Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Notandum 1. Quod cum divinae processiones vere sint actiones productivae, etiam necessario requirunt terminum, sicut, et proportione servata omnes actiones creaturarum productivae. Duplex autem actionis productivae in creatis distinguitur terminus, nimirum a quo et ad quem; actio enim productiva est veluti tendentia ab uno ad aliud. Terminus a quo iterum duplex, nimirum proprie et improprie dictus: prior ex Aristotele lib. 1. Physicorum c. 5, et sequentibus, nihil aliud est, quam privatio illius formae, quae per novam productionem, seu mutationem acquiritur; quo fit, ut, producta forma, terminus a quo, seu illius formae privatio, desinat: posterior vero dici potest id unde aliquid oritur et producitur, sicut natura divina dici potest terminus a quo generationis Filii, quia nempe est principium actionis productivae Filii. Similiter terminus ad quem duplex distinguitur, nimirum formalis et totalis: prior est ratione cuius actio refertur ad totalem: posterior vero est ipsa persona producta, secundum totum suum esse, tam essentiale, quam personale.

Notandum 2. In divinis nullum esse terminum a quo proprie dictum, siquidem terminus a quo est privatio illius formae vel rei, quae producitur, quae desinit eodem instanti, quo forma producitur; nulla autem in divinis est personarum productarum privatio, nihilque est quod per productionem divinarum personarum extinguatur et cesset esse in Deo, sicut extinguitur privatio, illo ipso instanti, quo forma producta incipit esse. Difficultas autem est de termino a quo, secundum quid et improprie dicto, an scilicet admittendus sit in divinis, dicique possit personas divinas de substantia producentis emanare.

Notandum 3. Quod etsi omnes Catholici Doctores consentiant Filium oriri de substantia Patris, et Spiritum sanctum de substantia Patris et Filii; non tamen conveniunt in modo, quo persona producta est de substantia, seu essentia personae, a qua procedit. Durandus enim in 1. dist. 5. q. 2. et Henricus ibidem, censent Filium dici esse de substantia Patris, eo quod essentia Patris Filium constituat tamquam materia, seclusis tamen his materiae imperfectionibus, nempe quod, inquit, Materia sit potentia pura, quae non fit actu, nisi per aliquam formam sibi advenientem, item, quod transmutetur de privatione ad formam, et quod acquirendo unam formam amittat aliam, etc. Perfectiones autem materiae convenientes essentiae divinae tres assignat Durandus, nempe quod Materia praeexistat producendo, et inexistat producto: quod cum forma constituat totum: quod in se recipiat formam et sit generationis subiectum. Inde concludit Durandus, essentiam divinam habere quasi rationem materiae respectu Filii et Spiritus sancti, nam essentia divina, quodam ordine naturae, praeexistit personae procedenti in divinis, et productae inexistit. Item cum proprietate relativa, quae est forma personae, constituit totam personam producentem. Denique eamdem relationem in se recipit, estque veluti subiectum generationis divinae: unde fit, ut sit de essentia personae producentis, quasi materia. Verum contra hanc sententiam reclamant omnes pene alii Doctores Catholici, asserentes, divinam essentiam, nec esse materiam, nec quasi materiam divinae processionis: sed tantum esse principium formale subsistens, in quantum videlicet essentia Patris, Filio per generationem communicata, in eo subsistit.

— His praenotatis, tria sunt in praesenti Quaestione resolvenda: Primo, an persona procedens vere sit de substantia eius a qua procedit; Secundo, an essentia divina sit terminus a quo processionum per modum materiae, vel formae: Tertio, an terminus ad quem divinarum processionum sit vel essentia, vel relatio, vel utrumque.

Conclusio prima. — Revera processiones divinae sunt de aliquo, scilicet de essentia divina. Haec est omnium pene Theologorum, et

Probatur primo auctoritate Conciliorum; nam Concilia Toletana 3. 1. et maxime undecimum in Confessione fidei ita loquitur: Filius non ex nihilo, aut ex alia substantia, sed ex utero Patris, idest, ex substantia genitus credendus est: ubi imitatur illud Patris ad Filium in Psalmo: Ex utero ante Luciferum genui te: quo etiam testimonio utitur Concilium Hispalense 2. Can. 18. Concilium Nicaenum in Confessione fidei; et Ephesinum in Epistola ad Nestorium, Credimus, inquit, in unum Dominum Iesum Christum Filium Dei natum ex Patre, hoc est, ex substantia Patris, Deum de Deo.

— Denique idem habet Concilium Florentinum sess. 19. dicens: Hanc nobis doctrinam Doctores omnes tradiderant, orationes has exponentes: Filius est ex substantia Patris et sanctus Spiritus ex Patris, Filiique substantia.

Constat etiam ex Symbolis, in quibus Filius dicitur Deus de Deo, lumen de lumine, etc., maxime vero in Symbolo sancti Athanasii, ubi legimus, Deus est ex substantia Patris, ante saecula genitus.

Probant hoc ipsum omnes sancti Patres, maxime vero S. Aug. lib. 3. Contra Maximinum cap. 14.

Aut de aliqua substantia, inquit, natus est Dei Filius, aut de nulla: si de nulla, ergo de nihilo; quod vos, Ariani, non dicere iam tenemus: si de aliqua, nec tamen de Patris, non certus est Filius; si de Patris, unius eiusdemque substantiae sunt Pater et Filius.

Et c. 15. eamdem probationem, cum proportione, extendit ad Spiritum sanctum dicens: Spiritus sanctus non est de nihilo, sed inde est unde procedit. Simili argumento eamdem veritatem probat idem ipse, vel potius alter in lib. Contra Felicianum cap. 6.

Nativitatem, inquit, Filii Dei, ortumque rimantibus, haec, nisi fallor, occurrunt: idest, ut aut ex Patre sit, aut ex nihilo; aut ex altero, aut ex seipso. Horum quaeso consequentiam videamus: si ex seipso, non recte Filius dicitur, qui non natus, sed ingenitus praedicatur: si ex nihilo, creatura cum caeteris, non creaturae auctor ostenditur. Si ex altero, non eius, cui credimus, sed nescio cuius incogniti Patris Filius praedicatur. Quod si propter haec quatuor non potest inveniri quintum; nec de his propter evidentem blasphemiam tria praedicari penitus possunt; restat ut substantialiter de Patre sit genitus.

Probatur insuper Conclusio. Filius divinus non est de nihilo productus, alioqui esset creatus et creatura: igitur est de aliquo praeexistente: sed nihil aliud praeexistit, quam ipse Pater: ergo oriri debet de Patris substantia.

— Secundo, omnis filius habet in se aliquid patris; non enim filius est id quod producitur de externa materia, alias claves et tunicae, caeteraque artefacta essent filii fabrorum, sutorum et artificum: ergo Filius etiam divinus debet in se habere aliquid Patris: at non habet Paternitatem: ergo habet essentiam, ex qua oritur.

— Denique, si non esset de substantia Patris, non posset ei dici consubstantialis: at consequens est absurdum et contra fidem: ergo, etc.

Dices 1. Essentia et substantia divina est simplicissima et indivisim communis Patri, Filio et Spiritui sancto: ergo si Filius, v. g. oriatur ex essentia divina, qua ratione dicitur esse de substantia Patris, eadem dicitur esse de substantia propria, necnon et de substantia Spiritus sancti: sed consequens hoc est absurdum: ergo, etc.

Nego sequelam maioris. cum enim Filius dicitur esse de substantia Patris, nihil aliud significatur, quam quod eadem essentia et substantia, quae est in Patre in primo signo originis, communicetur Filio in secundo signo originis: Filius autem, in illo priori signo originis, non recte dicitur habere essentiam, qua illi communicatur in secundo signo; nec ille sibi ipsi propriam substantiam communicat, ideoque dici non debet de sua substantia, sed de substantia Patris.

Dices 2. Si Pater divinus genuit Filium de sua substantia: ergo Verbum dici poterit Filius substantiae Patris: sed hoc est absurdum, dicitur enim tantum Filius respectu correlativi, nempe Patris: at essentia divina non habet rationem Patris, neque correlativi ad Filium: ergo nec Filius dici potest de ea genitus.

Nego sequelam maioris. quamquam enim S. Augustinus lib. 15. De Trinit. cap. 19. explicans illud ad Colossenses 3. Qui eruit nos de potestate tenebrarum et transtulit in Regnum Filii Charitatis suae, dicat, Filium Charitatis esse Filium substantiae Patris, seu Filium, qui de substantia eius est genitus, nihilominus haec locutio est impropria; Filius enim proprie non dicitur per respectum ad principium quo producitur, sed per respectum ad principium quod: unde Verbum divinum dici non debet proprie Filius substantiae Patris, sed potius Filius de substantia Patris, ut ipsemet S. Augustinus exponit ibidem, necnon et c. 12. vel 13. Tale est, quod dico, inquit, de Patris scientia, vel de Patris essentia, ac si expressius dicerem de Patre scientia, vel de Patre essentia.

Conclusio secunda. — Personae procedentes sunt de substantia producentium, non per modum materiae, sed per modum formae.

Probatur 1. Auctoritate sanctorum Patrum, qui maximo consensu affirmant, causam materialem esse removendam a processionibus divinis; ita S. Hilarius lib. 12. De Trinitate: Hic ergo, inquit, ingenitus ante omne tempus ex se Filium genuit, non ex aliqua subiacente materia, quia per Filium omnia; non ex nihilo, quia ex se Filium; similiter S. August. lib. 3. Contra Maximinum cap. 11.

Vos autem, inquit, nec Filium de substantia Patris genitum vultis, et tamen eum, nec ex nihilo, nec ex aliqua materia, sed ex Patre esse conceditis, nec videtis, quam necesse sit, ut qui non est ex nihilo, nec aliqua re, sed ex Deo, nisi ex Dei substantia esse non possit.

Unde merito colligit Doctor in 1. dist. 5. quaest. 2. num. 11. quod Omnes Doctores antiqui, qui a tempore Augustini, usque ad istum (nempe Henricum) non sunt ausi in divinis nominare materiam, nec quasi materiam. Cum tamen omnes concorditer dicant cum Augustino, quod Filius generatur de substantia Patris.

Probat autem Conclusionem Doctor ibidem n. 5. Primo quia essentia divina est terminus formalis productionis generativae Filii: ergo non est quasi materia eiusdem. Consequentia patet: quod enim materia, vel quasi materia in generatione, est in potentia, vel quasi in potentia ad terminum formalem: non potest autem idem esse in potentia ad seipsum: ergo idem non potest esse terminus formalis et quasi materia generationis: igitur si essentia divina est terminus formalis divinae generationis, non est eiusdem quasi materia. Probat autem antecedens: primo auctoritate; nam Ioannis 10. Filius ait: Pater meus, quod dedit mihi, maius omnibus est: maius autem omnibus non est, nisi aliquid infinitum, adeoque est essentia divina, quam Pater dedit Filio.

Deinde S. Augustinus lib. 15. De Trinit. cap. 26. Sicut Filio, inquit, praestat essentiam, sine initio temporis, sine ulla mutabilitate naturae de Patre generatio, ita Spiritui sancto praestat essentiam, sine ullo initio temporis, sine ulla mutabilitate naturae de utroque processio.

Secundo, terminus formalis est id quod perfectius est in generatione: sed essentia est perfectior in personis productis, quia relationes personales non dicunt perfectionem: ergo est etiam terminus formalis. Addit, quod in creatis natura est terminus formalis generationis, non autem proprietas individualis: ergo idem dicendum in divinis. Denique generatio in divinis non esset univoca, si essentia divina non esset terminus formalis, quia ad generationem univocam requiritur, quod generans et genitum conveniant in termino formali; non convenirent autem personae productae cum producentibus, si essentia divina non esset terminus formalis: ergo, etc.

Probat 2. Quia si Filius generaretur de essentia, ut de quasi materia, vel essentia sic accepta esset quid absolutum et commune tribus Personis, vel quatenus est in primo supposito. Si primum: ergo Filius procedit de seipso, quia procedit de essentia, ut est communis tribus Personis. Si secundum: ergo essentia, ut est in Patre, erit Filius, quia, ut est in Patre, recipit relationem filiationis, tamquam formam Filii constitutivam.

Tertio, quia Spiritus sanctus est de essentia aeque ac Filius, et tamen, ex mente Henrici, non est de Essentia tamquam de materia, alias eius productio esset naturalis: ergo nec ex ea debet esse Filius tamquam de materia.

Quamquam autem hic communior Doctorum loquendi modus, et ad Catholicam veritatem magis sit accommodatus, nihilominus non omnino improbanda est Henrici sententia: si nempe ille sit sensus, quod quemadmodum materia praesupponitur, et rei quae fit ex ea, et reperitur et subsistit cum illa re, quae est forma determinativa et constitutiva; ita essentia divina Patris praesupponitur in priori signo originis Filio, qui de ipsa generari dicitur, et intrinsece includitur in Filio simul cum relatione filiationis, qua est veluti forma constitutiva Filii; unde haec quaestio tota pene est de nomine. Certum enim est, quod in divinis non sit proprie forma, sicut nec materia: sed utraque Deo tribuitur tantum per metaphoram et quamdam proportionem, quam essentia divina habere potest cum forma et materia in creaturis: nihilominus materiae nomen Deum magis dedecet, quam formae. Siquidem cum sit substantia spiritualis et purus actus, haec utraque appellatio directe militat cum materiae vocabulo, non ita cum nomine formae.

Conclusio tertia. — Divinarum processionum terminus totalis ad quem, est tota persona producta; terminus vero formalis est ipsamet natura divina communicata personis productis a producentibus.

Haec Conclusio duas habet partes, quarum Probatur prima; primo quidem a sanctis Patribus, qui Filium Dei totum de toto originatum et productum esse pronuntiant; sic Nazianzenus Orat. 50. Filium appellat Perfectum de perfecto, totum a toto, plenum a pleno; et infra: In Patre totum, quod inest, totum genuit Filium: subscribit S. Ambrosius De Filii Divinitate cap. 7. Tantus est Filius, inquit, quantus videbitur esse Pater, totus de toto, integer de integro, perfectus de perfecto, consummataque virtute, et sicut Apostolus dicit, in quo inhabitat omnis plenitudo Divinitatis corporaliter.

Concinit et Hilarius lib. 7. De Trinit. Unum, inquit, ex uno, et totum a toto, Deum et Filium, neque per nativitatem Patri ademisse, quod totus est, neque hoc ipsum totum non secum nascendo tenuisse. Idem habet S. Augustinus pluribus, maxime Sermone 125. De Tempore: Genuit Filium, ait, totum a toto, perfectum a perfecto, plenum a pleno. Idem pari ratione dici debet de Spiritu sancto; unde Concilium Florentinum sess. 18. communi consensu Latinorum et Graecorum per Ioannem et Marcum statuit, Processionem esse, qua Spiritus sanctus accipit esse, et illud totum, quo est, quoque proprie spiritus sanctus nuncupatur.

His itaque constat Filium et Spiritum sanctum, secundum se totos, idest, quatenus constant essentia divina et relatione personali, non autem secundum praecisam relationem filiationis, aut spirationis, esse terminos totales divinarum processionum.

— Secundo, Persona producta non est composita, sed omnino indivisibilis: ergo tota producitur; maxime cum productio terminetur ad rem quatenus existit a parte rei. Hanc rationem ita urget S. Hilarius lib. 9. De Trinit.

Dum, inquit, non ex portione compositus est (Filius), sed ex simplicitate perfectus est: necesse est, ut secundum quod est Pater, ipse sit omnium unum ei, quem ex se genuit, Pater totus; dum cum Patrem ex suis omnibus nativitas Filii perfecta consummat.

Quasi diceret, cum Persona producta sit omnino simplex, etiam et simpliciter dici debet producta.

Secunda pars est Doctoris in 1. dist. 5. q. 2., et dist. 13. n. 12. ubi loquens de productionibus divinis ait: Productio ista non est fluxus aliquis, neque forma fluens, neque est eiusdem rationis cum forma, quae terminus formalis productionis est aliquod essentiale. Censet ergo Doctor relationem constitutivam personae productae non esse terminum totalem productionis.

Probatur primo: natura est terminus formalis in productione creaturarum, non autem personalitas, aut suppositalitas: ergo idem pariter est in divinis a plena paritate rationis.

Secundo, ille est terminus formalis productionis, qui est forma conferens illud esse, quod primo et per se intenditur in productione: sed essentia divina confert illud esse, quod primo et per se intenditur in productionibus divinis, nempe quod Persona producta sit Deus: ergo essentia dici debet terminus formalis productionis.

— Confirmatur: quoniam generatio tendit ad hoc, ut Filius perfecte assimiletur Patri in essentia, ex vi formalissima suae generationis; et Spiritus sanctus ex identitate essentiae sibi communicatae; sed illam similitudinem et identitatem confert, non relatio, sed essentia: ergo huius communicatio primario intenditur in productione divina.

Tertio denique, si relatio, non vero essentia, esset terminus formalis processionum divinarum, sequeretur illas non esse univocas, sed aequivocas: at falsum consequens: ergo et antecedens. Patet sequela maioris; univoca enim sunt, quorum nomen commune est, et ratio substantiae nominis accommodata omnino eadem, ut docet Aristoteles in Ante-praedicamentis: sed si relationes Personarum constitutivae essent termini formales earum productionum, nec personae productae invicem et cum producentibus haberent nomen commune, Filius enim non dicitur Pater; nec formale significatum per nomen esset eis commune, quod enim significatur per filiationem, non est commune Patri, nec Spiritui sancto, et consequenter non essent univocae, sed aequivocae.

Hoc autem est absurdum; sequeretur enim eas esse diversae speciei et naturae, quod implicat; aequivoca namque sunt diversae naturae, adeoque diversae speciei. Nec refert, quod personae adaequate sumptae, non sint eiusdem rationis, quia habent relationes oppositas et disparatas; nam ad univocationem, inquit Doctor in 1. dist. 13. n. 23., non requiritur, quod univocata adaequate sumpta sint omnino eiusdem rationis; alias Petrus et Paulus non essent univoci, quia includunt Petreitatem et Pauleitatem, quae sunt primo diversa; sufficit ergo quod conveniant in univocatione essentiae.

Dices 1. Terminus formalis productionis debet esse productus: sed essentia non est producta: ergo nec est terminus formalis productionis. Minor constat, Essentia enim divina nec producit, nec producitur. Probatur minor, quia propter quod unumquodque tale et illud magis; sed terminus totalis, qui dicitur productus, ita denominatur propter formalem terminum; ergo hic magis debet dici productus. Minor patet; terminus enim formalis productionis est ratio formaliter constituens productum in esse producti: ergo, etc.

Nego maiorem. anima enim rationalis in productione et generatione hominis est terminus formalis dans esse formale homini genito, illa tamen non producitur ab homine generante, sed sufficit, quod communicetur ex exigentia naturali illi corpori ab homine genito; sic etiam beatissima Virgo dicitur Dei genetrix, non quod Verbum genuerit, aut hypostaticam unionem effective produxerit, sed quod physice concurrunt ad productionem naturae humanae exigentis naturaliter suppositum, vel proprium, vel divinum. Ergo a simili sufficit, quod essentia divina communicetur personis productis et det eis esse divinum, ut dicatur terminus formalis productionis. Ad probationem respondeo, illud axioma, propter quod unumquodque tale et illud magis, non verificari in omni genere causae, maxime in causa formali, nam propter animam rationalem Petrus est homo, nihilominus anima non est magis homo, quam Petrus. Adde quod nec in creaturis, nec in Deo terminus formalis rei productae sit ratio formaliter constituens eam in esse producti, imo in creaturis haec ratio est de praedicamento actionis, aut passionis, adeoque accidentalis est; qualis certe non est forma substantialis producta.

Dices 2. Terminus, qui producitur, accipit suam realitatem formaliter ex vi termini formalis: sed Filius non accipit formaliter suam realitatem ex vi essentiae; sed ex vi filiationis, quae est sua personalis proprietas: ergo essentia non est terminus formalis divinae productionis.

Distinguo minorem. non accipit suam realitatem formalem ex vi essentiae, concedo: essentialem et divinam, nego. Per essentiam enim sibi communicatam Filius accipit esse divinum, in quo inhabitat divina filiatio et sine quo illa nihil esset; itaque Filiatio est quasi forma constituens eum in esse Filii et personae; quae forma pertinet ad terminum totalem, qui producitur ut quod; terminus autem ut quo est ipsamet essentia.

Dices 3. Ille est terminus formalis, qui in termino totali habet rationem formae constitutivae et distinctivae: sed sola relatio personalis hoc habet in persona producta: ergo illa sola est terminus formalis. Maior patet ex mox dictis. Probatur minor: relatio est, quae constituit personam et efficit distinctionem inter producens et terminum productum: non enim invicem distinguuntur realiter per essentiam: ergo essentia non est terminus formalis.

Distinguo priorem partem minoris. ut prius: relatio habet rationem formae constitutivae in esse personali, concedo: substantiali, nego. Unde essentia divina se habet quidem, ut forma dans esse divinum; relatio vero, ut modus, seu terminus essentiae tribuens esse personale. Ad posteriorem minoris partem dico, equidem terminum formalem in creatis productis statuere ordinem et realem distinctionem inter producens et formalem terminum productum, quoniam terminus ille formalis in creatis ordinario producitur. Secus autem in divinis, ubi terminus ille formalis non producitur, sed tantum communicatur. Unde quantum ad hanc partem neganda est paritas.

Instabis. Essentia, ut diximus, est terminus formalis quo, saltem improprie dictus: ergo non potest esse formaliter terminus ad quem. Patet consequentia; terminus enim quo et ad quem opponuntur.

Nego consequentiam. sicut enim non repugnat eamdem essentiam, quae est in Patre, per generationem communicari Filio; ita etiam non repugnat eamdem essentiam esse principium formale quo: et terminum ad quem, quatenus consideratur in diversis suppositis et personis.

Ex his colligit 1. Doctor in 1. dist. 5. q. 2. n. 13. Filium divinum (idem dicendum de Spiritu sancto) non esse de nihilo, ex eo quod sit de substantia Patris, hoc est, quia recipit a Patre eamdem numero naturam; quemadmodum enim, inquit, illa non fiunt ex nihilo, quae praesupponunt materiam suam, ita nec illa dici debent fieri ex nihilo, quae praesupponunt formam suam: sed Filius praesupponit essentiam divinam in Patre, quasi formam sibi communicatam: ergo non est dicendus fieri ex nihilo.

Colligit 2. Quod haec totalis divinae naturae communicatio sufficit ad veram et genuinam generationis rationem, non minus, imo multo perfectius, quam si fieret per substantiae generantis decisionem;

sicut enim, inquit, homo generans vere censetur pater, ex eo quod suae substantiae partem decidat, eamque ad filii formationem subministret; multo perfectius sibi Patris nomen vindicare debet divinus Pater, non decidendo aliquid sui, sed totam essentiam suam communicando, et hoc ut formalem terminum illius productionis. Quemadmodum enim, si Pater creatus immediate decideret a se Filium, vere esset Pater, quia illud, quod esset, de se vere esset terminus actionis, sic multo magis aeternus Pater perfecte filium generare dicitur, non solum partem, sed totam naturam suam indivisim ei communicando.

Colligit 3. Verbum divinum produci non per decisionem substantiae divinae, nec per illius destructionem; sed per communicationem indivisibilem eiusdem omnino, non solum identitate reali, sed etiam formali essentiae divinae, ut decernitur cap. Damnamus, De summa Trinit. nimirum, Dici non posse, quod partem substantiae suae Filio dederit

Pater et partem ipse sibi retinuerit, cum substantia Patris indivisibilis sit, utpote simplex omnino.

Quaeres. An eodem modo et indiscriminatim uti liceat propositione ex et de ad significandam consubstantialitatem personae procedentis cum principio producente?

Respondeo 1. Has duas propositiones ex et de vix apud linguarum Graecae et Latinae peritos et interpretes discrimen habere: unde etiam indiscriminatim utrisque plurimi ex sanctis Patribus utuntur, ad denotandam consubstantialitatem personae productae cum producente; sic S. Chrysostomus tom. 3. de Spiritu sancto probat eius Divinitatem et consubstantialitatem cum Patre ex Verbis Apost. 1. Corinth. 2. Spiritum, qui ex Deo est. Ex Deo autem, inquit, nihil dicitur, nisi quod est ex substantia eius: sic utraque particula utitur Nazianzenus Orat. 2. De Fide Nicaena, ubi sic legimus: Deus de Deo, lumen de lumine, vita ex vita, perfectum de perfecto, totum a toto, plenum a pleno. Sic denique Ecclesia Latina Nicaenum Symbolum effert, Ex Patre natum, ante omnia saecula, Deum de Deo; et de Spiritu S. Qui ex Patre, Filioque procedit.

Respondeo 2. Praepositionem de aptiorem esse et frequentius usurpari ad significandam consubstantialitatem producti et producentis; praepositio enim ex, secundum vim suae significationis, importat tantum ordinem producti ad producentem, non significando consubstantialitatem: at vero praepositio de significat praeterea consubstantialitatem rei productae cum principio producente, ut explicat S. Augustinus lib. De natura boni, Contra Manichaeos cap. 26.

Ex ipso, inquit, non hoc significat, quod de ipso; Quod enim de ipso est, potest dici ex ipso, non autem omne, quod ex ipso est, recte dicitur de ipso. Ex ipso enim Caelum et Terra, quia ipse fecit ea; non autem de ipso, quia non de substantia sua; sicut si aliquis homo gignat Filium, et faciat domum, ex ipso Filius, ex ipso domus, sed Filius de ipso, domus de terra et ligno.

Hinc etiam Ariani, ut refert Theodoretus lib. 1. Historiae Ecclesiasticae c. 8. et ut legitur in actis Concilii Nicaeni cap. 2. circa finem ut simularent se Catholicae fidei consentire, concedebant Filium ex Deo esse. Etenim, inquiebat Eusebius Nicomediensis eorum Princeps, Nos quoque ex Deo sumus; unusque Deus, ex quo omnia; sed Catholici Episcopi, fraudulento conatu explorate cognito, plenius explicaverunt illud: ex Deo esse, ut tum creaturae propterea, quod non ipsae ex se, aut sine causa ortae sint, sed principium ortus sui habeant, ex Deo esse dicantur: tum Filius solus existimetur ex Patris essentia constare: hoc enim unigeniti et veri Verbi Dei Patris proprium est: quod autem ab Episcopis scriptum est, ex Patris essentia, haec causa fuit: sic insidiosa Arianorum vocabula notavit Nazianzenus Orat. 49. ubi Arianum ita carpit:

Quia lumen Pater et lumen Filius, recte lumen de lumine credimus. Tu autem non lumen de lumine, sed lumen ex lumine, ita asseris, quasi a Patre, qui vere lumen est, aliud lumen sit factum, quod de ipsa Patris substantia non sit, sed sicut aliud quodlibet lumen quamquam a Deo sit factum, longe tamen aliud sit ab eo, qui fuerit; et ideo lumen ex lumine, non de lumine dicis.

— Nec refert, quod particula de etiam videatur interdum non significare consubstantialitatem principii et principiati, ut colligit Driedo lib. 3. De Regulis et Dogmatibus sacrae Scripturae, ex illo Matth. 1. Quod in ea natum est de Spiritu sancto est, et ex Symbolo Apostolorum, Conceptus est de Spiritu sancto ex Maria Virgine, et in Symbolo Nicaeno, Incarnatus est de Spiritu sancto: quae verba Christi humanitatis formationem indicant, secundum quam non est consubstantialis Spiritui sancto.

Respondent enim particulam de idem ibi significare, ac praepositionem ex: tum quia ita praefatum Matthaei contextum explicat Sanctus Athanasius Dialogo 3. De Trinit. circa finem. Inventa est, inquit, gravida ex Spiritu Sancto: tum quia Maldonatus et Salmeron eumdem contextum exponentes, affirmant praepositionem ex magis ad verbum respondere Graeco: tum denique quia Sanctus Ambrosius lib. 2. De Spiritu sancto cap. 5. exponens illud Matth. 1. Inventa est in utero habens de Spiritu sancto, observat, quod licet plerique habeant de Spiritu; Graecus tamen unde transtulerunt Latini, dicit: Ex Spiritu sancto;

quod enim, inquit, ex aliqua est, aut eius substantiae est, aut ex potestate eius: ex substantia, sicut Filius, qui ait: Ego ex ore Altissimi prodivi: sicut spiritus sanctus, qui a Patre procedit; ex Patre autem, sicut illud est: unus Deus Pater, ex quo omnia:

ex quibus infert Mariam sanctissimam genuisse ex Spiritu sancto non ex substantia, sed ex potestate; adeoque supponit praepositionem de consubstantialitatem determinate significare, quam praepositio ex solum indeterminata declarat.