Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Notandum 1. Nomine relationis nos intelligere illam veluti formam, qua una res aliam respicit, et cum ea comparatur. Unde fit, ut in qualibet relatione duplex distinguatur esse, nimirum esse in, et esse ad. Cum enim relatio sit habitudo unius ad aliud, necessario est in subiecto, quod refert, et ad terminum, quem respicit. An autem relatio secundum illud duplex esse sit realis, non conveniunt Auctores; quidam enim cum Guillelmo Parisiensi laudato a Carthusiano in 1. dist. 26. q. 2. affirmant, tam in Deo, quam in creaturis omnibus relationes non esse reales entitates, sed tantum entia rationis; aut saltem solum denominationes extrinsecas, ut docuit Ocamus in 1. dist. 30. q. 4. Nonnulli contendunt relationes non esse reales quatenus sunt ad aliquid, sed tantum prout sunt in aliquo; ita plerique Thomistae cum S. Thoma De potentia, quaest. 4. art. 5. et in dist. 26. quaest. art. 2. ad 3. Ceteri denique cum Doctore Subtili conveniunt relationes divinas ad intra esse reales secundum illud esse duplex, nempe in aliquo, et ad aliquid.

Notandum 2. Ex Doctore, Quodlibet. 6. n. 33. ad realitatem relationis tria maxime desiderari: Primum, fundamentum reale, quod sit in re, et ex natura rei. Secundum, extrema realia, et realiter distincta. Tertium, quod ipsum ex natura rei insit extremis, absque scilicet omni consideratione intellectus, vel absque operatione potentiae extrinseca. Advertendum insuper relationum realium, maxime earum quae appellantur mutuae, tres esse proprietates, quarum Prima est, quod sint simul natura: Secunda, quod sint simul cognitione, seu definitione: Tertia, quod dicantur ad convertentiam; quas omnes ex Aristotele, sic expendit S. Cyrillus lib. 2. Thesauri c. 3. Quae ad aliquid sunt, inquit, et natura, et ratione simul sunt, et alterum ex altero infertur. Consequens est ergo relationes eas esse dicendas reales, quibus tres praefatae conditiones, tresque designatae proprietates competunt: an autem hae omnes divinis relationibus ad intra quadrent, hic erit determinandum.

Notandum 3. Relationes divinas in tribus maxime a creatis discrepare; Primo namque creata relatio nullius fere est entitatis et existentiae, nullius activitatis ac efficaciae, nullius denique soliditatis ac permanentiae; imo propriae fragilitatis, et tenuitatis defectu, eodem pene momento, quo nascitur, evanescit: divina vero relatio tantae est, tamque sublimis entitatis, ut augustissimam Trinitatem instituat, divinasque Personas in esse personali constituat. Secundo, creaturarum relationes sunt accidentales, adeoque egent subiecto, tum ut existant, tum ut conserventur: divinae vero relationes substantiales sunt, ac per se subsistentes, et licet ab Essentia divina, tamquam ab omnis entitatis, et perfectionis pelago profluant, ipsamque ad constitutionem Personarum determinent, tamen ipsi divinae essentiae non insunt, tamquam subiecto, sed ei realiter identificantur. Tertio, relationes intrinsecus advenientes in creaturis supponunt sua extrema, hoc est, fundamentum, et terminum, realiter existentia, et distincta, quia oriuntur tantum ex positione fundamenti, et termini: at divinae relationes non supponunt, sed constituunt divinas Personas, easque realiter distinctas efficiunt.

His prelibatis, tria supersunt statuenda: Primum, an divinae relationes personales, et propriae sint vere reales: secundum, an sint reales, tam secundum esse ad aliquid, quam secundum esse in aliquo: Tertium, an relationes communes identitatis, aequalitatis, et similitudinis sint etiam vere reales.

Conclusio prima. — Relationes divinis Personis propriae sunt simpliciter reales. Haec sufficienter constat ex iis, quae diximus probando divinas Personas constitui per relationes, reduplicative ut relationes sunt.

Probatur insuper. Auctoritate Conciliorum, maxime Toletani 11. cap. 1. dicentis: In relativis personarum nominibus Pater ad Filium, et Filius ad Patrem, et Spiritus Sanctus ad utrosque refertur. Quae cum relative tres personae dicuntur, una tamen natura per substantiam creditur. Patet idipsum ex Concilio Florentino sessione 18. ubi Ioannes Theologus, ex communi sententia Graecorum Patrum, et Latinorum ait: Sola relatio apud omnes Graecos, et Latinos Doctores, divina processione personas multiplicat, ita ut non alia ratione, quam vi relationis una persona ab alia differat. Ex quibus sic argumentor: divinae Personae realiter constituuntur, et distinguuntur: ergo per aliquid reale constitutivum, et distinctivum: sed illud, ex Conciliis, non est aliud quam relatio: ergo illa revera est realis.

Probatur 2. Illae relationes revera sunt dicendae reales, quibus competunt tres ad realem relationem proprietates desiderandae; sed illae conveniunt relationibus notionalibus: ergo hae sunt reales. Maior constat: proprietas enim sequitur entitatem; adeoque si illa sit realis haec pariter realis erit. Probatur minor: tres conditiones sunt, quod relationes mutuae sint simul natura, simul cognitione, et reciproca illatione, ut dictum est in secundo Notabili: at illae quadrant in relationes divinarum Personarum constitutivas quidem; Pater, et Filius divinus, verbi gratia, simul sunt natura, et ex unius existentia, infertur existentia alterius, ut diserte probat S. Cyrillus Dialogo De Trinit. lib. 1. Si non est Filius existens genitus, inquit, neque Pater esset iuxta rationem naturae; Pater siquidem est quia genuit: igitur et simul subsistere, et simul tolli utrumque verum. Sunt etiam simul cognitione; nam inquit Basilius lib. 2. Contra Eunomium: Ex quo Pater est, et Filius est, et illico cum quis Patris cogitationem capit, Filii etiam incurrit, nam Pater Filii videlicet Pater. Cui concinit Cyrillus Hierosolymitanus Catechesi 7.: Patris nomen, ait, simul cum ipsius nominis appellatione exhibet intelligendum et Filium; quemadmodum similiter Filium quis nominans etiam et Patrem intelligit; nam, ut subiicit Gregorius Nyssenus Epist. Contra Apollinarem: Ubi quis Patrem nominaverit, certum est eum Filii cuiuspiam significationem intulisse; quomodo enim Pater appellabitur nisi Filius etiam intelligatur? Favet sanctus Hilarius libro 7. De Trinitate: Nomen Patris, inquit, habet in se Filii nomen, non enim nisi per Filium Pater est; et significatio Filii demonstratio Patris est, quia nonnisi ex Patre sit Filius. Ergo si realis relationis proprietas personalibus relationibus competat, illae revera dicendae erunt reales.

Probatur 3. Illae relationes revera sunt dicendae reales, quibus competunt tres conditiones ad relationem realem requisitae, nempe quod eius fundamentum sit reale, quod sit inter extrema realia, quodque fundamento insit ex natura rei, et citra considerationem intellectus: sed hae tres conditiones conveniunt relationibus personalibus: prima quidem, quia origo activa, et passiva in quibus fundantur relationes producentis, et producti, est revera fundamentum reale: secundo relationes illae sunt inter extrema realiter distincta, producens enim, et productum distinguuntur realiter invicem: denique relationes illae, et habitudines unius Personae ad aliam ipsis competunt citra quamlibet intellectus operationem; etsi enim nullus unquam fuisset intellectus creatus, non minus revera Pater divinus esset Filii Pater, et Filius Patris Filius: ergo non minus revera habuissent relationem invicem.

Dices 1. Relatio realis exigit extrema realiter distincta: sed relationes divinae non habent extrema realiter distincta. Probatur: nam relationes illius sunt inter Essentiam, quae ab una Persona communicatur alteri: sed Essentia divina in Persona eam communicante non distinguitur a seipsa quatenus est in Persona cui communicatur; imo est omnino eadem: ergo, etc.

Nego minorem, et ad eius probationem dico, essentiam ipsam divinam non esse extremum, vel fundamentum proximum relationis quae intercedit inter divinas Personas; sed illaemet divinae Personae sunt ipsae relationum extrema; non enim Essentia, sed ipsae divinae Personae realiter referuntur ad invicem; adeoque cum Personae sint realiter distinctae, etiam earum relationes sunt inter extrema realiter distincta.

Instabis. Non solum relatio exigit, sed etiam praeexigit realitatem, et distinctionem extremorum: at relationes divinae non supponunt extrema realia, et realiter distincta: ergo non sunt reales.

Distinguo maiorem. Relatio creata praeexigit realitatem, et distinctionem realem extremorum, quia non oritur nisi ex positis fundamento, et termino, concedo: relatio increata, et divina ita exigit extrema realiter distincta, nego. Cum enim haec sit constitutiva, et distinctiva divinae Personae, quia est terminativa communicationis divinae Essentiae, idcirco non supponit, sed efficit distinctionem extremorum.

Dices 2. Idcirco affirmantur esse in Deo relationes reales, quia Personae divinae denominantur nominibus relativis: sed exinde non licet colligere in eis esse aliquas relationes reales: ergo, etc. Maior constat ex probationibus Conclusionis; minor probatur: tam enim revera Deus realiter dicitur Dominus, Creator, etc. quam prima persona dicitur Pater: sed ex eo quod Deus appelletur nomine relativo Domini, non sequitur in eo esse relationem realem, qua intercedit inter dominum, et servum in creatis: ergo ex eo quod prima persona appelletur Pater, concludere non licet eamdem esse relationem, quae est inter Patrem, et Filium in creatis.

Nego minorem, et ad eius probationem distinguo maiorem: tam realiter Deus dicitur Dominus quam prima persona dicitur Pater, realitate terminationis, quia nempe relatio Dominii terminatur ad creaturas realiter existentes, sicut proportione servata relatio Paternitatis terminatur ad Filium realiter existentem, concedo: tam realiter intrinsece, seu per formam relativam intrinsecam, nego. Relatio enim Domini tantum oritur ab extrinseco, et Deo convenit iam constituto undequaque in suo esse tum essentiali, tum personali: idcirco dicitur relatio ipsi adveniens ab extrinseco, nempe ex productione creaturae; relatio vero Paternitatis ipsi ab intrinseco competit, non solum quia fluit ab essentia cum qua est eadem realiter, et a qua solum formaliter distinguitur, sed etiam quia cum Essentia divina concurrit ad intrinsecam constitutionem personae divinae in suo esse personali.

Dices 3. Boetius libro 1. De Trinit. circa medium, enumeratis omnibus praedicamentis, ait: Haec cum quis in divinum verterit praedicationem, cuncta mutantur quae praedicari possunt: ad aliquid vero omnino non potest praedicari. Ergo ex eo sequitur relationem, quae est praedicamentum ad aliud, non Deo realiter competere, sicut convenit substantia, et quae ultra substantiam significantur per modum quantitatis, vel qualitatis, vel actionis, etc.

Respondeo. Boetium velle quod relationes non eodem modo praedicentur de Divinitate, quomodo enuntiantur caetera praedicamenta, sed modo omnino diverso: cum enim inquisivisset libro proxime sequenti, Utrum Pater, et Filius, et Spiritus sanctus de Divinitate substantialiter praedicentur: post medium libri ita concludit:

Ex his igitur intelligimus, Patrem, Filium, et Spiritum sanctum non de ipsa Divinitate substantialiter dici, sed alio quodam modo: Si enim substantialiter praedicaretur de singulis, et de omnibus singulariter diceretur: Nunc vero ad aliquid dici manifestum est, nam, et Pater alicuius Pater est.

Fatetur ergo Boetius relationes praedicari, et dici de Deo tamquam ad aliquid; qui est alius quidam modus praedicationis distinctus a praedicatione substantiae, et caeterorum praedicamentorum, quae de singulis personis verificantur. Singulae namque dicuntur per se existentes, aequales, similes, etc., non autem singulae dicuntur Pater, etc.

Conclusio secunda. — Relationes originis Personarum divinarum constitutivae revera sunt reales secundum esse ad aliquid. Probatur ex illis omnibus quibus iam insinuatum est relationes divinas esse personarum constitutivas, quatenus relationes sunt; etenim relationes originis sunt personarum divinarum constitutivae quatenus reales sunt, et secundum propriam rationem, qua sunt relationes: sed sunt relationes propriae secundum esse ad aliud: ergo sunt etiam relationes, et constitutivae secundum esse earum ad aliquid. Maior constat ex dictis. Probatur minor: secluso esse ad aliquid a relatione, nihil amplius remanet per quod unum intelligatur referri ad aliud: sed ablata a relatione ratione referendi unum ad aliud, non remanet amplius relatio: ergo secluso esse ad aliquid non erit amplius vera relatio.

Confirmatur. Eo modo divinae relationes personas constituunt, quomodo eas distinguunt: sed eas distinguunt tantum secundum esse ad. Probatur: non distinguunt nisi quatenus opponuntur invicem tantum secundum esse ad; non vero secundum esse in, quod est ipsis commune cum formis absolutis: ergo, etc.

Secundo: Paternitas secundum formalissimam rationem Paternitatis, est relatio ad Filium: ergo relatio secundum formalissimam rationem relationis, seu secundum esse ad aliud est entitas realis. Maior patet: si enim Paternitas secundum formalissimam rationem non esset entitas realis, Deus non esset vere, et proprie Pater, sed tantum per quamdam comparationem intellectus humani; ideoque minus proprie esset Pater, et Filius quam homo generans, et genitus, qui realiter sunt Pater, et Filius. Minor autem constat ex dictis, quibus probavimus plurimis sanctorum Patrum auctoritatibus, rationem propriam Paternitatis totam esse ad Filium, sicut tota ratio Filii est ad Patrem. Et probatur insuper ex Concilio Wormatiensi in professione fidei, ubi repetens verba Concilii Toletani 11. dicentis: In relativis personarum nominibus Pater ad Filium, et Filius ad Patrem, et Spiritus sanctus ad utrosque refertur, etc.; subdit: Quod Pater est, non ad se sed ad Filium; et quod Filius est, non ad se sed ad Patrem est. Cui concinit sanctus Bernardus Epist. 192. ad Innocentium ubi ait: Non quod ad se, sed quod ad Filium est, Patris nomine designatur. Ergo vera ratio relationis est ad aliud.

Tertio denique: si relatio secundum esse ad aliud, non esset ex se proprie realis, sed ex eo solum quod realis est substantia Dei, vel eius amor, et intellectio; sequeretur relationes divinas aeternas non esse reales perfectiori, et veriori modo, quam sint reales relationes ex tempore convenientes Deo, a quibus realiter denominatur Dominus, et Creator; etenim istae similiter fundantur in operationibus intellectus, et voluntatis divinae; Deus enim in tempore realiter, et proprie Dominus appellatur a reali subiectione creaturarum, supposito fundamento volitionis, et imperii, quo Deus ab aeterno praedefinivit creaturas producere, et gubernare: sed hoc consequens est absurdum, alias relationes originis essent tantum denominationes extrinsecae; adeoque non essent realia, et intrinseca principia constitutiva divinarum Personarum: ergo, etc.

Obicies. Esse ad aliquid formaliter tantum respicit terminum: sed respicere formaliter terminum, non est aliqua ratio realis: ergo esse ad aliquid non est reale. Maior patet. Probatur minor: illud per se non est reale, quod commune est enti reali, et rationis: sed respicere terminum est quid commune relationi reali, et rationis: utraque enim refert fundamentum ad terminum: ergo, etc.

Nego minorem, et ad probationem eius nego minorem: relatio enim rationis revera non respicit terminum, sed concipitur ad modum earum relationum, quae terminum respiciunt, sicut quodlibet ens rationis non est ens, sed concipitur ad modum entis. Deinde tam esse in aliquo dicitur de relatione reali, et rationis, quam esse ad aliud, etenim relationes rationis tam concipiuntur ad modum accidentium inhaerentium subiectis, quam concipiuntur esse ad aliud: ergo si ex eo quod esse ad terminum dicatur de relatione reali, et rationis, sequeretur relationem non esse realem quatenus est ad aliquid, etiam non esset dicenda realis quatenus est in aliquo, sicque relatio secundum nullam sui rationem esset realis; quod est absurdum.

Dices 2. Tota realitas cuiuslibet entis in ipso est: ergo realiter tantum potest esse realis secundum esse in, non vero secundum aliud esse oppositum huic, quale est esse ad.

Distinguo maiorem. Tota realitas entis absoluti est esse in se, et ad se, concedo: entis relativi, nego. Imo ex relativorum definitione totum eorum esse est ad aliud; nam inquit Aristoteles definiendo relationem: Sunt ad aliquid quibus hoc ipsum esse, est ad aliquid se habere, id est habitudinem habere ad alterum. Caetera quae possent obici depromuntur ex Philosophia, et iam solvimus in nostra Philosophia Academica probando relationes esse entia realia; idcirco sit

Conclusio tertia. — Revera in Deo sunt relationes identitatis, aequalitatis, et similitudinis: eaeque sunt reales. Haec Conclusio duas habet partes. Quarum probatur prima: In Deo sunt relationes identitatis, aequalitatis, et similitudinis, in quibus est perfecta identitas, aequalitas, et similitudo: sed illa perfectissime intercedit inter divinas Personas. — Primo namque inter eas est summa Identitas essentialis: tum quia eadem est essentia numero in tribus personis: tum quia Essentia divina, ratione suae infinitatis, identificat sibi relationes divinarum Personarum constitutivas, quo fit, ut licet tres sint personae, tamen est unicus Deus; ergo inter illas est summa, et perfecta identitas. Secundo est etiam omnimoda Aequalitas inter divinas Personas, ut colligitur ex illo ad Philippens. 2. ubi de Verbo divino Paulus ait: Non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, id est non tyrannice, nec per rapinam usurpavit aequalitatem Dei, sed ei fuit connaturalis. Haec autem divina aequalitas in tribus potissimum attenditur, nimirum in perfectionum infinita magnitudine, in existentiae aeterna immutabilitate, et in potestatis inexhausta foecunditate, ut expendit sanctus Fulgentius libro De Fide ad Petrum cap. 1. dicens:

Quod nullus horum, scilicet Patris, et Filii, et Spiritus sancti, extra quemlibet ipsorum est, quia nemo eorum aut procedit aeternitate, aut excedit magnitudine, aut superat potestate: quia nec Filio, nec Spiritu sancto, aut anterior, aut maior Pater est, nec Filii aeternitas, atque immensitas velut anterior, aut maior Spiritus sancti immensitatem, aeternitatemque aut praecedere, aut excedere naturaliter potest.

Concinit et Concilium Toletanum 6. in professione fidei ante medium: In hac, inquit, Trinitate tanta est unitas substantiae ut pluralitate careat, et aequalitatem teneat, nec minor in singulis quam in omnibus: nec maior in omnibus quam in singulis personis manet. Firmatur pariter ex Symbolo sancti Athanasii dicentis: In hac Trinitate nihil prius aut posterius, nihil maius aut minus, sed totae tres personae coaeternae sibi sunt, et coaequales. — Tertio denique hoc ipsum patet de Similitudine: est enim inter divinas Personas perfecta assimilatio, ratione attributorum, et perfectionum divinarum, in quibus illae divinae Personae dicuntur omnino similes: unde Athanasius in Symbolo: Qualis Pater, talis Filius, talis Spiritus sanctus: hinc oratione prima Contra Arianos ait: Filius quatenus est Verbum, et Sapientia Patris omnia habet quae sunt Patris, aeternitatem, immutabilitatem, et per omnia, et in omnibus eamdem similitudinem. Quam etiam similitudinem habet Spiritus Sanctus, non quidem vi formalissima suae processionis sicut Filius, sed ratione sibi communicatae naturae divinae; quamobrem nonnulli Patres eo processerunt, ut Spiritum sanctum appellarent formam, et imaginem, et Verbum Filii, ut patebit Disputatione sequenti. — Hanc divinam similitudinem probat S. Hilarius lib. 3. De Trinit. ex illo Genesis faciamus hominem, etc. Qui dicit, inquit, faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram, invicem esse sui similes in eo quod similitudinem nostram dicat, ostendit.

Probat vero Richardus Victorinus libro 3. De Trinitate cap. 7. ex perfecta charitate, qua est inter divinas Personas:

Plenitudo Charitatis exigit, inquit, ut uterque ab altero sit summe dilectus, et consequenter secundum praedictam discretionis normam, uterque sit summe diligendus. Ubi autem uterque est aeque diligendus, oportet ut uterque sit aeque perfectus: oportet itaque utrumque esse aeque potentem, aeque sapientem, aeque bonum, aeque beatum, etc.

Quae hanc adversus veritatem possent obici, iam soluta sunt ex dictis de consubstantialitate, et aequalitate divinarum Personarum.

Probatur itaque secunda pars. Nempe, quod illae relationes identitatis, aequalitatis, et similitudinis revera sint reales, ut affirmat Doctor in 1. dist. 31. et alibi.

Probatur 1. Relatio realis est, quae competit extremis, secluso opere intellectus: sed tales sunt praefatae relationes: ergo sunt reales. Maior patet. Minor probatur ex sanctis Patribus, et Conciliis, maxime Nicaeno, Toletano 1., Constantinopolitano 1. in quibus Filius divinus dicitur esse eiusdem essentiae cum Patre, et illi in omnibus aequalis, et perfecte similis.

Confirmatur. A parte rei Filius divinus habet omnia requisita ex parte fundamenti ad relationes identitatis, aequalitatis, et similitudinis cum Patre: ergo revera etiam a parte rei habet illas rationes. Patet consequentia; nam in istis relationibus intrinsecus advenientibus, posito sufficienti fundamento, et termino, necessario resultat relatio. Probatur antecedens, nam ex Aristotele lib. 5. Metaphysicorum cap. 5. Eadem sunt, quorum substantia est una; similia vero, quorum qualitas una; aequalia autem, quorum quantitas una; sed a parte rei in Patre et Filio est una substantia, nempe natura divina; una pariter qualitas, nempe perfectiones attributales, et modales; una denique quantitas, non molis, sed moris, nempe Divinitas, Maiestas, et Celsitudo: ergo pariter in eis sunt a parte rei relationes identitatis, aequalitatis, et similitudinis.

Secundo, aequalitas, et similitudo sunt relationes reales in creaturis: ergo multo magis in Deo. Patet antecedens: Probatur consequentia: Aequalitas, et similitudo multo perfectius sunt in divinis, quam in creaturis: ergo multo fortius constabit eas esse reales in Deo. Antecedens est ipsius S. Augustini lib. 3. De Trinitate, cap. 4. et 5. ubi summam aequalitatem personarum probat ex summa simplicitate illarum, et capite 10. de Filio quatenus imagine loquens ait: Cui iam est tanta congruentia, et prima aequalitas, et prima similitudo, nulla in re dissidens, et nullo modo inaequalis, et nulla ex parte dissimilis, sed ad identidem respondens ei cuius imago est.

Tertio, probat Doctor laudatus numero 2.: Illae relationes sunt reales, quibus competunt omnes conditiones ad relationem realem desiderandae, nempe: primo, ut extrema sint realia: secundo, ut realiter distinguantur: tertio, ut relatio resultet ex natura rei, seu extremorum, adeoque absque ulla comparatione intellectus: sed tres illae conditiones revera praefatis relationibus congruunt. Primo namque essentia, et perfectiones divinae, quae sunt fundamenta identitatis, aequalitatis, et similitudinis Personarum, revera sunt reales: secundo, Personae ipsae, inter quas intercedunt illae relationes, sunt realiter existentes, invicem realiter distinctae: tertio denique, nulla opus est intellectus comparatione, ut illae divinae Personae sint eaedem, aequales, et similes: ergo revera tres illae conditiones ad relationem realem necessariae praedictis relationibus conveniunt.

Replicant Thomistae: Praeter tres assignatas conditiones, quartam desiderari, nempe quod sit fundamentum quo realiter distinguatur in utroque extremo: hoc autem in divinis non occurrit; nam eadem est essentia, eademque numero perfectiones in tribus adorandis Personis; adeoque propter defectum huius conditionis praefatae relationes in Deo non possunt esse reales.

Contra 1. Paternitas, et Filiatio in creaturis sunt relationes reales: sed fundamentum Paternitatis non distinguitur realiter a fundamento Filiationis; fundamentum enim Paternitatis est generatio activa, et fundamentum Filiationis, generatio passiva: sed actio, et passio realiter non distinguuntur ex Philosopho 3. Physic., ut etiam ultro fatentur Thomistae: ergo fundamentum Paternitatis creatae non distinguitur realiter a fundamento Filiationis; adeoque, ut relationes sint reales, non est necessaria distinctio realis fundamentorum. Secundo, si eadem numero quantitas, aut qualitas constitueretur in diversis subiectis, intercederet inter illa subiecta relatio aequalitatis, et similitudinis: sed in tali casu fundamentum non esset distinctum realiter in illis extremis; ergo unitas, et identitas essentiae, et perfectionum divinarum in Personis divinis, non obstat quin in eis sint realis identitas, aequalitas et similitudo.

Replicant 2. Quod in eo casu non exsurgeret aequalitas, et similitudo inter illa subiecta, quia, inquiunt, forma posita in duobus subiectis non reddit illa duo talia; etenim ad dualitatem opus est multiplicari formas. — At replica falsa ostenditur duabus instantiis: primo enim in Patre aeterno, et in Filio est unica spiratio activa, et tamen Pater, et Filius sunt duo spirantes: item in tribus Personis eiusdem sanctissimae Trinitatis est unica aeternitas, et tamen S. Athanasius in Symbolo docet, quod illi tres sunt coaeterni: ergo albedo v. g. posita in duobus subiectis vere faciet duo alba, adeoque duo similia, quamquam tamen unica sit numero forma; et consequenter ad realitatem relationis non est necessaria realis distinctio fundamenti in extremis, sed satis est, quod ipsa extrema sint realiter distincta.

Replicant 3. Si non multiplicaretur fundamentum, sequeretur, quod idem referretur ad seipsum: fundamentum enim est id quod refertur.

Nego sequelam. Fundamentum enim est quidem ratio referendi, non vero id quod refertur; extrema enim sunt ea quae referuntur, haec autem sunt divinae personae realiter invicem distinctae.

Confirmantur supradictae rationes: praefatae relationes fundantur in unitate: ergo quanto maior erit unitas essentiae, perfectionis, et magnitudinis, tanto praestantior erit identitas, aequalitas, et similitudo, et per consequens si exsurgat relatio identitatis inter duas substantias numero, vel specie distinctas, multo magis exsurget inter extrema, in quibus erit unica numero substantia. Insuper

Dices 1. Si aequalitas, et aliae relationes essent reales in divinis, sequeretur in Deo dari plures relationes reales quam quatuor: sed consequens videtur falsum, et contra communem Theologorum sententiam: ergo et antecedens. Sequela maioris est evidens, nam relationes identitatis, aequalitatis, et similitudinis distinguuntur formaliter a relationibus originis: ergo revera essent in Deo plures relationes quam quatuor. Imo ipsemet Doctor duas relationes similitudinis, duas aequalitatis, et duas identitatis in qualibet Persona divina constituit, quarum una ad unam, et altera ad alteram Personam refertur; ex quibus resultant 18. relationes reales, quibus si quatuor relationes originis adiungas, erunt in Deo viginti duae relationes reales. Rursus, cum omnes perfectiones divinae distinguantur ex natura rei, sintque omnes infinitae intensive, consequens erit tot esse relationes aequalitatis, et similitudinis, quot attributa quae certe ingentem relationum numerum in divinis efficient. — Negat minorem Doctor ibidem n. 7. Potest concedi, inquit, quod quot sunt perfectiones in Deo simpliciter, tot sunt etiam habitudines, et tot aequalitates: sicut tamen illae omnes sunt simpliciter una res, ita et aequalitates secundum ens sunt simpliciter una res. Itaque non implicat in Deo plures esse formalitates relativas, sicut plures sunt absolutae.

Dices 2. Non sunt multiplicandae formalitates, nec entitates in Divinis absque ulla urgente necessitate: at nulla videtur esse necessitas multiplicandi tot entitates relativas; etenim Personae divinae seipsis possunt dici invicem aequales, eaedem, et similes; per hoc enim dici potest nihil aliud significari, quam quod habeant eamdem essentiam, et perfectionem, seu quod una non habeat aliam essentiam, nec maiorem, aut minorem perfectionem, quam altera: ergo ad id entitates illae positivae superfluunt.

Nego minorem, et ad eius probationem dico, quod cum aequalitas, identitas, et similitudo divina sint positivae, etiam illae denominationes fieri debent per aliquid positivum; adeoque per aliquam formalitatem positivam: at habere eamdem essentiam, et perfectionem, seu non habere aliam essentiam, et perfectionem non est formaliter aliquid positivum, sed pure negativum; ideoque hoc non sufficit ad illam denominationem identitatis, aequalitatis, et similitudinis; sed ad id requiritur entitas aliqua, seu formalitas relativa, tum ab essentia, et attributis, cum ab ipsis relationibus originis formaliter, aut saltem modaliter distincta.

Dices 3. Aequalitas est relatio simpliciter simplex: sed relatio in divinis non est talis: ergo aequalitas non est relatio.

Distinguit maiorem. Doctor in 1. dist. 19. qu. 1. n. 8.: Aequalitas fundamentaliter sumpta est perfectio simpliciter simplex, quia praeexigit naturam perfectam, et omnimode infinitam in Personis, concedo: aequalitas sumpta formaliter, quatenus nimirum est formalitas relativa, qua Personae divinae referuntur ad invicem est perfectio simpliciter, nego; seu, ut loquitur Doctor ibidem:

Dico, quod perfectio simpliciter, id est, quae formaliter posset esse infinita, non elicit, nisi aliquid, quod potest esse essentiale in divinis, et ad se, et tale aliquo modo praeintelligitur relationibus originis eiusmodi, sicut sapientia, bonitas, etc.; aequalitas autem non praeintelligitur relationibus originis, nec potest esse ad se: Pater enim non est aequalis sibi, sed Filio, et ideo aequalitas hoc modo non dicit perfectionem simpliciter, dicit tamen perfectionem, quae in omni natura comparando ad aliquid eiusdem naturae, melior est suo opposito, quia oppositum eius de necessitate dicit imperfectionem, non enim est inaequalitas in eadem natura, nisi alterum individuum imperfecte habeat illam naturam. Nec obstat, quod dist. 26. affirmet aequalitatem pro formali dicere perfectionem, id enim non dicit ex propria sententia, sed ex mente aliorum, qui ex eo quod personae dicerentur constitui absoluto, inferebant inde sequi, quod esset aliqua perfectio in una persona, quae non esset in alia; quam illationem nullam esse ostendit Doctor dicens, quod melius concluderent, quod relatio non constitueret personam. Nam probabilius videtur, inquit, quod relatio possit esse perfectio, quam quod sit proprietas hypostatica, etc., supple, in sententia arguentis.