum Patris ad generationem Verbi. Secundus sensus est, an saltem voluntarie Pater generet Filium; idque vel antecedenter, vel concomitanter, vel subsequenter, hoc est, an voluerit generationem Filii in priori signo originis, quo nondum intelligitur Filius productus, vel dum producitur in secundo signo, vel ubi productus concipitur in tertio signo.

Conclusio prima. — Verbi divini processio nullatenus est libera, sed naturalis. Haec Conclusio probata manet ex illis quae diximus, Filium non procedere per voluntatem, sed per memoriam foecundam, divinumque Patris intellectum, qui, ut constat, non est facultas libere, sed naturaliter operans et producens.

Confirmatur insuper auctoritate, Primo quidem Concilii Nicaeni lib. 2. circa medium; De Patris sapientia, inquit, Deus vere est ex ipso Deo, aeternus ex aeterno, verus ex vero, cum sit natura Filius aeterni Dei et Patris. Similiter Athanasius Orat. 2. Contra Arianos, Filium esse dicit ex Patre naturale germen et naturalem fructum et partum: et Orat. 3. Verbi generationem appellat naturalem generationem: et Orat. 4. invehitur adversus Arianos, qui Deo necessitatem coactionis adscribebant, eo quod Catholici Filium Dei naturaliter et necessario a Patre genitum esse dicerent: unde subiungit:

Id enim, quod oppositum est voluntati, animadverterunt: id autem, quod maius est, altiusque non conspexerunt. Ut enim opponitur voluntati id quod est propter animi sententiam, ita altius est, priusque voluntate, id quod secundum naturam est.

Eodem modo loquitur S. Basilius, qui lib. 2. Contra Eunomium, Filii generationem connaturalem ad Patrem nominat: et Cyrillus Alexandrinus lib. 1. Thesauri cap. 6. ait: Dignitatem ipse Filius habet a natura, ut videlicet Deus Pater suus naturaliter sit: et Ambrosius lib. 4. De Fide cap. 4. Sicut bonus Pater, ait, non ex voluntate est, aut necessitate, sed super utrumque, hoc est natura: ita non generat ex voluntate, aut necessitate Pater. Similiter loquuntur Hilarius lib. 6. De Trinit. ubi ait: Ex se Unigeniti sui naturalis docetur nativitas: et Augustinus lib. 5. De Trinit. cap. 20. notat, Verbum esse Filium naturae, non voluntatis. His itaque constat, Verbi generationem esse naturalem, non vero liberam.

Confirmatur etiam ratione: omnis productio, quae fit a principio intrinseco ex se determinato ad unum, proptereaque necessario operante, est omnino naturalis: sed Verbi divini generatio procedit ab intellectu intrinsece determinato ad unum et omnimode necessario operante: ergo est etiam omnimode naturalis.

Deinde: productio illa censenda est absolute naturalis, quae per se et formalissime communicat naturam producendo sibi simile in natura: sed talis est Verbi divini productio, ut vidimus in praecedenti Articulo: ergo, etc.

Denique, productio illa eo magis censenda est naturalis, quo longius distat a libero: sed Verbi generatio summe distat a libertate; quia nullo modo procedit a voluntate, quae est thronus et origo libertatis: ergo etiam absolute dicenda est naturalis.

Obicies 1. Plures ex SS. Patribus asserentes Verbum procedere per voluntatem: imprimis enim Iacobus Zebedaei filius qui apud Clementem Romanum lib. 8. Constitutionum cap. 12. sic Patrem aeternum alloquitur: Ipsum vero ante omnia saecula generasti voluntate, potentia et bonitate, sine ullo medio Filium unigenitum. Idem habet c. 16. Secundo Athanasius in Evangelium de sanctissima Deipara scribit: Verbum esse ex voluntate Paterna. Tertio Hilarius lib. De Synodis proxime ante exemplum fidei Sirmica, Nativitas, inquit, in eo adeo perfecta natura est, ut qui ex substantia Dei natus est, etiam ex consilio eius, ac voluntate nascatur. Similiter S. Augustinus lib. 15. De Trinit. cap. 20. Filium Dei appellat Consilium de consilio, voluntatem de voluntate: quibus concinit Concilium Toletanum 11. in Confessione Fidei scribens: Secundum essentiam voluntas genuit voluntatem, Filius est voluntas ex voluntate. Ergo Verbum divinum non naturaliter, sed voluntarie produci dicendum est.

Nego consequentiam. non enim ea est sanctorum Patrum sententia; sed ideo dicunt Filium voluntate produci, quia nempe eius productione communicatur natura divina, quae omnia attributa, adeoque etiam voluntatem essentialiter complectitur; unde veluti omnia haec ad Verbi formationem concurrere dicuntur, non per modum principii producentis, sed per modum divinitatis communicatae, ita videlicet, ut Pater, qui est ipsa sua voluntas, consilium, sapientia et caeterae perfectiones, genuerit Filium, qui sit etiam sua voluntas, consilium, etc., ut explicat praefatum Concilium Toletanum scribens, eo modo Filium dici voluntatem de voluntate, quomodo dicitur natura de natura, quoniam secundum Athanasium non aliud est voluntas, aliud natura Patris.

— Confirmatur haec responsio etiam ex illis verbis s. Iacobi, sine ullo medio, quibus significat Filium non esse genitum concurrente voluntate, tamquam principio productivo; sed tamquam voluntate inclusa in essentia cum aliis attributis: unde ait Filium voluntate generari quomodo potentia et bonitate; certum est autem, quod Verbum non procedat a potentia et bonitate tamquam a principiis: ergo nec ita procedit a voluntate.

— Quod autem ea pariter sit mens praefatorum patrum, constat; nam Hilarius et Augustinus libris De Trinitate, toti sunt, ut probent Verbum non adoptione, aut libera voluntate, sed natura esse Filium: similiter S. Athanasius illud pluribus evincit contra Arianos: unde Orat. 4. Verbum, inquit, ex natura gignens non praedeliberat; cum Pater in Verbo reliqua omnia, quae voluntate decernit, faciat et condat: quemadmodum Iacobus Apostolus docuit, volens progenuit nos Verbo veritatis. Et infra proferens discrimen inter productionem Filii et creaturarum, subdit:

Filius proprium germen substantiae Patris non aliunde est, sed a Patre, adeoque de illo non deliberatur, ne et de seipso deliberari videatur; quia nimirum si decrevisset Pater non habere Filium, eo ipso decrevisset, ut ipse non esset Pater, ac subinde simpliciter non esset.

Obicies 2. Sophisma Arianorum, quod ita refert Nazianz. Orat. 3. De Theologia:

Vel volens, inquiunt, Pater Filium genuit, vel nolens... Si nolens, vim ergo ei allatam necesse est: et quisnam est, qui vim intulit? et quomodo cui vis allata est Deus esse potest? Si autem volens, ergo Filius voluntate est Filius: quo igitur modo ex Patre progenitus est, ita novam quamdam Matrem voluntatem Patris loco comminiscuntur.

— Retorquet obiectionem Nazianz. ibidem:

Pater, vel volens Deus est, vel nolens: Si volens, quomodo velle coepit? Non enim prius, quam sit? et infra: quid autem afferri poterit, qui iuxta tuam argumentandi rationem ipse quoque voluntatis fotus sit? Quod si nolens, quis eum coegit, ut esset?

Idem habet Aug. lib. 15. De Trinit. cap. 20. et Cyrillus lib. 1. Thes. cap. 8. Unde Respondeo in forma. Pater producit Filium volens voluntate effectiva, aut productiva, nego: voluntate operativa et essentiali, concedo.

Triplex itaque distingui potest divina voluntas, iuxta triplicem habitudinem ad tres distinctos terminos, nimirum ad creaturas, Spiritum sanctum, et Filium. Etenim est principium effectivum creaturarum, quas producit ad extra libere libertate contradictionis, quia posset eas non producere, si ita nollet: est etiam principium productivum Spiritus sancti ad intra per spirationem, quae libera est libertate essentiali, ut dicemus infra: denique est operativa circa divinam essentiam et etiam circa Verbi divini productionem; quoniam in priori signo originis Pater divinus novit et vult et amat suam essentiam et seipsum; imo etiam Filium et Spiritum sanctum intellectione et volitione essentiali et simpliciter operativa, priusquam concipiatur producere Filium et Spiritum sanctum in posterioribus signis, ut aperiet iterum

Conclusio secunda. — Pater producit Verbum voluntarie voluntate, tam antecedente, quam concomitante et con- sequente. Haec est Doctoris in 1. dist. 6. n. 6. ubi primam Conclusionis partem sic probat.

Dico, inquit, quod Pater hoc modo gignit Filium volens, quia Pater in primo signo originis intelligit formaliter, et tunc etiam potest habere actum volendi formaliter, in secundo signo originis gignit Filium, nec tantum vult illam gignitionem a volitione sequente primam gignitionem, sed volitione habita in primo signo originis, qua volitione Pater formaliter vult, praesupposita aliquo modo intellectione, qua Pater intelligit, non autem gignitione Verbi; sic ergo dico, quod Pater volens generat, non tantum voluntate consequente, sed voluntate antecedente.

Quam veritatem sic exponit ille, vel quivis alius additione sequenti:

in primo instanti Pater habet perfectum intelligere cuiuscumque intelligibilis et volibilis a se: ergo in illo signo intelligit generationem Filii, et in secundo signo instantis habet terminum productum; nam et in primo signo, etsi nulla persona procederet ab eo, habet intelligere et velle; et in illo priori intelligit actum dicendi, qui est quasi posterior respectu actus intelligendi et volendi. Non igitur Pater tantum complacet voluntate in productione Filii, sed volens praecedit actum generationis Filii; quia Pater quidquid intelligit, per essentiam suam vult, quam ista alteri personae communicet per productionem; quia quod non convenit ei in primo instanti, quo Pater est, nunquam ei convenit, eo quod nulla perfectio potest sibi addi productione cuiuscumque personae, quia nulla persona habet, nisi quod est sibi communicatum ab illo: Velle igitur, sicut intelligere, praecedit dicere: sic spirare sequitur dicere aliquo modo, scilicet ordine originis.

Secunda et tertia pars probantur illis omnibus Scripturae textibus, quibus insinuatur Filium a Patre diligi et Patrem in eo complacere: sic Matthaei 3. Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui; sic pariter Proverbiorum 8. Sapientia aeterna ait: Cum eo eram cuncta componens, et delectabar per singulos dies, etc. Cuius loco septuaginta Interpretes legunt: Ego eram, cui adgaudebat quotidie, etc. Unde Athanasius Orat. 2. Contra Arianos, Deus, inquit, ipse imaginis genitor est, cum contuendo exhilaratur; simili modo Tertullianus lib. 6. Contra Praxeum praefatum contextum legit: Ego eram cum illo compingens, ego eram, cui gaudebat, quotidie autem oblectabar in persona ipsius. Ubi observanda est dilectio cum gaudio, non solum circa Divinitatem, sed etiam circa personas Patris et Filii.

— Confirmatur etiam illis omnibus sanctorum Patrum sententiis, qui dicunt Filium Dei a Patre dilectum et a volente Patre genitum. Sic Clemens Romanus lib. 7. Constitutionum cap. 12. ait, Filium beneplacito Patris genitum; Iustinus Dialogo cum Tryphone, Volente Patre prognatum; et Cyrillus Dialogo De Trinit. lib. 2. postquam negavit voluntatem, quae divinam generationem praecesserit per modum principii producentis, Est enim non absque voluntate (generatio) quae est naturaliter, cum voluntas cum natura eius simul currat, ut sit quae est. Quae hanc adversus Conclusionem possent obici, soluta sunt in Quaestione 2. praesentis Articuli, ubi probavimus productionem Filii et Spiritus sancti supponere notitiam, et amorem nedum Essentiae divinae, sed etiam eiusdem Filii et Spiritus sancti.

Conclusio tertia. — Spiritus sancti processio est necessaria, et tamen libera libertate essentiali.

Haec est Doctoris in 1. dist. 10. n. 10. et sequentibus, necnon et sancti Thomae, ut constat maxime q. 10. De potentia art. 2. ad 5. ubi cum obiecisset:

Quod si Spiritus sanctus procedit per modum voluntatis, oportet quod procedat per modum libertatis: quod autem procedit per modum libertatis potest procedere, vel non procedere, quia quae libere fiunt, non sunt determinata ad unum: ergo Pater potuit producere Spiritum sanctum, vel non producere, et dare ei quantamcumque mensuram magnitudinis vellet, etc.

respondet:

Quod naturalis necessitas, secundum quam voluntas aliquid ex necessitate velle dicitur, ut felicitatem, libertati voluntatis non repugnat, ut Augustinus docet in 5. lib. De Civitate Dei cap. 10. Libertas enim voluntatis violentiae, vel coactioni opponitur: non est violentia vel coactio in eo, quod aliquid naturaliter movetur, sed magis in hoc quod naturalis motus impeditur, sicut cum impeditur grave ne descendat ad medium. Unde voluntas libere appetit felicitatem, licet necessario appetat illam. Sic autem et Deus sua voluntate libere amat seipsum, et necessarium est, quod tantum amet seipsum quantum bonus est: sicut tantum intelligit seipsum quantum est: libere ergo Spiritus sanctus procedit a Patre, non tamen possibiliter, sed ex necessitate, nec possibile fuit ipsum procedere minorem se fieri, sed necessarium fuit ipsum Patri esse aequalem, sicut et Filium, qui est Verbum Patris.

Ex quibus aperte constat sanctum Thomam asserere non solum libertatem cum necessitate subsistere, sed etiam expresse convenit cum Doctore, Spiritum sanctum procedere libere, et tamen necessario. Nec refert quod ibidem respondendo ad 3. et prima p. q. 41. art. 2. utramque divinam processionem naturalem appellet, affirmetque Spiritum sanctum naturaliter procedere, quamvis procedat per modum voluntatis. Ibi namque naturale accipit pro necessario et ut opponitur contingenti, adeoque voluntarium, quod ibi opponit naturali, sumit pro libero libertate ad opposita; non vero pro libertate essentiali, quam docet subsistere cum necessario.

Probatur itaque Conclusio: Spiritus sanctus procedit per voluntatem, seu per proprium modum operandi voluntatis: sed proprius modus operandi voluntatis est liber: ergo procedit libere. Maior probata manet ex dictis et conceditur ab omnibus. Minor vero probatur: libertas est de intrinseca ratione voluntatis, ita ut non magis repugnet hominem concipi sine animali rationali, quam voluntatem sine libertate; Aut enim voluntas non est, aut libera dicenda est, ut inquiebat S. Augustinus laudatus in 1. Notabili: ergo quidquid a voluntate tamquam principio quo producitur, libere producitur.

Deinde quidquid procedit ut amor et ut donum libere procedit: nihil enim est liberius amore et dono: sed ex S. Augustino lib. 15. De Trinit. Spiritus sanctus procedit, non quomodo natus, sed quomodo datus: ergo procedit ut amor et donum, et consequenter libere.

Denique ideo Adversarii negant Spiritum sanctum procedere libere, quin contendunt nullam libertatem cum necessitate subsistere, et omnem libertatem esse vel contrarietatis, seu specificationis, vel contradictionis, seu exercitii: at hoc falsum est: ergo et illud unde sequitur.

Probatur minor; primo namque actus amoris et desiderii, quo appetimus felicitatem, est absque dubio liber, ut experimur: sed non est liber libertate specificationis, quia ille actus non potest fieri odium, aut aversio, non enim possumus odisse felicitatem: ergo ille actus simul est necessarius et liber, non quidem libertate specificationis, qua possumus amare, vel odisse aliquod obiectum: ergo debet esse liber illa libertate, quam essentialem appellamus; quaeque definiri potest: Potentia volitiva agens ex plena deliberatione, absque coactione et violentia, sive ut alii loquuntur, libertas eligibiliter et delectabiliter agens.

Secundo, Christus libere mortuus est, iuxta illud Ioan. 10. Nemo tollit animam meam, sed ego pono eam, et tamen non potuit non acceptare mortem sibi imperatam a Patre, cum fuerit impeccabilis, si enim mori refugisset, Paternae voluntati fuisset inobediens, adeoque peccasset: ergo simul libere et necessario mortuus est; non quidem libertate specificationis, vel exercitii: ergo libertate essentiali.

Tertio, in Deo est vera sanctitas, eaque infinita laude digna, iuxta illud Psalmi 98. Quoniam sanctus Dominus Deus noster; sed sanctitas necessario requirit libertatem in actibus, nullatenus enim compati potest cum sola naturalitate actionum, in his enim, quae naturalia sunt, nec laude, nec vituperio digni sumus. Ergo Deus debet dici liber in illis suis actibus, non solum erga creaturas (quamvis enim creaturae non essent possibiles, Deus nihilominus esset infinite sanctus), sed maxime erga seipsum amandum, et amor Dei erga seipsum est summe necessarius, tam secundum specificationem, quam secundum exercitium, nullatenus enim eum omittere potest, et multo minus mutare in odium. Ergo datur aliquis actus, qui sit simul necessarius et liber, non quidem libertate specificationis, aut exercitii, adeoque libertate essentiali.

Confirmant has omnes rationes Scotistae, ex eo quod perfectissimus modus operandi, quem concipere possumus, concedendus et assignandus est divinae voluntati: sed modus operandi libere simul et necessario est omnium praestantissimus: ergo illum debemus Deo assignare. Maior constat. Probatur minor: bonum, quo firmius possidetur, eo melius: at certum est, quod libere operari sit bonum principio libero: ergo quo certius et fixius ab ipso possidetur, eo melius et perfectius ei inest: atqui certissime possidetur, quod necessario habetur: ergo libertas operationis potest necessario competere alicui, imo et debet, ut perfectissimo modo operetur.

Dices 1. Spiritus sanctus procedit naturaliter: ergo non libere. Consequentia patet ex dictis, modus enim operandi naturaliter et libere sunt directe oppositi. Probatur antecedens ex S. Cyrillo libro 13. Thesauri cap. 1. et 2. Ubi dicit Spiritum sanctum, ex ipso Filio et in ipso naturaliter existentem: et infra; non est igitur alius, Spiritus a Deitatis essentia, sed ex ipsa et in ipsa naturaliter, sicut digitus in manu et manus in corpore. Denique circa finem eiusdem capitis, Spiritum sanctum appellat ex ipsa essentia Divinitatis naturaliter emissum: ergo eius processio non est libera, sed naturalis.

Distinguo antecedens. Spiritus sanctus procedit naturaliter, hoc est, a natura ipsa divina, quae est principium remotum suae processionis sicut et Filii, concedo; idest, modo naturali, quatenus naturale opponitur libero, nego. Similiter probatio est distinguenda; nec enim aliud voluit S. Cyrillus, quam quod Spiritus sanctus producatur per sibi communicatam divinam essentiam: unde ibidem c. 1. Spiritus sanctus, inquit, in ipso Deo essentialiter est, et inseparabiliter ex eo procedit, hoc est, habet eamdem essentiam cum principio suo productivo.

Instabis. Spiritus sanctus procedit a principio determinato ad unum, ergo eius processio est naturalis, etiam quoad modum producendi naturaliter. Patet antecedens quia Spiritus sanctus nequit non esse, adeoque necessario provenit a principio determinato ad sui productionem.

Distinguo antecedens. provenit a principio determinato ad unum ex propria et voluntaria sua determinatione, concedo; ex determinatione per formam naturalem, sicut determinatur grave a sua forma naturali ad motum deorsum, nego: determinatur ergo voluntas divina a seipsa propter suam rectitudinem circa obiectum infinitum: Essentia enim divina, inquit Doctor laudatus nu. 11., quae est primum obiectum illius voluntatis est ex se volenda; igitur voluntas de necessitate est in actu recto volendi illud obiectum, quod est ex se recte volendum, et sicut ex necessitate est principium volendi, ita ex necessitate est principium producendi amorem illius... Et talis voluntas habens tale obiectum praesens, est principium communicandi divinam naturam, quae est principium producendi amorem infinitum productum: talis enim amor productus proportionatur tam potentiae, quam obiecto: unde sequitur, quod actus productivus Spiritus sancti sit necessarius, tam ex parte obiecti infiniti, quam ex parte rectitudinis voluntatis, quae non potest non amare bonum infinitum et producere terminum adaequatum ipsi obiecto.

Dices 2. Talis est actio productiva alicuius termini, qualis est terminus productus: sed Spiritus sanctus naturaliter est Deus; non enim potest dici Deus libere in ullo sensu libertatis: ergo eius productio est etiam naturalis et nullatenus libera. — Nego maiorem. Deus enim libere producit lapidem, cum omnia ad extra liberrime faciat; lapis tamen nullo modo est liber, imo pure naturaliter existit. Ergo potest esse libertas in actione producentis cum naturalitate termini producti; adeoque, quamquam Spiritus sanctus nullatenus libere sit Deus, tamen eius productio potest esse aliquatenus libera.

Dices 3. Etsi Spiritus sancti processio sit libera, non minus potest esse naturalis: ergo ex hac parte deficit nostrae Conclusionis veritas. Probatur antecedens: sicut naturale et liberum dividunt principium agendi; ita pariter illud dividunt necessarium et contingens: sed idem principium potest agere contingenter et necessario: ergo etiam poterit agere naturaliter et libere. Maior patet ex dictis in 1. Notabili. Probatur minor: voluntas divina eadem et simplex, simul est principium agendi contingenter et necessario; etenim necessario producit Spiritum sanctum, et contingenter creaturas: ergo, etc. — Distinguo minorem. idem principium potest agere contingenter et necessario, respectu termini primarii, et adaequati, nego: potest agere necessario circa terminum adaequatum, et primarium, ac intrinsecum, et contingenter circa terminum secundarium inadaequatum, et extrinsecum, concedo: itaque voluntas divina, ut habet rationem actus primi, per se, et ab intrinseco est productiva Spiritus sancti, qui est eius terminus adaequatus primarius, et intrinsecus: sed respectu creaturae, quam contingenter producit, non terminatur eius actus volendi, nisi tantum secundario, extrinsece, et inadaequate: unde cum diversitas huius actus proveniat ex diversitate terminationis, et haec ex diversitate termini; cumque creatura sit ens contingens, etiam illa terminatio divinae voluntatis ad creaturam dicitur contingens. Vel absolute nego minorem, et ad eius probationem dico, voluntatem divinam non esse principium productivum creaturarum immediatum, sed omnipotentiam divinam, quae formaliter a divina voluntate distinguitur, adeoque illa productionum diversitas, nempe Spiritus sancti, et creaturarum, non in idem principium, sed in diversa est refundenda.

Dices 4. Si Spiritus sanctus procedat libere, sequitur eum praecognosci, antequam producatur: sed hoc est absurdum: ergo, etc. Maior patet, nihil enim producitur actu voluntatis, nisi quod praecognoscitur. Minor probatur; si enim cognoscatur Spiritus sanctus, vel dum praecognoscitur est aliquid, vel nihil; non potest dici nihil, quia, ut sic non posset praecognosci, et insuper sequeretur eum praesupponere nihil ante sui productionem, quod nemo dixerit: si sit aliquid, vel aliquid existens, vel aliquid possibile: non primum, quia sic existeret ante existentiam: non etiam secundum, quia Spiritus sanctus non potest habere esse possibile. — Respondet Doctor ibidem n. 14. Quod in illo priori signo originis, antequam intelligatur Spiritus sanctus spirari, Pater et Filius cognoscunt Spiritum sanctum, ut intuitive, licet non ut existentem in se, quia cognoscunt essentiam divinam, quae est ratio cognoscendi intuitive quodcumque obiectum intelligibile: quod etiam nos supra docuimus, nempe Spiritum sanctum, et Filium praeintelligi ad eorum productionem, adeoque praefatum argumentum aliis quidem vim infert, non vero nobis; qualiter autem praecognoscatur dictum est Articulo praecedenti.