Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Notandum 1. Communem esse Theologorum sententiam, quatuor admittendas esse relationes personales, et originis, nimirum Paternitatem, Filiationem, Spirationem passivam, et Spirationem activam. Hae namque solae sunt relationes, quae fundantur in processionibus divinis consideratis per modum actionis, et passionis: duae namque tantum sunt reales processiones, ut supra probavimus, nempe generatio Verbi, et processio Spiritus sancti. Quae possunt considerari bifariam, nimirum active, vel passive; generatio active sumpta dicitur Paternitas: passive autem Filiatio nominatur. Similiter processio Spiritus sancti, spectari potest active, vel passive: priori modo, dicitur spiratio activa, quae est in Patre, et Filio, et per quam a Spiritu sancto distinguuntur: posteriori vero appellatur spiratio passiva.

Notandum 2. Omnes etiam pene Theologos convenire Paternitatem esse revera constitutivam primae personae divinae, Filiationem secundae, et Spirationem passivam tertiae; at non levis difficultas de spiratione activa, num videlicet etiam distinctam aliquam Personam divinam constituat: etenim si non sit alicuius personae constitutiva, cur cum relationibus personalibus constitutivis locum obtinet? si vero sit, iam non solum tres, sed revera quatuor erunt divinae Personae; adeoque ruit omnino divinae Trinitatis mysterium. Hos erroris scopulos ut declinent Theologi, censent aliqui cum Gregorio in 1. dist. 26. spirationem activam a relationibus originis esse ablegandam; quibus partim subscribit Baro noster Apologia 3. actione 3. Thomistae eam quidem non respuunt, sed contendunt eam a Paternitate, et Filiatione solum virtualiter esse distinctam. Durandus vero contendit eam a Paternitate, et Filiatione realiter distingui. Doctor vero Subtilis Quodlibeto 5. affirmat spirationem esse quidem realem, non tamen realiter sed solum formaliter et actu a Paternitate et Filiatione esse diversam.

Notandum 3. Certo certius esse, Patrem, et Filium distingui realiter a Spiritu sancto, et Spiritum sanctum similiter ab eis esse distinctum: at qua virtute fiat haec distinctio non conveniunt omnes. Volunt enim aliqui hanc distinctionem a Paternitate et Filiatione esse repetendam, ita quod ad id superflua sit spiratio activa. E contra vero affirmant hanc realem distinctionem non aliunde, quam a spiratione activa esse colligendam. Inde duo maxime veniunt in praesenti c Quaestione statuenda: Primum, quod Spiratio activa sit relatio realis ad personarum distinctionem necessaria: Secundum, quod a Paternitate et Filiatione non realiter nec solum virtualiter, sed formaliter distinguatur.

Conclusio prima. — Spiratio activa est relatio realis, et ad personarum divinarum completam distinctionem colligendam necessaria.

Probatur Conclusio: Inter principium, et terminum realiter a principio procedentem, realis relatio intercedit, maxime quando terminus procedens est eiusdem naturae cum suo principio: sed Pater et Filius sunt unum principium, a quo realiter procedit Spiritus sanctus, qui est eiusdem naturae cum Patre et Filio: ergo Pater et Filius reali et mutua relatione respiciunt Spiritum sanctum. Subsumo: sed cum ita non respiciunt per Paternitatem, et Filiationem: ergo respicere debent per aliam relationem; adeoque per Spirationem activam.

Maior syllogismi constat; non enim est potior ratio, cur inter primam, et secundam Personam intercedat mutua relatio realis principii, et termini procedentis, videlicet Paternitas, et Filiatio, quam inter Spiritum sanctum, et Patrem, et Filium, a quibus procedit tamquam terminus a principio.

Illatio autem probatur a S. Augustino Serm. 38. De Tempore, ubi ait:

Ipsa relatio Spiritus sancti non ita reciproca ratione converti poterit sicut Pater, et Filius, nam Pater Filii Pater dicitur, et Filius Patris Filius dicitur, Spiritus vero sanctus, uniformiter dicitur ad Patrem et Filium, quia Patris et Filii Spiritus est, dicimus enim Spiritum sanctum Spiritum Patris... Sed non vicissim dicimus Patrem Spiritus sancti, ne Filius eius intelligatur Spiritus sanctus; item dicimus Spiritum sanctum Spiritum Filii, sed non dicimus Filium Spiritus sancti, ne Pater eius intelligatur Spiritus sanctus:

ergo illa relatio mutua non est ratione Paternitatis et Filiationis, adeoque alia relatio est admittenda.

— Confirmatur ex eodem libro 5. De Trinitate cap. 11. ubi probat inter Patrem, ac Filium, et Spiritum sanctum esse mutuam relationem, non sub ratione Spiritus, sed sub ratione Doni: ait enim:

Ipsa relatio non apparet ex hoc nomine videlicet Spiritus sanctus, apparet autem cum dicitur donum Dei, Donum enim est Patris, et Filii, quia et a Patre procedit, et Apostolus ait: qui Spiritum Christi non habet, hic non est eius... Donum ergo donatoris, et donator doni cum dicimus, relative utrumque ad invicem dicimus:

ergo censet inter Patrem, Filium, et Spiritum sanctum esse relationem mutuam: sed Pater, et Filius non mutuo referuntur ad Spiritum Sanctum per relationem Paternitatis, et Filiationis, sed sub ratione doni, ut ipsemet docet cap. 12. ubi probat relationi Spiritus sancti non esse correlativam relationem Patris, nec relationem Filii.

Cum dicimus, inquit, donum Patris, et Filii, non quidem dicere possumus Patrem doni, aut Filium doni, sed ut haec sibi invicem respondeant, dicimus donum donatoris, et donatorem doni, quia hic potuit inveniri usitatum vocabulum, illic non potuit; Dicimus ergo relative Pater, idemque relative dicitur principium, et si quid forte aliud: sed Pater ad Filium dicitur, principium rerum ad omnia, quae ab ipso sunt;

ergo censet S. Augustinus Patrem, et Filium revera referri ad Spiritum sanctum, non per relationem Paternitatis, et Filiationis, sed per relationem principii: at haec relatio dicitur Spiratio activa: ergo haec revera est realis.

Hoc ipsum luculenter ex sanctis Patribus probavit Bessarion in Concilio Florentino Oratione pro unione cap. 6. ubi cum suasisset inter Filium, et Spiritum sanctum esse relationem mutuam, ut causae ad causatum, et causati ad causam, more Graecorum usurpando nomen causae pro principio, probat inde illam relationem non fieri per Filiationem: unde concludit, quod cum Filius prout Filius non referatur ad Spiritum, non enim dicitur Filius Spiritus, restat ut referatur ad Spiritum tamquam spirans, cum Spiritus etiam referatur ad Filium tamquam Spiritus; Spiritus enim Spiranti, et passiva spiratio activae spirationi correspondet, Spiritus vero, et Spiritus Filii multis locis sacrae Scripturae dicitur, et Spiratio eius; hic enim Spiritus (ut sacer Athanasius) Spiratio est Filii; cum igitur ad Filium Spiritus, et tamquam spiratio, et tamquam Spiritus referatur, Filius quoque tamquam spirans refertur ad Spiritum. In quibus duo concludit: primum, quod inter Filium, et Spiritum sit relatio mutua. Secundum, quod haec relatio ex parte Filii non sit Filiatio, sed spiratio activa, et consequenter, quod cum realiter Filius referatur ad Spiritum Sanctum, spiratio activa necessario debet esse realis.

Dices 1. Nihil est asserendum in mysterio Trinitatis, nisi vel Scriptura, vel Conciliorum, aut sanctorum Patrum oraculis fulciatur: at Spirationis activae nulla mentio apud sanctos Patres, imo Albinus Flavius lib. 1. De Trinit. c. 5. dicit, Relationem Spiritus sancti ad Patrem, et Filium non esse reciprocam, idest, mutuam: ergo haec spiratio activa non est asserenda.

Nego minorem: quamquam enim sancti Patres relationem inter Patrem, et Filium non appellaverint Spirationem activam, eam tamen sufficienter designarunt statuendo relationem mutuam inter omnes Personas, ut nedum supra asseruimus ex S. Augustino, sed etiam ut constat ex Concilio Toletano 11. dicente: Hoc solo numerum insinuant, quod ad invicem sunt; et Nazianz. Orat. 37. Manifestationis, inquit, ut ita dicam, mutuaque eorum relationis differentia, diversa quoque ipsis nomina procreavit. Est igitur inter illas divinas Personas mutua relatio realis: at haec ex parte Patris, et Filii non est Paternitas, et Filiatio respectu Spiritus sancti: ergo sufficienter affirmant sancti Patres aliam esse admittendam, nempe Spirationem activam, quam tacite approbavit Concilium Florentinum, ut supra diximus; imo et indicaverat Concilium Lugdunense sub Gregorio X. cap. unico De summa Trinitate, non solum dicens, Una spiratione Patrem, et Filium producere Spiritum Sanctum, sed etiam esse Unum principium Spiritus Sancti; adeoque eadem ratione habent relationem ad Spiritum sanctum, qua sunt eius principium: at ex Concilio sunt eius principium per Spirationem activam, et consequenter ex mente Concilii ad eum referuntur per Spirationem activam.

Ad Albinum Flavium, respondeo ipsum velle quidem Patrem, et Filium non referri ad Spiritum sanctum relatione mutua sub ratione Patris, et Filii, sed tantum sub ratione principii, ut supra diximus ex S. Augustino.

Dices 2. Sancti Patres solummodo assignant tres relationes personales. Insuper Concilium Lateranense capite Damnamus excludit quaternitatem realem in divinis: sed si Spiratio activa esset realis, revera esset quaternitas relationum realium in divinis: ergo etc. Denique sanctus Damascenus lib. 1. De Fide cap. 10. et 11. copiose de relationibus divinis disserit: at nullatenus meminit Spirationis activae: ergo censet eam non esse admittendam.

Respondeo 1. Sanctos Patres idcirco assignasse tantum tres proprietates personales realiter distinctas, quia tantum agebant de relationibus personarum constitutivis, et distinctis realiter; unde cum activa Spiratio Personam non constituat, nec realiter distinguatur a Paternitate, et Filiatione, idcirco de ipsa eis non fuit sermo.

Ad Concilium Lateranense dico, illud eatenus excludere quaternitatem in divinis, quatenus ex ea inferretur quaternitas Personarum: at ex admissa spiratione activa illud non infertur, haec enim non est Personae divinae constitutiva: ergo Concilium illam non excludit. Adde, quod excludat Concilium quaternitatem distinctorum realiter, tamquam res a re: at Spiratio activa non ita distinguitur a Paternitate, et Filiatione, ut statim probabimus: ergo in nos non pugnat.

Ad sanctum Damascenum respondeo ab auctoritate negativa nihil certo colligi, maxime quando contrarium inferre licet: at S. Damascenus sufficiens subministrat fundamentum in eodem cap. 11. asserendi realem relationem Spirationis activae, dum circa medium ait: In solis proprietatibus Paternitatis, Filiationis, et Processionis secundum causam, et causale Deum intelligi: quibus denotat mutuam esse reciprocationem principii producentis, et termini producti inter Spiritum sanctum, et Patrem, ac Filium: at haec non potest esse Paternitas, et Filiatio: ergo Spiratio activa.

Dices 3. Relatio principii in Deo non est semper realis, nam revera Deus est principium creaturarum, nec tamen ad eas habet relationem realem: ergo licet Pater, et Filius sint principium Spiritus sancti, non inde sequitur, quod habeant relationem realem Spirationis activae.

Distinguo antecedens: quando principium producens, et terminus productus sunt diversi ordinis, et diversae naturae, concedo: quando sunt eiusdem, nego. Relatio autem Creatoris ad res creatas est ad res alterius ordinis, et naturae, et Deo solum advenit in tempore: at vero Spiratio activa est ad terminum eiusdem ordinis, et naturae, illaque Deo convenit ab aeterno, et idcirco est realis.

Dices 4. Spiratio activa supponit Patrem, et Filium constitutos: ergo si sit realis, ipsis adveniet tantum ex resultantia, et per modum accidentis: sed hoc Deum dedecet: ergo etc.

Nego minorem: haec enim resultantia non fit secundum rem, sed secundum formalitatem nec advenit ab aliqua actione extrinseca, ut relationes creatae, sed ab intrinseco, et ex foecunditate divinae voluntatis: sicut ergo non repugnat, quod ab essentia resultent attributa, ab ea non realiter, sed tantum formaliter distincta, sic etiam non repugnat, quod a Patre, et Filio resultet illa Spiratio activa.

Conclusio secunda. — Spiratio activa non distinguitur realiter, sed formaliter actu a Paternitate, et Filiatione.

Haec est omnium pene Theologorum quantum ad primam partem, et Probatur 1. Ex Concilio Lateranensi cap. Damnamus, ubi proscribitur sententia Abbatis Ioachim, dicentis quaternitatem esse admittendam in Deo, eo quod essentia realiter esset distincta a Personis realiter etiam ab invicem distinctis; statuitque Concilium, quod ideo solummodo Trinitas est non quaternitas, quia quaelibet trium Personarum est illa res, videlicet substantia, essentia, seu natura; ex quo sic licet argumentari: statuit Concilium non esse quaternitatem rerum in divinis: at si Spiratio activa distingueretur realiter a Paternitate, et Filiatione, esset in divinis rerum quaternitas; ergo ex mente Concilii ita non distinguitur. Confirmatur, nam Concilium ibidem maxime proscribit quaternitatem Personarum: at si Spiratio distingueretur realiter, esset Personarum quaternitas, esset enim illa relatio per se subsistens, adeoque esset suppositum, et consequenter foret Persona, quia quodlibet suppositum intellectualis naturae est persona.

Secundo, ex sanctis Patribus, et plurimis Conciliis iam a nobis saepe laudatis, maxime vero ex S. Anselmo libro De Spiritu sancto, in divinis omnia sunt unum, nisi ubi obviat relationis oppositio, sive sit oppositio relativa, ut volunt Thomistae, sive disparata, ut patebit infra, agendo de distinctione Spiritus sancti a Filio: sed inter Paternitatem, et Spirationem activam non est oppositio relativa, quia una non producitur ab alia; nec est inter principium producens, et terminum productum; nec etiam est disparata, quia ad hanc requiritur, quod sit constitutiva Personae, Spiratio autem activa non constituit Personam: ergo nullam dicit oppositionem cum Paternitate, et Filiatione, adeoque ab illis realiter non distinguitur.

Tertio denique, in divinis quod non procedit ab alio, non distinguitur realiter ab illo: sed Spiratio activa non procedit a Paternitate, et Filiatione: ergo non distinguitur realiter ab illis. Minor constat, duae namque tantum sunt divinae processiones. Maior etiam est evidens; tria enim sunt tantum distinctionis realis indicia, nimirum quorum unum est producens, et aliud productum, quorum unum existere potest, alio non existente, et quae inexistere possunt in subiectis realiter distinctis; duo autem posteriora nequeunt esse in divinis: ergo solum primum distinctionis indicium ibi admittitur: unde merito Ioannes Theologus in Concilio Florentino sess. 18. Sola, inquit, relatio, quam principalem habitudinem superius nominamus, apud omnes, tam Graecos, quam Latinos Doctores divina processione personas multiplicat.

Secunda pars sufficienter colligitur ex dictis, etenim Spiratio activa est relatio realis: sed non est eadem formaliter cum Paternitate, et Filiatione, neque ab ea distinguitur realiter: ergo saltem formaliter distinguitur. Maior patet ex prima Conclusione: patet etiam minor, quantum ad secundam partem, ex mox dictis.

Probatur itaque illius prima pars: illae relationes distinguuntur saltem formaliter, quae habent per se distinctos terminos, suntque rationes, ex quibus colligitur personarum distinctio, et diversitas; sed talis est Spiratio activa respectu Paternitatis, et Filiationis, siquidem Paternitas per se respicit Filium, et Filiatio Patrem, Spiratio autem activa Spiritum sanctum, estque ratio cur Pater, et Filius distinguantur a Spiritu sancto. Insuper ipsamet efficit mutuam relationem inter Patrem, Filium, et Spiritum Sanctum, quam ita non efficit Paternitas, nec Filiatio, ut probatum est in praecedenti Conclusione: ergo ad minus Spiratio activa formaliter distinguitur a Paternitate, et Filiatione. Insuper relatio disparata non est eadem formaliter cum relatione directe opposita: sed Paternitas, et Filiatio sunt relationes disparatae tantum respectu Spirationis passivae, Spiratio vero activa est ipsi directe opposita: ergo haec a Paternitate, et Filiatione saltem formaliter distinguitur. Denique, si Spiratio activa idem esset formaliter cum Paternitate, tam verum esset dicere, quod Pater produceret Filium per spirare, quam per generare; et sic Verbum tam posset dici Spiritus, quam Filius: sed consequens est absurdum: ergo etc. Patet sequela; ubi enim nulla est in re distinctio, non potest etiam esse praedicatorum realium ipsius rei diversitas; adeoque si Paternitas, et Spiratio activa nullatenus distinguantur a parte rei, quidquid affirmatur de una, etiam affirmari potest de altera.

Dices 1. Sicut datur oppositio disparata inter Filiationem, et Spirationem passivam, ita pariter datur inter Filiationem, et Spirationem activam: sed prior oppositio sufficit ad distinguendam realiter Filiationem a Spiratione passiva: ergo posterior etiam sufficiet ad eam distinguendam a Spiratione activa, adeoque non solum formaliter, sed etiam realiter distinguentur.

Respondeo ad maiorem, non idcirco solum Filium a Spiritu sancto distingui realiter sub formali ratione Filii, quia Filiatio est relatio opposita disparate cum Spiratione passiva, sed maxime quia Spiratio passiva est omnino incompossibilis cum Filiatione in eodem supposito; si enim Filiatio, et Spiratio passiva essent in eodem supposito Filii, sequeretur, quod hic esset productus, scilicet per generationem ab intellectu, et per spirationem a voluntate: at vero idipsum non sequitur ex spiratione activa, et Filiatione; licet enim Filius spiret, et producat Spiritum sanctum, non propterea desinit esse Filius.

Dices 2. Sicut se habent generari, et spirari, sic se habent generare, et spirare: sed generari, et spirari distinguuntur realiter, efficiuntque relationes realiter distinctas: ergo etiam generare, et spirare realiter distinguuntur, et distinctas realiter relationes efficiunt.

Nego maiorem, nam generari, et spirari opponuntur saltem mediante spiratione activa, constituuntque diversas Personas; generare autem, et spirare non opponuntur proprie; ideo generari, et spirari distinguuntur realiter, non ita generare, et spirare.

Instabis. Sicut se habet generare ad generari, ita se habet spirare ad spirari: ergo a permutata proportione, sicut se habet generare ad spirare, ita se habet generari ad spirari: sed generari, et spirari realiter distinguuntur: ergo generare et spirare etiam distinguentur realiter. Consequentia patet; quia non est maior ratio distinctionis in uno binario extremorum, quam in altero.

Nego consequentiam: licet enim permutata proportio in quantitate vim habeat inferendi, caeteris tamen in rebus nihil probat, imo falsa apparet multis exemplis. Verbi gratia: sicut se habet ignis ad calorem, ita se habet aqua ad frigus: ergo permutata proportione, sicut se habet calor ad frigus, ita se habet ignis ad aquam: sed calor, et frigus possunt esse simul in eodem subiecto in gradibus remissis; ergo etiam aqua, et ignis poterunt esse simul in eadem materia secundum aliquos sui gradus; quae consequentia omnino falsa est. Ratio itaque disparitatis est, quoniam spirari passivum, hoc est Spiritus sanctus, realiter procedit a generari activo, quod est ipsemet Filius productus; ideoque necessario distinguitur ab illo, tamquam a principio producente: at vero spirativum non procedit a generatione activa, tamquam a principio producente, adeoque non servant eamdem proportionem permutatam.