Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Quemadmodum Theologi, inquit S. Dionysius 1. De Divinis Nominibus, multis nominibus appellatam Deitatem laudant, velut cum rursus eam inducunt dicentem, ego sum qui est, vita, lux, Deus, veritas: ita cum iidem Theologi omnium causam, et auctorem multis nominibus ex effectis omnibus laudant, ut bonum, ut pulchrum, ut sapientem, ut intelligentem, ut Deum Deorum, ut Dominum Dominorum, ut Sanctum Sanctorum, etc., sic inquit S. Thomas 1. p. q. 15. art. 2. ad 3.: Ad exprimendas diversas Filii Dei perfectiones, diversa ei attribuuntur nomina: nam ut ostendatur connaturalis Patri, dicitur Filius, ut ostendatur coaeternus, dicitur splendor; ut ostendatur omnino similis, dicitur Imago; ut ostendatur immaterialiter genitus, dicitur Verbum, etc.

Omnia autem nomina, quae Filio Dei Scriptura sacra attribuit, sub duodenario complectitur S. Ambrosius lib. 2. De Trinit.:

vocatur enim Filius Dei, Verbum, Imago, Idea, Principium, Sapientia, Lux, Candor lucis aeternae, Figura Substantiae, Character, Speculum, Veritas. Hi sunt (inquit ibidem Ambrosius) pretiosi illi lapides, sardius, iaspis, smaragdus, chrysolitus, et alii, quibus sancti Aaronis, qui Christi figuram gessit, vestimentum intexitur: hic veri amictus est Sacerdotis, haec vestis nuptialis, hoc pretiosum rationale... Filius Dei dicitur, quia ex Deo Patre nascitur: Verbum, quia ex ore Altissimi, cum perfecta eius notitia prodit: Imago, splendor gloriae, et speculum, quia nihil ei deest, quominus perfecte Patrem exprimere possit: Vapor virtutis Dei, quia eiusdem cum Patre naturae: Candor lucis aeternae, quia ei coaeternus: Character, quia a Patre personali differentia, non essentiali perfectione, discretus.

Ex his autem omnibus nominibus aliqua sunt communia tribus Personis, et Filio solum appropriata, ut Lux, Virtus, Idea, etc. Alia vero notionalia, et propria, ut Filius, Verbum, Imago, Character, Figura Substantiae. Nomen Filii proprium esse secundae divinae Personae satis liquet ex dictis Quaest. 5. primae Disput. et Quaest. 3. secundae. Superest itaque expendamus alia nomina propria, et appropriata tribus in sequentibus Quaestionibus.

Notandum 1. Circa Dei Verbum varios haereticos hallucinatos fuisse. Primo namque Valentinus somniavit Verbum non esse Filium Dei, nec a Deo immediate processisse, sed coniugio inenarrabilis tamquam Patris, et silentii tamquam Matris partam fuisse mentem, quae cum unigenito Filio peperit veritatem: deinde post multa saecula processisse Verbum ex mente simul, et veritate, ut refert Irenaeus lib. 1. cap. 1. Secundo Paulus Samosatenus asserebat Verbum divinum non esse subsistens, sed prolatitium et transitorium, ut narrat Epiphanius haeresi 65. Ait: Quidam ex Discipulis Samosatensis, inquit Athanasius Orat. 5. Contra Arianos, dividentes Verbum a Filio, dicunt Filium quidem esse Christum, Verbum tamen alium. Quorum rationem obiciemus, et solvemus infra. Tertio Alogii, hoc est sine Verbo, respuebant appellationem Verbi, eo quod, inquiebant, Filius Dei, nec ore, nec mente sit pronuntiatus, quocirca reiiciebant omnia scripta S. Ioannis, quod in eis Verbi divini fieret mentio. Ita August. haeresi 30. Hoc ipsum asseruisse videntur Arius, et Eunomius existimantes omne Verbum esse prolationem vocis, ut narrat S. Athanasius libro De Decretis Nicaenae Synodi. At magis non consentientes Discipuli quidam Ariani dicebant Verbum semper fuisse, sed non semper fuisse Filium: aliqui hominem assumptum a Verbo volebant esse Filium: ceteri, duo cum Ario variante sententiam, distinguebant Verba; alterum existens in Deo, quod est eius Sapientia ab eadem Persona Patris indistincta: aliud extraneum a Patris substantia, de quo, dicebat Arius, locutum fuisse S. Ioannem, quando dixit: in principio erat Verbum. Tandem Michael Servetus anno 1540. praecedentes iampridem sepultos errores ex inferis evocans, asseruit Verbum Dei nihil aliud esse, quam dispositionem, qua placitum est ei arcanum voluntatis suae nobis revelare. Quos omnes errores, ut in inferos unde emerserunt retrudamus

Notandum 2. Ex S. Augustino libro De Fide, et symbolo cap. 3. Filium Dei Verbum Patris ideo dictum esse, quia per ipsum innotescit Pater.

Sicut ergo verbis nostris id agimus, cum verum loquimur, ut noster animus innotescat audienti, et quidquid secretum in corde gerimus per signa huiusmodi ad alterius cognitionem proferatur: sic illa Sapientia, quam Deus Pater genuit, quoniam per ipsam innotescit animus secretissimus Patris, Verbum eius convenientissime nominatur.

Inde Richardus Victorinus libro 6. De Trinit. cap. 12. colligit solum Filium esse Verbum, non ita Spiritum sanctum: Quia, inquit, Verbum nascitur de corde solo, et ipso propalatur proferentis intentio: Iure igitur solius Patris sola genitura Verbum nominatur, per quod ipse, qui principalis est Sapientia, manifestatur. Subiicit nihilominus aliam, et quidem genuinam rationem, cur Filius dicatur Verbum, nempe quod dictione producatur; nam ut ibidem observat, idem est Verbum, quod corde concipitur, et quod voce profertur: Quid enim, inquit, est vox, nisi verbi vehiculum, vel si magis placet verbi indumentum? numquid est alius aliquis homo indutus, et alius aliquis cum fuerit exutus? Unde infert, Quod si aurem haberet aliquis ad intentionem cordis, quemadmodum habet ad intentionem oris, non omnino opus haberet, ut ei exterior locutio fieret. Ratum itaque, ac constans est Filium Dei recte Verbum appellari, vel quia Patrem repraesentat et manifestat, vel quia dictione producitur.

Notandum 3. Quod etsi S. Athanasius Orat. 3. Contra Arianos, dixerit, non tale esse quaerendum Dei Verbum, quale nostrum est, quia non talis est Deus, quales nos sumus, nihilominus Verbum increatum, et creatum in tribus maxime conveniunt. Primo namque utrumque spirituale est, ac mentis fetus permanens, et non transitorius: nam ut loquitur quisquis est Auctor libri De cognitione verae vitae apud Augustinum tom. 9.: Summus Pater Verbum suum, seipsum cogitando genuit, quod in Patris, et Spiritus sancti essentia simul coessentiale subsistit. Secundo utrumque est immanens intra ipsum dicentem, sic enim Verbum divinum exit a Patre, ut numquam extra eius sinum exeat: Processit a Patre, inquit S. Chrysologus, sed a Patre penitus non abscessit; vel, ut ait Tertullianus libro Contra Praxeam, Protulit Deus sermonem quemadmodum radix fruticem, fons fluvium, et Sol radium... Nec tamen frutex a radice, nec flumen a fonte, nec radius a sole discernitur, nam, ut ait Ioannes, Verbum erat apud Deum. Unde Zeno Veronensis serm. 3. De aeterna Verbi generat. Filium Dei appellat nobilem cordis Patris inquilinum. Tertio utrumque repraesentat, et exprimit obiectum, ad cuius intuitum formatur: Quamcumque enim rem, inquit Anselmus in Monol. cap. 31., mens, seu per corporis imaginationem, seu per rationem, cupit veraciter cogitare, eius utique similitudinem, quantum valet in ipsa sua cogitatione, conatur exprimere.

Differunt pariter Verbum creatum, et increatum maxime in tribus: 1. quia illud est accidens; hoc substantia: 2. illud est forma constituens intelligentem in actu secundo, unde producitur ex indigentia intelligentis, nempe ut fiat intelligens; hoc vero producitur ex fecunditate, non autem ex ulla indigentia, quia Pater prius est essentialiter intelligens, quam Verbum dicat: 3. illud non est eiusdem naturae cum dicente; hoc vero est eiusdem omnino naturae cum Patre, a quo dicitur et producitur.

Conclusio unica. — Ratio, et appellatio Verbi soli Filio divino proprie convenit.

Haec est omnium pene Theologorum contra Durandum in 1. dist. 27. q. 2., ubi docet Verbum proprie sumptum esse praedicatum essentiale, et commune tribus Personis. Probatur primo ex omnibus Scripturae sacrae textibus, quibus Filius Verbum signanter appellatur, maxime ex 1. cap. Ioannis, ubi pluries Verbi nomen exprimitur: Ut hoc nomen, inquit Cyrillus lib. 7. Thesauri cap. 1., quasi proprium Filii elegisse videatur, in principio, inquit, erat Verbum, et Verbum erat, etc. Vides quomodo ipsum esse Filii secundum naturam hoc nomen significat; et infra: Frustra miramur Evangelistam, et quasi magnum quid proprium tonasset, tonitrui Filium appellamus, nisi Verbum, quasi proprium, mirabile, et inauditum pronuntiasset.

Hanc eamdem veritatem suis testimoniis probant alii Patres; imprimis vero S. Augustinus libro 7. De Trinit. cap. 2.:

Pater igitur, inquit, et Filius simul una essentia, et una magnitudo, et una veritas, et una sapientia; sed non Pater, et Filius simul ambo unum Verbum, quia non simul ambo unus Filius: sicut enim Filius ad Patrem refertur, non ad seipsum dicitur: ita et Verbum ad eum, cuius Verbum est, refertur, cum dicitur Verbum. Eo quippe Filius, quo Verbum, et Verbum, quo Filius.

Itaque ratio Verbi non est proprietas distincta, sed formaliter eadem cum Filiatione; unde concludit: Quoniam igitur Pater, et Filius simul non utique unus Filius, consequens est, ut Pater, et Filius simul non ambo unum Verbum. At ratio Verbi, qua est propria Filio, distinguitur a Sapientia, quae est tantum appropriata, unde subdit:

Et propterea non eo Verbum, quo Sapientia, quia Verbum non ad se dicitur, sed tantum relative ad eum, cuius est Verbum, sicut Filius ad Patrem; Sapientia vero eo, quo Essentia, et ideo quia una Essentia, una Sapientia. Quoniam vero, et Verbum Sapientia est, sed non eo Verbum, quo Sapientia: Verbum enim relative, Sapientia vero essentialiter intelligitur, id dici accipiamus, cum dicitur Verbum, ac si dicatur nata sapientia, ut sit Filius, et imago.

Probatur 3. Ratione theologica: Illa appellatio censenda est propria Filio Dei, qua ordinarie Scriptura sacra utitur ad designandam secundam in Deitate Personam: sed haec ad id usurpat nomen Verbi, ut patet, tum ex dictis, tum ex prima Ioan. cap. 5.: Tres sunt, qui testimonium dant in Coelo, Pater, Verbum, et Spiritus sanctus: nam ea dictione tres, significatur Personarum numerus, et distinctio, quapropter oportuit singulis tribuere proprium nomen, quo distinguitur quaelibet persona ab alia: ergo sicut nomen Patris non est metaphoricum, sed proprium; ita tale debet esse nomen Verbi. — Deinde ratio formalis Verbi consistit in eo, quod sit terminus productus per dictionem repraesentans obiectum: sed Filius Dei, ut probatum est disp. 2., est terminus productus per dictionem, et obiectum suum perfectissime repraesentat: ergo solus Filius est proprie, et revera Verbum.

Dices 1. Ubi Vulgata Ioan. 1. exprimit Verbum, plures e sanctis Patribus, maxime Cyprianus, Hieronymus, etc. legunt Sermonem, et Rationem: atqui sermo, et ratio non est proprietas Filii divini: ergo neque Verbum.

Respondet S. Augustinus lib. 83. Quaestionum q. 63.:

Quod graece λόγος dicitur, latine, et rationem, et Verbum significat, sed hoc loco Ioannis 1. melius Verbum interpretamur, ut non significetur solum ad Patrem respectus, sed ad illa etiam, quae per Verbum facta sunt operativa potentia. Ratio autem, etsi nihil per illam fiat, recte ratio dicitur; quamvis enim Filius ab aeterno foret Verbum, etiamsi nihil faciendum esset in tempore, nihilominus illa vis, et quidditativa proprietas, ut per Verbum fiant quaecumque facienda sunt, aptius significantur nomine Verbi, quam nomine Rationis, aut Sermonis.

Dices 2. Verbum in divinis commune est tribus Personis: ergo non est proprietas solius Filii. Probatur antecedens: primo quidem a S. Irenaeo lib. 2. cap. 48.: Deus totus, inquit, existens mens, et totus existens λόγος, idest, Verbum; similiter S. Ambrosius libro unico De Filii divinitate cap. 5.: Sive, inquit, lumen de lumine dicas, sive Verbum de Verbo, sive Spiritum de Spiritu, sive Dominum de Domino, quodcumque de eo dixeris, unius tamen essentiae Patrem, et Filium credes. Insuper S. Athanasius Adversus eos, qui dicunt passus est Deus, sermo carne, ait: qui dicit Deum λόγον, essentiam simplicem significat. Hoc ipsum profitetur S. Dionysius lib. De Divinis Nominibus cap. 1. ubi nomina Deo convenientia referens inter ea haec commemorat, ut nempe dicatur, Vitae largitor, Sapientia, Mens, Verbum, etc. Ergo revera nomen Verbi censet esse praedicatum non notionale, sed essentiale.

Nego antecedens. Nec enim ea fuit mens SS. Patrum; imprimis enim Irenaeus ibidem affirmat, ex cogitatione, et sensu Verbum emitti; adeoque censet solum illud esse dicendum Verbum, quod producitur per dictionem, sive internam, sive externam: solus autem Filius, ut constat, sic producitur, et consequenter solus est Verbum appellandus: quod si totum Deum esse λόγον dicat, non aliud vult significare, quam quod Verbum non est pars Dei, sed est totus Deus insuper. Ad Ambrosium dico, eum ibi non asserere ex propria mente, quod Filius sit Verbum de Verbo, quod si quis haec diceret, non propterea derogaret fidei consubstantialitatis. Ad Athanasium repono ibi non negare Sermone, seu Verbo significari Personam, sed negat significari duas naturas in una Persona; sicut significantur nomine Christi: unde subdit: Qui vero dicit Christum, is duarum coniunctionem naturarum declarat. Denique ad S. Dionysium dico eum ibi complecti adunatum omnia nomina, sive Personalia, sive essentialia, quae Deo tribuuntur a Theologis, adeoque nomen Verbi cum aliis Personalibus recenset.

Dices 3. Nomen Verbi metaphorice tantummodo Deo tribuitur: ergo non designat peculiarem Filii proprietatem. Probatur antecedens ex Theophylacto ad illud Ioannis 1.: Hoc erat in principio apud Deum, ubi ait: Neque ullum aliud proprium nomen quis invenerit dignum Deo: Verbum ipsum substantialiter et proprie nomen non est Unigeniti, sed tantum manifestat absque affectione, natum de Patre Filium, etc. Similiter Chrysostomus, Homil. 1. in Ioannem dicit: Praeciquam causam ob quam Ioannes Filium appellarit Verbum, fuisse, quoniam Patrem nobis annuntiaturus erat; omnia enim, inquit, quaecumque audivi a Patre, nota feci vobis.

Respondeo. Praefatos Patres nihil aliud velle, quam quod nullum a nobis excogitari possit nomen proprium, et dignum Deo, et illius vere significativum, et expressivum: unde Chrysostomus paulo superius dixerat: Deum, neque dicere, neque intelligere pro ipsius magnitudine quisquam potest, et cum dici nequeat quantum sit Dei substantia, eam nobis ex operibus manifestat: unde nomen Verbi Deo tribuitur ad significandum, quod procedat ab intellectu divino tamquam terminus expressivus sui obiecti, qui nullum nomen aptius a nobis est usitatum ad idipsum exprimendum.

Dices 4. Nomen, et ratio Verbi etiam Spiritui sancto convenit: ergo non est peculiaris Filii divini proprietas. Probatur antecedens ex S. Basilio lib. 5. Contra Eunomium cap. 11. dicens: Dei quidem Verbum Filius est: Filii autem Verbum Spiritus, quod probat ex illo ad Hebraeos 1.: Portans omnia Verbo virtutis suae; addit, et quoniam Verbum Filii per Deum, inquit idem Apostolus Ephes. 6.: Gladium spiritus, quod est Verbum Dei: ergo, etc.

Distinguo antecedens. Tribuitur proprie, et ex natura rei, nego: figurate, et metaphorice concedo: metaphora autem consistit in eo, quod sicut Verbi proprium est ab aliqua Persona procedere, et emitti ad exprimendum eius sensum, et voluntatem; qua ratione Christus se Patris aeterni Verbum esse probat dicens: Mea doctrina non est mea, sed eius, qui misit me, Patris: ita Spiritus sanctus dici potest Verbum Filii, quia a Filio emittitur, ad eius sensus, et voluntatem fidelibus intimandam, iuxta illud Ioan. 16.: Ille me clarificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Adde quod etiam dici possit Verbum Filii, ab effectu, quem operatur in cordibus Evangelizantium veritates a Christo propalatas: Non enim, inquit Christus Apostolos alloquens Matth. 10., vos estis, qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis. Ad S. Paulum dico primo quod Filius divinus portet omnia Verbo virtutis suae: hoc est potentissimo suo imperio omnia conservat eadem facilitate, qua producit, iuxta illud Psalmi 148.: Ipse dixit, et facta sunt, etc. Ita exponit S. Chrysostomus Homil. 2. Vel quod omnia contineat, et servet seipso, quod est Verbum omnipotens, quemadmodum Ioan. 12. ait: Sermo, quem locutus sum, ille iudicabit eum; hoc est, ipse Ego qui sum sermo Patris, ut interpretatur S. Augustinus lib. 1. De Trinit. cap. 12. Ad secundum repono, quod per Gladium Spiritus, non intelligendus sit Spiritus sanctus qui sit Verbum Filii, sed gladius spiritualis, qui est ipsa divina doctrina, qua ubique nos pugnare oportet adversus omnes tum visibiles cum invisibiles salutis adversarios.

Dices 5. Verbum Divinum distinguitur a Filio Dei: ergo ratio Verbi non est Filii divini proprietas. Probabant antecedens Samosatenses ex illo Act. 10.: Verbum misit Deus Filiis Israel annuntians pacem per Iesum Christum, etc.

Nego antecedens. Et ad eius probationem dico, primo, quod Verbum ibi non accipitur pro Persona divina, sed pro nuntio, quod extra Deum dicitur, et annuntiatur hominibus. Secundo dico, quod per haec possit etiam intelligi divinus Filius, quem Deus Pater misit in mundum, evangelium pacis praedicaturus in assumpta humanitate; nec enim novum est in Scripturis eamdem Personam in eadem sententia repeti, non adhibito eius nomine, aut pronomine relativo, ut patet ex illo 1. ad Corinth. 1.: Expectantibus revelationem Domini nostri Iesu Christi, qui et confirmabit vos usque in finem sine crimine in die adventus Domini nostri Iesu Christi. Ita respondet S. Athanasius oratione 5. Contra Arianos circa finem.

Dices ultimo. Unius, et eiusdem Personae non sunt duae proprietates hypostaticae, sed unica: sed ratio Verbi distinguitur a Filiatione: ergo non est Filii divini proprietas.

Respondeo 1. Negando maiorem, etenim in Patre, et Filio est Spiratio activa formaliter a Paternitate, et Filiatione distincta, ex qua etiam arguitur eorum realis distinctio a Persona Spiritus sancti; adeoque uni, et eidem Personae non repugnant duae formalitates, seu relationes, aut proprietates hypostaticae.

Respondeo 2. Rationem Verbi non esse distinctam formaliter a ratione Filii, neque duas esse relationes, sed unicam diversimode conceptam; ut constat tum ex S. Augustino supra laudato, tum ex S. Athanasio, Oratione 2. Contra Arianos, dicente: Eo ipso, quo Verbum Patris sui est Filius, est Verbum Patris, etc. Ipsi concinit Nazianzenus Orat. 35. circa finem: Filius, inquit, mihi dici videtur, qui essentia idem est cum Patre, tum etiam quia ex illo est. Verbum porro, quia ita se habet ad Patrem, ut sermo ad mentem, etc. Unde una, eademque est ratio Verbi, et Filii, sed tantum diversimode considerata; adeoque neganda est minor.

Notandum 1. Imaginem esse similitudinem alicuius ab ipso procedente, ita ut ad rationem imaginis duo necessario concurrant, nimirum similitudo, et Processio. Similitudo, inquam, vel in specie, seu in natura specifica, aut saltem in signo speciei, idest in aliquo spespecialiter repraesentativo naturae specificae, sicut se habet imago picta respectu prototypi; nam, ut loquitur S. Aug. De Genesi ad litteram c. 16.: Omnis imago similis est ei cuius imago est. Secundo, ad propriam rationem imaginis requiritur Processio eius ab eo cuius dicitur imago: Nam, inquit S. August., imago tunc est, cum de aliquo exprimitur. Cuius processionis defectu Pater non est imago Filii, licet ei perfecte similis, neque pictura censetur imago obiecti, quo velut exemplari non est usus pictor, licet alioqui pictura sit illi obiecto similis; nec denique inter homines, licet duo sint inter se simillimi, si tamen unus ab altero non procedit, non dicitur illius imago. Duo ergo illa ad imaginem necessaria sunt, nempe Similitudo, et Processio.

Notandum 2. Quod quemadmodum triplex potest reperiri similitudo ab alio expressa, scilicet, vel in re artificiali, vel in intentionali, vel in naturali, ita triplex dari potest imago, nimirum Artificialis, ut statua, vel tabella ad alicuius expressionem formata; Intentionalis, ut species impressa, et expressa ab obiecto; et Naturalis, ut Filius respectu Patris, cuius similitudinem specificam refert. Inde sequitur, quod tanto perfectior est imago, quanto maior est similitudo procedentis ab alio: hinc imago artificialis omnium est imperfectissima, quia tantum refert similitudinem in qualitate, nempe in figura illius rei, quam imago repraesentat: imago intentionalis perfectior est, quia importat similitudinem non solum in signo speciei, sed etiam in ipsa specie, seu natura, sub modo essendi, non quidem naturali, sed intelligibili, vel intentionali: at omnium praestantissima est imago naturalis, quia importat similitudinem in specie, seu natura sub modo essendi naturali, et entitativo.

Notandum 3. Ex S. Aug. lib. 83. quaest. 74. quod imago, aequalitas, et similitudo invicem distinguantur:

Quia, inquit, ubi imago continuo similitudo, non continuo aequalitas: ubi aequalitas continuo similitudo, non continuo imago: ubi similitudo non continuo imago, nec continuo aequalitas: ut in speculo est imago hominis, quia de illo expressa est: est etiam necessario similitudo, non tamen aequalitas, quia multa desunt imagini, quae tamen insunt illi rei, de qua expressa est. Ubi aequalitas continuo similitudo, non continuo imago, velut in duobus ovis paribus, quia inest aequalitas, inest similitudo, quaecumque enim adsunt uni, adsunt et alteri, imago tamen non est, quia neutrum de altero expressum est. Ubi similitudo non continuo imago, non continuo aequalitas, omne quippe ovum omni ovo, in quantum ovum est, simile est, sed ovum perdicis quamvis in quantum ovum est, simile est ovo gallinae, nec imago tamen eius est, quia de illo expressum non est, nec aequale, quia brevius est, et alterius generis animantium. Ubi ergo in aliquo alium repraesentante non solum est similitudo, sed etiam perfecta aequalitas repraesentantis ad repraesentatum, tunc pariter in eo ratio imaginis perfectissime inexistit.

Quibus praemissis, duo sunt resolvenda: Primum, an vera et perfecta ratio imaginis competat Filio. Secundum, an ipsi soli quadret. Quae duo, ut simul definiantur, sit

Conclusio unica. — Ratio imaginis perfecte, et proprie soli Filio convenit in divinis.

Patet huiusce Conclusionis veritas ex dictis de generatione Filii, et

Colligitur insuper ex variis Scripturae textibus, quibus Filius divinus vocatur Imago Patris; sic ad Colos. 1.: Qui est imago Dei invisibilis: ad Hebraeos 1.: Qui cum sit Splendor gloriae, et Figura substantiae eius, seu ut vertit S. Chrysostomus ibidem homil. 3.: Character substantiae eius, utpote, inquit, Quemadmodum ipse Pater in seipso subsistit, nullius indigens, ita et Filius.

Probatur etiam a sanctis Patribus: imprimis namque Athanasius Epistola de decretis Nicaenae Synodi, ait: Quod si eum imaginem nomines, Filium hoc esse eo ipso indicaveris; quid enim est simile Deo, nisi sua ipsius progenies? Subscribit Nazianz. Orat. 4. De Theologia: Brevis, et compendiosa, facilisque Paternae naturae declaratio est Filius: omne enim quod genitum est genitorem suum tacita quadam voce definit. Concinit Nyssenus libro De Differentia essentiae, et hypostaseos: Filii hypostasis, inquit, quasi forma, ac facies est, qua Pater cognoscitur, et Patris hypostasis in forma Filii cognoscitur manente ea, quae in his consideratur, proprietate ad discretionem Personarum.

Probatur insuper ratione theologica: Soli divino Filio conveniunt duae praefatae conditiones ad rationem imaginis desiderandae, nempe similitudo, et processio ab eo cuius similitudinem refert: ergo solus Filius est imago. Patet antecedens ex iis quae diximus ad evincendum processionem Verbi esse veram generationem, quia procedit ut simile principio producenti.

Confirmatur. Insuper ex sanctis Patribus, qui ex hac duplici conditione colligunt Filium esse imaginem Patris; sic S. Cyrillus Alexandrinus lib. 3. Thesauri cap. 1.: Propter hoc, inquit, Filius Verbum, et Imago Dei est, quia ex ipso Patre vere, ac proprie genitus est. Et Athanasius Orat. 4. Contra Arianos:

Licet, inquit, ille solus sit imago vera, et genuinus Patris sui fetus, nihil inde obstaculi nascitur, quod et nos ad imaginem Dei creati recitemur, et quod gloria, et imago Dei nuncupati simus; cum id non ex nostra indole fiat, sed ob imaginem Dei, et veram eius gloriam in nobis habitantem, quae quidem ipsa est ratio, sive Verbum Dei, quod nostri gratia postmodum caro factum est.

Confirmatur iterum. Filium esse veram imaginem Patris, ex aliis nominibus, quae solo modo significandi ab imagine differunt, sed in re significata idem omnino quod imago exprimunt, quorum primum est nomen facies, quae interdum usurpatur a Scriptura ad significandum Filium divinum, sic Ps. 138.: Quo ibo a Spiritu tuo, et quo a Facie tua fugiam? Nam inquit Nyssenus laudatus: Filii hypostasis quasi forma, ac facies est, qua Pater cognoscitur: unde antiqui Patriarchae Verbi divini incarnationem exorantes, dicebant Ps. 79.: Ostende nobis Faciem tuam, et salvi erimus. Cui nomini etiam quadrat appellatio Vultus. Unde Cyrillus lib. 3. in Ioan. cap. 29.: Hoc modo, inquit, illud etiam intelligimus: signatum est super nos lumen Vultus tui, Domine: Vultum enim Dei Patris Filium appellat, idest Patris Characterem. — Secundum nomen est Species: unde Christus ipsemet Ioan. 5.: Pater testimonium perhibet de Me, neque vocem eius unquam audistis, neque Speciem eius vidistis, et Verbum eius non habetis in vobis manens, quia quem misit ille, huic vos non creditis: quod expendens Athanasius Oratione 4. laudata, ait: Pulchre sic Verbum coniunxit formae, ut palam faceret se esse Verbum Dei, et Imaginem, Characterem, et Speciem sui Patris. Hinc Danielis cap. 3. dicitur, quod Species quarti erat similis Filio Dei: ex quo idem S. Athanasius sermone Contra omnes haereses infert, Arianos deteriores esse Nabuchodonosore, quia Filium Deo neque similem, neque consubstantialem esse volunt. — Tertio appellatur Sigillum, et Character: colligiturque ex verbis Ioan. 6.: Hunc Pater signavit Deus. Quae sic ponderat Basilius libro unico De Spiritu sancto cap. 6. dicens: Christus splendor gloriae: hunc Pater signavit Deus, seque totum in eo expressit. Cui concinit Nazianzenus supra laudatus, ubi docet Filium appellari Characterem, ut purum Patris sigillum, minimeque mendax: cuius hanc rationem reddit S. Ambrosius libro In Prooemio lib. 2. De fide: Imago, inquit, et splendor, et character dicitur Dei Filius, quia haec incomprehensibilem et investigabilem Paternae Divinitatis maiestatem in Filio, et expressam similitudinem revelarunt. Alias huiusmodi appellationes legere poteris apud Ruiz disp. 64. sect. 8.

Dices 1. Homo dicitur factus ad imaginem, et similitudinem divinae Trinitatis, iuxta illud Genes. 1.: Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram: unde Chrysostomus sermone De Trinitate: Significans, inquit, Scriptura esse unam imaginem S. Trinitatis, dixit: et fecit Deus hominem, secundum imaginem Dei fecit eum: et Hilarius lib. 5. De Trinitate: Ad Patris, inquit, et Filii imaginem homo conditur, nomen non discrepat, natura non differt, una enim est imaginis ad quam homo creatus est species: et Fulgentius libro De Fide ad Petrum: Una est, inquit, sanctae Trinitatis Divinitas, et imago, ad quam factus est homo: ergo ratio imaginis non competit Verbo divino personaliter, sed etiam ipsi Divinitati, imo et Trinitati.

Respondeo. Nomen Imaginis sumi dupliciter, nimirum vel pro exemplari, et prototypo ad cuius similitudinem aliquid formatur, vel pro similitudine producta ad alterius imitationem. Priori modo sumitur nomen imaginis tum a Scriptura, tum a Patribus laudatis in obiectione; Divinitas enim est quidem exemplar, ad cuius imitationem factus est homo, non autem est imago proprie dicta.

Dices 2. Spiritus S. revera etiam appellatur imago: ergo haec ratio soli Filio non convenit. Probatur antecedens ex illo ad Romanos 8.: Quos praescivit et praedestinavit conformes fieri imagini Filii sui: unde Cyrillus Dialogo De Trinit. lib. 7.: Quod autem similitudo Patris Spiritus sit, inquit, scribentem audit beatum Paulum, quia quos praenovit, hos praedefinivit conformes imagini Filii eius: unde Damascenus lib. 1. De Fide cap. 18. ait: Imago Patris est Filius, et Filii Spiritus Sanctus, per quem Christus homini inhabitans dat ei, secundum quod est, imaginem: ergo etc.

Respondeo. Cum nostro De Bassoli in 1. dist. 27. q. 3. art. 3. praedictos Patres usurpare improprie nomen imaginis, et ampliasse latitudine tanta, quae comprehenderet quamcumque similitudinem perfectam in natura Personae procedentis cum principio, a quo procedit; licet non procedat ab eo tamquam ab exemplari; nec consequenter procedat, ut similis ex vi processionis formaliter: quod idcirco fecerunt, ut evidentius probarent Spiritum sanctum esse Patri consubstantialem non minus, quam Filium; quoniam Spiritus S. reipsa non est minus similis, et aequalis Patri, nec minus potest in cognitionem Patris deducere, quam ipse Filius.

Instabis. Spiritus S. est infinite similior Patri, et Filio, quam creaturae Deo: sed creaturae spirituales puta homines, et Angeli sunt revera perfectae imagines Dei: ergo multo magis Spiritus S. est perfecta Patris, et Filii imago.

Respondeo primo. Negando minorem: creaturae enim non sunt imagines Dei nisi valde imperfectae, quia non habent eamdem speciem, aut numero naturam, nec aliquod perfectum naturae divinae signum; quamquam habeant aliquam imperfectam cum ea similitudinem, nimirum secundum spiritualitatem substantiae, et operationem intellectus, et voluntatis.

Respondeo secundo. Quod etsi illae creaturae imperfectae sint imagines Dei, nihilominus ratio imaginis divinae magis proprie ipsis convenit, quam Spiritui sancto, quia habent illam imperfectam similitudinem cum Deo formaliter ex vi suae productionis: siquidem ab eo formantur tamquam artefacta ab artifice, atque ita sicut artifex opus efformat ad similitudinem ideae, quam mente praeconcepit; ita Deus creaturas condidit respiciendo ad seipsum, ut ad earum exemplar: at Spiritus sanctus non habet similitudinem cum principio producente formaliter vi suae processionis; sed solum identice, et ratione infinitatis; adeoque ratio imaginis non aeque proprie ipsi convenit, ac creaturis¹.

Ex his collige. Filium divinum duobus modis esse Patris imaginem: primo Naturalem, quatenus ab ipso procedit realiter in omnimodam similitudinem naturae divinae. Secundo Intentionalem, quatenus vi suae productionis procedit ut Verbum, et notitia; sicque procedit ut exprimens intentionaliter Patrem: atque ita eius imago est, non solum quatenus est eiusdem naturae, et substantiae cum illo; sed etiam quatenus est notitia producta eiusdem Patris; quae postrema imaginis ratio maxime propria est Filio divino; solus enim procedit ut Verbum, et ut notitia perfecte exprimens suum principium.

Tertium nominum genus, quibus Dei Filius in Scripturis sacris designatur, est Sapientia. Hoc enim vocabulum plerumque supponitur pro Persona Verbi, ut constabit infra. Quapropter tria maxime hic sunt resolvenda. 1. An revera Sapientiae nomen ita conveniat Verbo, ut pro eius Persona supponere possit. 2. Qualiter haec appellatio Verbo divino quadret, an videlicet proprie, vel appropriate. 3. An Pater divinus sit sapiens ea sapientia, quae est Verbum. Quocirca

Notandum 1. Hoc esse discrimen inter Essentialia, propria, et appropriata in divinis, quod Essentialia sint illa praedicata, vel quidditativa, vel modificativa, vel attributiva communia tribus divinis Personis, quales sunt natura divina, immensitas, bonitas, etc. Propria autem sunt illae proprietates, seu formalitates relativae, quibus unaquaeque Persona constituitur, et ab alia distinguitur. Appropriata vero sunt illa praedicata essentialia, et absoluta, revera quidem communia tribus Personis, nihilominus propter singularem quamdam rationem, et affinitatem uni potius Personae, quam alteri accommodata: sic ad extinguendam haeresim eorum, qui dicerent Patrem divinum esse impotentem ob senectutem, attribuitur ei Omnipotentia, quae tamen tribus divinis Personis indivisim convenit: sic pariter, quia Verbum divinum procedit per intellectum, cuius est nosse, et sapere, et quia Spiritus S. procedit per voluntatem, quae est sacrarium amoris, bonitatis, et sanctitatis, idcirco Filio appropriatur notitia, sapientia etc., Spiritui vero sanctitas, bonitas et amor specialiter attribuitur.

Notandum 2. Conveniens fuisse, quod uni Personae, vel alteri specialiter appropriarentur aliqua attributa essentialia, et aliquae operationes ad extra, quamvis haec essent revera tribus divinis Personis communia; cuius assertionis veritas colligitur nedum ex Scriptura sacra, in qua plures tales appropriationes conspicimus, sed etiam ex sanctis Patribus, qui varias appropriatas perfectiones uni potius divinae Personae, quam alteri accommodarunt; ut per proprietatem vocis, aut operis, insinuatur nobis veritas Trinitatis, et non dividat intellectus, quod distinguit auditus, inquit S. Leo serm. 2. De Pentecoste cap. 2. Numquam enim, ut subdit, intelligitur Trinitas, si semper inseparabiliter diceretur. Favet etiam ratio, conveniens namque fuit obscuriora, et difficiliora manifestari per ea, quae facilius percipiuntur: at attributa, et operationes Dei ad extra clarius intelliguntur a nobis, quam proprietates, ac distinctiones; siquidem per evidentem demonstrationem ex cognitis creaturis possumus assurgere ad notitiam divinorum attributorum; non ita ad cognitionem personalium proprietatum; adeoque conveniens fuit uni divinae Personae accommodare aliquod speciale attributum naturaliter notum, quo illius ab alia distinctio facilius innotesceret. Unde Richardus Victorinus Opusculo De tribus appropriatis cap. 2. loquens de Potentia, Sapientia et Bonitate divina, ait: In his tribus forma, et imago summae Trinitatis exprimitur, ut invisibilia Dei, per ea, quae facta sunt intellecta conspiciantur. Quae igitur sunt in Trinitate illa, tres tribus, similia similibus, propria propriis etc.

Notandum 3. Ad perfectam appropriationem duo desiderari: Primum, quod sit cognitio, et quaedam affinitas attributi cum proprietate Personae, sicut mox dictum est, quoniam Filius procedit per intellectionem, ei appropriatur Sapientia, ut audito hoc nomine moveantur audientes ad deprehendendum aliquid peculiare in secunda Persona, quod non sit commune caeteris, nempe rationem Verbi, Imaginis etc. Secundum, quod per appropriatam perfectionem removeatur imperfectio, quam rudiores possent in divina Persona suspicari; sic inquit Alensis 1. p. qu. 67. membro 3. art. 1. tribuitur Patri Potentia, ne crederetur infirmior ob vetustatem; Filio Sapientia, ne imbecillior ob iuventutem; et Spiritui Bonitas, ne crudelis audiretur: inde fit, quod appropriationem S. Thomas appellet Viam similitudinis, et dissimilitudinis: Albertus 1. p. qu. 48. Accessum, et recessum: Henricus 2. p. art. 72. q. 1. Correspondentiam secundum similitudinem: sed omnium optime hanc utramque appropriationis conditionem explicat Alensis laudatus ex fine, nempe, Ut instruatur veritas, et occurratur errori. His ita praemissis, tria iam praelibata probare incumbit, itaque sit

Conclusio prima. — Revera Sapientia tribuitur Filio, et interdum pro eius nomine supponitur.

Probatur ex Scriptura sacra. Primo quidem, quia plerumque Sapientia appellatur genita: sed nullum attributum essentiale, quatenus tale, potest dici genitum: ergo tunc sapientiae nomen supponitur pro Persona Verbi. Minor constat: quia essentia nec generat, nec generatur. Probatur maior, nam Proverb. 8. divina illa Sapientia ait: Nondum erant abyssi, et ego iam concepta eram: et iterum: Ante omnes colles ego parturiebar: et Eccl. 24. Ego ex ore Altissimi prodivi primogenita ante omnem creaturam. Hinc. S. Paulus 1. ad Corinth. 1. Christum Dominum appellat Dei virtutem, et Dei sapientiam. Unde S. Basilius lib. 1. Contra Eunomium merito colligit, quod, Si est Christus Dei virtus, et Dei sapientia, haec autem increata, et coaeterna sunt Deo, (non enim fuit aliquando sapientiae, aut virtutis expers) increatus, et coaeternus est Deo Christus.

Confirmatur ex sanctis Patribus, qui simili modo probant Filium Dei esse aeternum, adeoque coaevum, et consubstantialem Patri: sic S. Ambrosius, libro De symbolo cap. 11. Arianos dicentes: Erat aliquando tempus, quando non erat; et antequam nasceretur non erat; ita refellit, Numquid potuit esse tempus quando Pater sine vita, sine Sapientia, sine Virtute, sine Verbo, quod Christus est, fuerit? Ipsi concinit S. August. Oratione Contra haeres. cap. 6. Vides ergo, quia semper erat, de quo tu audes dicere, non erat. Aut si dicis Deum aliquando sine Verbo, aut sine ratione fuisse, iam non Filio tantum, sed et Patri adversarius eris. Unde lib. 7. De Trinit. cap. 1. ait: Impium est dicere Deum non esse Patrem Sapientiae suae. Hinc Theophilactus in 1. Ioannis: Impossibile est, inquit, Deum esse absque sermone, et sapientia, et virtute: idcirco, quia Verbum, Sapientia, et Virtus Patris existit Filius, credimus ipsum semper esse apud Deum, hoc est, cum Patre.

Haec omnia luculenter explicat Eusebius ille quisquis sit Auctor homiliae primae de Symbolo:

Sicut, inquit, esse non potest Sol sine splendore, vel ignis sine calore, vel immortalitas sine aeternitate, vel aeternitas sine immortalitate, vel virtus sine fortitudine; sicut, inquam, esse non potest vel ratio sine sapientia, vel veritas sine iustitia, vel bonitas sine misericordia; ita numquam potuit esse Pater sine Filio: Omnes enim virtutes continentur in Filio.

Quibus omnibus patet, revera nedum in Scriptura sacra, sed etiam apud SS. Patres Sapientiam supponi pro Filio.

Conclusio secunda. — Sapientia tribuitur Filio divino non proprie, sed appropriate.

Haec est communis, et eam probat S. August. lib. 7. De Trinit. cap. 1. ubi cum dixisset: Quia in illa simplicitate non est aliud sapere, quam esse, eadem ibi sapientia est, quae essentia; concludit: Pater igitur, et Filius simul una essentia, et una magnitudo, et una veritas, et una sapientia; sed non Pater, et Filius simul ambo unum Verbum, quia non simul ambo unus Filius: cuius rationem ibidem reddit, quod Filius Imago, et Verbum non ad se, sed ad Patrem, ac relative dicitur. Exinde infert, quod Filius non eo sit Verbum, quo Sapientia, quia Sapientia eo est, quo essentia: Propterea, inquit, non eo Verbum, quo sapientia, quia Verbum non ad se dicitur, sed tantum relative cum cuius est Verbum, sicut Filius ad Patrem; Sapientia vero, quo essentia: et ideo, quia una Essentia, una Sapientia. Quibus aperte constat, quod Sapientia sit attributum essentiale, adeoque tribus Personis divinis commune, non autem soli Filio proprium. Hinc S. Aug. ibidem infert, quod quando Sapientiae nomen supponitur pro Persona Filii, non Sapientia simpliciter dici debet, sed Sapientia nata, seu genita:

Quoniam vero, inquit, et Verbum Sapientia est, sed non eo Verbum, quo Sapientia: Verbum enim relative, Sapientia vero essentialiter intelligitur: Id dici accipiamus cum dicitur Verbum, ne si dicatur nata Sapientia, ut sit Filius, et Imago: et haec duo cum dicuntur, idest nata Sapientia in uno eorum, eo quod nata est, et Verbum, et Imago, et Filius intelligitur, et in his omnibus nominibus non intelligatur essentia, quia relative dicuntur.

Ex his aperte constat Sapientiae nomen non simpliciter esse Filio proprium, sed tantum cum addito, nempe cum dicitur nata, vel genita Sapientia; hac enim ratione soli Filio non solum appropriate, sed etiam proprie congruit, nec aliud, quod nomen Verbi, et Filii exprimit.

Conclusio tertia. — Pater divinus non est sapiens Sapientia genita.

Haec est communis, et eam sic Probat Doctor in 1. dist. 32. q. 1. n. 9.: Si Pater divinus esset Sapiens Sapientia genita, vel Sapientia genita esset forma, qua Pater fieret formaliter Sapiens, sicut Paternitate est Pater: vel Sapientia genita esset principium Sapientiae quae est in Patre, quo sensu Magister sententiarum concedit Filium esse Sapientem Sapientia ingenita principiative, nimirum quia Sapientia ingenita Patris est principium Sapientiae genitae, quae est Filius: vel denique sensus esset, quod Filius esset principium subauctoritativum respectu actus Sapiendi, qui est in Patre, sicut Verbum est principium subauctoritativum respectu actus creandi; Pater enim dicitur creare Verbo: at neutrum horum licite, et vere dici potest. Non quidem primum, nec secundum, alias Pater divinus reciperet Sapientiam a Filio, quod est absurdum:

Si enim, inquit S. Aug. lib. 15. De Trinit. cap. 7., solus sibi Filius intelligit, ut intelligentia sit, et sibi, et Patri, et Spiritui sancto, ad illam reditur absurditatem, ut Pater non sit sapiens de seipso, sed de Filio, nec Sapientia Sapientiam genuerit, sed ea Sapientia Pater dicatur Sapiens esse, quam genuit... Et si hoc est Deo esse, quod sapere, et ea illi essentia est, qua Sapientia, non Filius a Patre, quod verum est; sed a Filio potius habet Pater essentiam, quod absurdissimum, atque falsissimum est.

Nec etiam tertium, quia principium subauctoritativum habet veram actionem respectu cuius dicitur tale principium; Filius enim, v. g. vere influit in creaturas, quas per eum, et cum eo Pater producit: sed Sapientia genita nullum habet influxum respectu actus sapiendi in Patre. Unde concludit S. August. ibidem: Est ergo Deus Pater sapiens ea, qua ipse sua est Sapientia, et Filius sapientia Patris de sapientia, quod est Pater, de quo genitus est Filius. Unde merito revocavit libro primo Retractationum cap. 26. quod docuerat in lib. 83. Quaestionum q. 23. Deum dici Sapientem, quod ipse eam genuerit, qua Sapiens dicitur, Sapientiam. Quam utique sententiam retractavit, et ibidem asserit se accuratius in libris De Trinit. illam expendisse.

Dices 1. Pater divinus dicit Verbo, secundum S. August. 7. De Trinit. cap. 1.: sed ex S. Anselmo in Monologio, cap. 63. Nihil aliud est summo Spiritui dicere, quam quasi cogitando intueri*: ergo Pater intuetur Verbo, adeoque etiam sapit Verbo.

Distinguit minorem. Doctor n. 10.: Si dicere accipiatur essentialiter quatenus idem significat, ac intelligere, uti accipit S. Anselmus, concedit: si usurpetur notionaliter; et quatenus idem importat, ac producere Verbum, negat minorem, similiter et consequentiam, ut sic enim dictio ab intellectione essentiali distinguitur. Itaque eatenus tantum Pater dicit Verbo, quatenus nempe est principium Verbi, quod ex sua ratione est formaliter declarativum, et expressivum omnis declarabilis, et manifestabilis; sicque Pater tantum est causa activa, non vero formalis illius repraesentationis, et expressionis: non secus ac si Petrus efficeret speculum, in quo omnes species, et rerum imagines exciperentur; speculum istud esset quidem causa formalis istius repraesentationis, Petrus vero tantum causa effectiva. Hinc est, quod quamvis Pater hoc modo dicat Verbo, non tamen dici potest sapere Verbo, quia sapere accipitur essentialiter, non vero notionaliter.

Dices 2. Fatetur Doctor ibidem q. 1. n. 7. quod Pater divinus recte dicatur diligere se Spiritu S.: ergo a pari etiam non incongrue dicitur, quod sit Sapiens Sapientia genita. Probatur sequela: ideo Pater dicitur diligere se Spiritu S. quia producit Spiritum S. qui est amor Patris per appropriationem: sed etiam producit Verbum, quod appropriate dicitur Sapientia Patris: ergo etc.

Nego sequelam, et ad eius probationem dico hoc esse discrimen inter diligere, et sapere in divinis, quod diligere potest accipi notionaliter, quatenus significat productionem Spiritus S. qui dicitur amor productus, qua ratione diligere nihil aliud est, quam spirare amorem productum: sapere autem non ordinatur ad significandam productionem Sapientiae, sed tantum attingentiam, et perceptionem obiecti, quo fit, ut tantum accipiatur essentialiter pro tota intellectione, non autem notionaliter pro dictione productiva Verbi divini; adeoque inter utrumque non est paritas.