Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Duplex maxime relationum genus in Deo distinguunt Theologi, quarum aliquas ad extra, alias ad intra nominant. Relationes ad extra sunt, quibus Deus ad creaturas refertur, vel ab aeterno, ut sunt relationes Omnipotentiae, et Notitiae simplicis ad res possibiles, necnon et Praedestinantis, Reprobantis, etc. ad creaturas rationales futuras; vel in tempore, ut sunt relationes Creatoris, Gubernatoris, Redemptoris, etc. Relationes ad intra sunt, quibus divinae Personae ad invicem mutuo referuntur. Quae iterum duplicis sunt generis, aliquae enim sunt propriae singulis divinis Personis; aliae sunt tribus communes. Propriae alio nomine dicuntur relationes originis, quibus maxime constituuntur divinae Personae; eaeque sunt Paternitas, Filiatio, Spiratio activa, et Spiratio passiva, quae omnes, si Spirationem activam excipias, sunt in singulis personis alterius, et alterius rationis, invicemque distinguuntur realiter. Communes sunt, quae in singulis personis reperiuntur, fundanturque super unitatem, et metaphoricam quantitatem, et qualitatem divinam, et dicuntur aequalitas, identitas, et similitudo. — De Relationibus ad extra non est praesenti loco disputandum; sed de relationibus ad intra; de quibus maxime tria veniunt resolvenda. 1. An omnes relationes ad intra, tam communes, quam propriae, sint reales. 2. Quaenam ex propriis sint revera divinarum Personarum constitutivae. 3. An relationes Personarum constitutivae aliquam perfectionem importent, et connotent.

Notandum 1. Nomine relationis nos intelligere illam veluti formam, qua una res aliam respicit, et cum ea comparatur. Unde fit, ut in qualibet relatione duplex distinguatur esse, nimirum esse in, et esse ad. Cum enim relatio sit habitudo unius ad aliud, necessario est in subiecto, quod refert, et ad terminum, quem respicit. An autem relatio secundum illud duplex esse sit realis, non conveniunt Auctores; quidam enim cum Guillelmo Parisiensi laudato a Carthusiano in 1. dist. 26. q. 2. affirmant, tam in Deo, quam in creaturis omnibus relationes non esse reales entitates, sed tantum entia rationis; aut saltem solum denominationes extrinsecas, ut docuit Ocamus in 1. dist. 30. q. 4. Nonnulli contendunt relationes non esse reales quatenus sunt ad aliquid, sed tantum prout sunt in aliquo; ita plerique Thomistae cum S. Thoma De potentia, quaest. 4. art. 5. et in dist. 26. quaest. art. 2. ad 3. Ceteri denique cum Doctore Subtili conveniunt relationes divinas ad intra esse reales secundum illud esse duplex, nempe in aliquo, et ad aliquid.

Notandum 2. Ex Doctore, Quodlibet. 6. n. 33. ad realitatem relationis tria maxime desiderari: Primum, fundamentum reale, quod sit in re, et ex natura rei. Secundum, extrema realia, et realiter distincta. Tertium, quod ipsum ex natura rei insit extremis, absque scilicet omni consideratione intellectus, vel absque operatione potentiae extrinseca. Advertendum insuper relationum realium, maxime earum quae appellantur mutuae, tres esse proprietates, quarum Prima est, quod sint simul natura: Secunda, quod sint simul cognitione, seu definitione: Tertia, quod dicantur ad convertentiam; quas omnes ex Aristotele, sic expendit S. Cyrillus lib. 2. Thesauri c. 3. Quae ad aliquid sunt, inquit, et natura, et ratione simul sunt, et alterum ex altero infertur. Consequens est ergo relationes eas esse dicendas reales, quibus tres praefatae conditiones, tresque designatae proprietates competunt: an autem hae omnes divinis relationibus ad intra quadrent, hic erit determinandum.

Notandum 3. Relationes divinas in tribus maxime a creatis discrepare; Primo namque creata relatio nullius fere est entitatis et existentiae, nullius activitatis ac efficaciae, nullius denique soliditatis ac permanentiae; imo propriae fragilitatis, et tenuitatis defectu, eodem pene momento, quo nascitur, evanescit: divina vero relatio tantae est, tamque sublimis entitatis, ut augustissimam Trinitatem instituat, divinasque Personas in esse personali constituat. Secundo, creaturarum relationes sunt accidentales, adeoque egent subiecto, tum ut existant, tum ut conserventur: divinae vero relationes substantiales sunt, ac per se subsistentes, et licet ab Essentia divina, tamquam ab omnis entitatis, et perfectionis pelago profluant, ipsamque ad constitutionem Personarum determinent, tamen ipsi divinae essentiae non insunt, tamquam subiecto, sed ei realiter identificantur. Tertio, relationes intrinsecus advenientes in creaturis supponunt sua extrema, hoc est, fundamentum, et terminum, realiter existentia, et distincta, quia oriuntur tantum ex positione fundamenti, et termini: at divinae relationes non supponunt, sed constituunt divinas Personas, easque realiter distinctas efficiunt.

His prelibatis, tria supersunt statuenda: Primum, an divinae relationes personales, et propriae sint vere reales: secundum, an sint reales, tam secundum esse ad aliquid, quam secundum esse in aliquo: Tertium, an relationes communes identitatis, aequalitatis, et similitudinis sint etiam vere reales.

Conclusio prima. — Relationes divinis Personis propriae sunt simpliciter reales. Haec sufficienter constat ex iis, quae diximus probando divinas Personas constitui per relationes, reduplicative ut relationes sunt.

Probatur insuper. Auctoritate Conciliorum, maxime Toletani 11. cap. 1. dicentis: In relativis personarum nominibus Pater ad Filium, et Filius ad Patrem, et Spiritus Sanctus ad utrosque refertur. Quae cum relative tres personae dicuntur, una tamen natura per substantiam creditur. Patet idipsum ex Concilio Florentino sessione 18. ubi Ioannes Theologus, ex communi sententia Graecorum Patrum, et Latinorum ait: Sola relatio apud omnes Graecos, et Latinos Doctores, divina processione personas multiplicat, ita ut non alia ratione, quam vi relationis una persona ab alia differat. Ex quibus sic argumentor: divinae Personae realiter constituuntur, et distinguuntur: ergo per aliquid reale constitutivum, et distinctivum: sed illud, ex Conciliis, non est aliud quam relatio: ergo illa revera est realis.

Probatur 2. Illae relationes revera sunt dicendae reales, quibus competunt tres ad realem relationem proprietates desiderandae; sed illae conveniunt relationibus notionalibus: ergo hae sunt reales. Maior constat: proprietas enim sequitur entitatem; adeoque si illa sit realis haec pariter realis erit. Probatur minor: tres conditiones sunt, quod relationes mutuae sint simul natura, simul cognitione, et reciproca illatione, ut dictum est in secundo Notabili: at illae quadrant in relationes divinarum Personarum constitutivas quidem; Pater, et Filius divinus, verbi gratia, simul sunt natura, et ex unius existentia, infertur existentia alterius, ut diserte probat S. Cyrillus Dialogo De Trinit. lib. 1. Si non est Filius existens genitus, inquit, neque Pater esset iuxta rationem naturae; Pater siquidem est quia genuit: igitur et simul subsistere, et simul tolli utrumque verum. Sunt etiam simul cognitione; nam inquit Basilius lib. 2. Contra Eunomium: Ex quo Pater est, et Filius est, et illico cum quis Patris cogitationem capit, Filii etiam incurrit, nam Pater Filii videlicet Pater. Cui concinit Cyrillus Hierosolymitanus Catechesi 7.: Patris nomen, ait, simul cum ipsius nominis appellatione exhibet intelligendum et Filium; quemadmodum similiter Filium quis nominans etiam et Patrem intelligit; nam, ut subiicit Gregorius Nyssenus Epist. Contra Apollinarem: Ubi quis Patrem nominaverit, certum est eum Filii cuiuspiam significationem intulisse; quomodo enim Pater appellabitur nisi Filius etiam intelligatur? Favet sanctus Hilarius libro 7. De Trinitate: Nomen Patris, inquit, habet in se Filii nomen, non enim nisi per Filium Pater est; et significatio Filii demonstratio Patris est, quia nonnisi ex Patre sit Filius. Ergo si realis relationis proprietas personalibus relationibus competat, illae revera dicendae erunt reales.

Probatur 3. Illae relationes revera sunt dicendae reales, quibus competunt tres conditiones ad relationem realem requisitae, nempe quod eius fundamentum sit reale, quod sit inter extrema realia, quodque fundamento insit ex natura rei, et citra considerationem intellectus: sed hae tres conditiones conveniunt relationibus personalibus: prima quidem, quia origo activa, et passiva in quibus fundantur relationes producentis, et producti, est revera fundamentum reale: secundo relationes illae sunt inter extrema realiter distincta, producens enim, et productum distinguuntur realiter invicem: denique relationes illae, et habitudines unius Personae ad aliam ipsis competunt citra quamlibet intellectus operationem; etsi enim nullus unquam fuisset intellectus creatus, non minus revera Pater divinus esset Filii Pater, et Filius Patris Filius: ergo non minus revera habuissent relationem invicem.

Dices 1. Relatio realis exigit extrema realiter distincta: sed relationes divinae non habent extrema realiter distincta. Probatur: nam relationes illius sunt inter Essentiam, quae ab una Persona communicatur alteri: sed Essentia divina in Persona eam communicante non distinguitur a seipsa quatenus est in Persona cui communicatur; imo est omnino eadem: ergo, etc.

Nego minorem, et ad eius probationem dico, essentiam ipsam divinam non esse extremum, vel fundamentum proximum relationis quae intercedit inter divinas Personas; sed illaemet divinae Personae sunt ipsae relationum extrema; non enim Essentia, sed ipsae divinae Personae realiter referuntur ad invicem; adeoque cum Personae sint realiter distinctae, etiam earum relationes sunt inter extrema realiter distincta.

Instabis. Non solum relatio exigit, sed etiam praeexigit realitatem, et distinctionem extremorum: at relationes divinae non supponunt extrema realia, et realiter distincta: ergo non sunt reales.

Distinguo maiorem. Relatio creata praeexigit realitatem, et distinctionem realem extremorum, quia non oritur nisi ex positis fundamento, et termino, concedo: relatio increata, et divina ita exigit extrema realiter distincta, nego. Cum enim haec sit constitutiva, et distinctiva divinae Personae, quia est terminativa communicationis divinae Essentiae, idcirco non supponit, sed efficit distinctionem extremorum.

Dices 2. Idcirco affirmantur esse in Deo relationes reales, quia Personae divinae denominantur nominibus relativis: sed exinde non licet colligere in eis esse aliquas relationes reales: ergo, etc. Maior constat ex probationibus Conclusionis; minor probatur: tam enim revera Deus realiter dicitur Dominus, Creator, etc. quam prima persona dicitur Pater: sed ex eo quod Deus appelletur nomine relativo Domini, non sequitur in eo esse relationem realem, qua intercedit inter dominum, et servum in creatis: ergo ex eo quod prima persona appelletur Pater, concludere non licet eamdem esse relationem, quae est inter Patrem, et Filium in creatis.

Nego minorem, et ad eius probationem distinguo maiorem: tam realiter Deus dicitur Dominus quam prima persona dicitur Pater, realitate terminationis, quia nempe relatio Dominii terminatur ad creaturas realiter existentes, sicut proportione servata relatio Paternitatis terminatur ad Filium realiter existentem, concedo: tam realiter intrinsece, seu per formam relativam intrinsecam, nego. Relatio enim Domini tantum oritur ab extrinseco, et Deo convenit iam constituto undequaque in suo esse tum essentiali, tum personali: idcirco dicitur relatio ipsi adveniens ab extrinseco, nempe ex productione creaturae; relatio vero Paternitatis ipsi ab intrinseco competit, non solum quia fluit ab essentia cum qua est eadem realiter, et a qua solum formaliter distinguitur, sed etiam quia cum Essentia divina concurrit ad intrinsecam constitutionem personae divinae in suo esse personali.

Dices 3. Boetius libro 1. De Trinit. circa medium, enumeratis omnibus praedicamentis, ait: Haec cum quis in divinum verterit praedicationem, cuncta mutantur quae praedicari possunt: ad aliquid vero omnino non potest praedicari. Ergo ex eo sequitur relationem, quae est praedicamentum ad aliud, non Deo realiter competere, sicut convenit substantia, et quae ultra substantiam significantur per modum quantitatis, vel qualitatis, vel actionis, etc.

Respondeo. Boetium velle quod relationes non eodem modo praedicentur de Divinitate, quomodo enuntiantur caetera praedicamenta, sed modo omnino diverso: cum enim inquisivisset libro proxime sequenti, Utrum Pater, et Filius, et Spiritus sanctus de Divinitate substantialiter praedicentur: post medium libri ita concludit:

Ex his igitur intelligimus, Patrem, Filium, et Spiritum sanctum non de ipsa Divinitate substantialiter dici, sed alio quodam modo: Si enim substantialiter praedicaretur de singulis, et de omnibus singulariter diceretur: Nunc vero ad aliquid dici manifestum est, nam, et Pater alicuius Pater est.

Fatetur ergo Boetius relationes praedicari, et dici de Deo tamquam ad aliquid; qui est alius quidam modus praedicationis distinctus a praedicatione substantiae, et caeterorum praedicamentorum, quae de singulis personis verificantur. Singulae namque dicuntur per se existentes, aequales, similes, etc., non autem singulae dicuntur Pater, etc.

Conclusio secunda. — Relationes originis Personarum divinarum constitutivae revera sunt reales secundum esse ad aliquid. Probatur ex illis omnibus quibus iam insinuatum est relationes divinas esse personarum constitutivas, quatenus relationes sunt; etenim relationes originis sunt personarum divinarum constitutivae quatenus reales sunt, et secundum propriam rationem, qua sunt relationes: sed sunt relationes propriae secundum esse ad aliud: ergo sunt etiam relationes, et constitutivae secundum esse earum ad aliquid. Maior constat ex dictis. Probatur minor: secluso esse ad aliquid a relatione, nihil amplius remanet per quod unum intelligatur referri ad aliud: sed ablata a relatione ratione referendi unum ad aliud, non remanet amplius relatio: ergo secluso esse ad aliquid non erit amplius vera relatio.

Confirmatur. Eo modo divinae relationes personas constituunt, quomodo eas distinguunt: sed eas distinguunt tantum secundum esse ad. Probatur: non distinguunt nisi quatenus opponuntur invicem tantum secundum esse ad; non vero secundum esse in, quod est ipsis commune cum formis absolutis: ergo, etc.

Secundo: Paternitas secundum formalissimam rationem Paternitatis, est relatio ad Filium: ergo relatio secundum formalissimam rationem relationis, seu secundum esse ad aliud est entitas realis. Maior patet: si enim Paternitas secundum formalissimam rationem non esset entitas realis, Deus non esset vere, et proprie Pater, sed tantum per quamdam comparationem intellectus humani; ideoque minus proprie esset Pater, et Filius quam homo generans, et genitus, qui realiter sunt Pater, et Filius. Minor autem constat ex dictis, quibus probavimus plurimis sanctorum Patrum auctoritatibus, rationem propriam Paternitatis totam esse ad Filium, sicut tota ratio Filii est ad Patrem. Et probatur insuper ex Concilio Wormatiensi in professione fidei, ubi repetens verba Concilii Toletani 11. dicentis: In relativis personarum nominibus Pater ad Filium, et Filius ad Patrem, et Spiritus sanctus ad utrosque refertur, etc.; subdit: Quod Pater est, non ad se sed ad Filium; et quod Filius est, non ad se sed ad Patrem est. Cui concinit sanctus Bernardus Epist. 192. ad Innocentium ubi ait: Non quod ad se, sed quod ad Filium est, Patris nomine designatur. Ergo vera ratio relationis est ad aliud.

Tertio denique: si relatio secundum esse ad aliud, non esset ex se proprie realis, sed ex eo solum quod realis est substantia Dei, vel eius amor, et intellectio; sequeretur relationes divinas aeternas non esse reales perfectiori, et veriori modo, quam sint reales relationes ex tempore convenientes Deo, a quibus realiter denominatur Dominus, et Creator; etenim istae similiter fundantur in operationibus intellectus, et voluntatis divinae; Deus enim in tempore realiter, et proprie Dominus appellatur a reali subiectione creaturarum, supposito fundamento volitionis, et imperii, quo Deus ab aeterno praedefinivit creaturas producere, et gubernare: sed hoc consequens est absurdum, alias relationes originis essent tantum denominationes extrinsecae; adeoque non essent realia, et intrinseca principia constitutiva divinarum Personarum: ergo, etc.

Obicies. Esse ad aliquid formaliter tantum respicit terminum: sed respicere formaliter terminum, non est aliqua ratio realis: ergo esse ad aliquid non est reale. Maior patet. Probatur minor: illud per se non est reale, quod commune est enti reali, et rationis: sed respicere terminum est quid commune relationi reali, et rationis: utraque enim refert fundamentum ad terminum: ergo, etc.

Nego minorem, et ad probationem eius nego minorem: relatio enim rationis revera non respicit terminum, sed concipitur ad modum earum relationum, quae terminum respiciunt, sicut quodlibet ens rationis non est ens, sed concipitur ad modum entis. Deinde tam esse in aliquo dicitur de relatione reali, et rationis, quam esse ad aliud, etenim relationes rationis tam concipiuntur ad modum accidentium inhaerentium subiectis, quam concipiuntur esse ad aliud: ergo si ex eo quod esse ad terminum dicatur de relatione reali, et rationis, sequeretur relationem non esse realem quatenus est ad aliquid, etiam non esset dicenda realis quatenus est in aliquo, sicque relatio secundum nullam sui rationem esset realis; quod est absurdum.

Dices 2. Tota realitas cuiuslibet entis in ipso est: ergo realiter tantum potest esse realis secundum esse in, non vero secundum aliud esse oppositum huic, quale est esse ad.

Distinguo maiorem. Tota realitas entis absoluti est esse in se, et ad se, concedo: entis relativi, nego. Imo ex relativorum definitione totum eorum esse est ad aliud; nam inquit Aristoteles definiendo relationem: Sunt ad aliquid quibus hoc ipsum esse, est ad aliquid se habere, id est habitudinem habere ad alterum. Caetera quae possent obici depromuntur ex Philosophia, et iam solvimus in nostra Philosophia Academica probando relationes esse entia realia; idcirco sit

Conclusio tertia. — Revera in Deo sunt relationes identitatis, aequalitatis, et similitudinis: eaeque sunt reales. Haec Conclusio duas habet partes. Quarum probatur prima: In Deo sunt relationes identitatis, aequalitatis, et similitudinis, in quibus est perfecta identitas, aequalitas, et similitudo: sed illa perfectissime intercedit inter divinas Personas. — Primo namque inter eas est summa Identitas essentialis: tum quia eadem est essentia numero in tribus personis: tum quia Essentia divina, ratione suae infinitatis, identificat sibi relationes divinarum Personarum constitutivas, quo fit, ut licet tres sint personae, tamen est unicus Deus; ergo inter illas est summa, et perfecta identitas. Secundo est etiam omnimoda Aequalitas inter divinas Personas, ut colligitur ex illo ad Philippens. 2. ubi de Verbo divino Paulus ait: Non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, id est non tyrannice, nec per rapinam usurpavit aequalitatem Dei, sed ei fuit connaturalis. Haec autem divina aequalitas in tribus potissimum attenditur, nimirum in perfectionum infinita magnitudine, in existentiae aeterna immutabilitate, et in potestatis inexhausta foecunditate, ut expendit sanctus Fulgentius libro De Fide ad Petrum cap. 1. dicens:

Quod nullus horum, scilicet Patris, et Filii, et Spiritus sancti, extra quemlibet ipsorum est, quia nemo eorum aut procedit aeternitate, aut excedit magnitudine, aut superat potestate: quia nec Filio, nec Spiritu sancto, aut anterior, aut maior Pater est, nec Filii aeternitas, atque immensitas velut anterior, aut maior Spiritus sancti immensitatem, aeternitatemque aut praecedere, aut excedere naturaliter potest.

Concinit et Concilium Toletanum 6. in professione fidei ante medium: In hac, inquit, Trinitate tanta est unitas substantiae ut pluralitate careat, et aequalitatem teneat, nec minor in singulis quam in omnibus: nec maior in omnibus quam in singulis personis manet. Firmatur pariter ex Symbolo sancti Athanasii dicentis: In hac Trinitate nihil prius aut posterius, nihil maius aut minus, sed totae tres personae coaeternae sibi sunt, et coaequales. — Tertio denique hoc ipsum patet de Similitudine: est enim inter divinas Personas perfecta assimilatio, ratione attributorum, et perfectionum divinarum, in quibus illae divinae Personae dicuntur omnino similes: unde Athanasius in Symbolo: Qualis Pater, talis Filius, talis Spiritus sanctus: hinc oratione prima Contra Arianos ait: Filius quatenus est Verbum, et Sapientia Patris omnia habet quae sunt Patris, aeternitatem, immutabilitatem, et per omnia, et in omnibus eamdem similitudinem. Quam etiam similitudinem habet Spiritus Sanctus, non quidem vi formalissima suae processionis sicut Filius, sed ratione sibi communicatae naturae divinae; quamobrem nonnulli Patres eo processerunt, ut Spiritum sanctum appellarent formam, et imaginem, et Verbum Filii, ut patebit Disputatione sequenti. — Hanc divinam similitudinem probat S. Hilarius lib. 3. De Trinit. ex illo Genesis faciamus hominem, etc. Qui dicit, inquit, faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram, invicem esse sui similes in eo quod similitudinem nostram dicat, ostendit.

Probat vero Richardus Victorinus libro 3. De Trinitate cap. 7. ex perfecta charitate, qua est inter divinas Personas:

Plenitudo Charitatis exigit, inquit, ut uterque ab altero sit summe dilectus, et consequenter secundum praedictam discretionis normam, uterque sit summe diligendus. Ubi autem uterque est aeque diligendus, oportet ut uterque sit aeque perfectus: oportet itaque utrumque esse aeque potentem, aeque sapientem, aeque bonum, aeque beatum, etc.

Quae hanc adversus veritatem possent obici, iam soluta sunt ex dictis de consubstantialitate, et aequalitate divinarum Personarum.

Probatur itaque secunda pars. Nempe, quod illae relationes identitatis, aequalitatis, et similitudinis revera sint reales, ut affirmat Doctor in 1. dist. 31. et alibi.

Probatur 1. Relatio realis est, quae competit extremis, secluso opere intellectus: sed tales sunt praefatae relationes: ergo sunt reales. Maior patet. Minor probatur ex sanctis Patribus, et Conciliis, maxime Nicaeno, Toletano 1., Constantinopolitano 1. in quibus Filius divinus dicitur esse eiusdem essentiae cum Patre, et illi in omnibus aequalis, et perfecte similis.

Confirmatur. A parte rei Filius divinus habet omnia requisita ex parte fundamenti ad relationes identitatis, aequalitatis, et similitudinis cum Patre: ergo revera etiam a parte rei habet illas rationes. Patet consequentia; nam in istis relationibus intrinsecus advenientibus, posito sufficienti fundamento, et termino, necessario resultat relatio. Probatur antecedens, nam ex Aristotele lib. 5. Metaphysicorum cap. 5. Eadem sunt, quorum substantia est una; similia vero, quorum qualitas una; aequalia autem, quorum quantitas una; sed a parte rei in Patre et Filio est una substantia, nempe natura divina; una pariter qualitas, nempe perfectiones attributales, et modales; una denique quantitas, non molis, sed moris, nempe Divinitas, Maiestas, et Celsitudo: ergo pariter in eis sunt a parte rei relationes identitatis, aequalitatis, et similitudinis.

Secundo, aequalitas, et similitudo sunt relationes reales in creaturis: ergo multo magis in Deo. Patet antecedens: Probatur consequentia: Aequalitas, et similitudo multo perfectius sunt in divinis, quam in creaturis: ergo multo fortius constabit eas esse reales in Deo. Antecedens est ipsius S. Augustini lib. 3. De Trinitate, cap. 4. et 5. ubi summam aequalitatem personarum probat ex summa simplicitate illarum, et capite 10. de Filio quatenus imagine loquens ait: Cui iam est tanta congruentia, et prima aequalitas, et prima similitudo, nulla in re dissidens, et nullo modo inaequalis, et nulla ex parte dissimilis, sed ad identidem respondens ei cuius imago est.

Tertio, probat Doctor laudatus numero 2.: Illae relationes sunt reales, quibus competunt omnes conditiones ad relationem realem desiderandae, nempe: primo, ut extrema sint realia: secundo, ut realiter distinguantur: tertio, ut relatio resultet ex natura rei, seu extremorum, adeoque absque ulla comparatione intellectus: sed tres illae conditiones revera praefatis relationibus congruunt. Primo namque essentia, et perfectiones divinae, quae sunt fundamenta identitatis, aequalitatis, et similitudinis Personarum, revera sunt reales: secundo, Personae ipsae, inter quas intercedunt illae relationes, sunt realiter existentes, invicem realiter distinctae: tertio denique, nulla opus est intellectus comparatione, ut illae divinae Personae sint eaedem, aequales, et similes: ergo revera tres illae conditiones ad relationem realem necessariae praedictis relationibus conveniunt.

Replicant Thomistae: Praeter tres assignatas conditiones, quartam desiderari, nempe quod sit fundamentum quo realiter distinguatur in utroque extremo: hoc autem in divinis non occurrit; nam eadem est essentia, eademque numero perfectiones in tribus adorandis Personis; adeoque propter defectum huius conditionis praefatae relationes in Deo non possunt esse reales.

Contra 1. Paternitas, et Filiatio in creaturis sunt relationes reales: sed fundamentum Paternitatis non distinguitur realiter a fundamento Filiationis; fundamentum enim Paternitatis est generatio activa, et fundamentum Filiationis, generatio passiva: sed actio, et passio realiter non distinguuntur ex Philosopho 3. Physic., ut etiam ultro fatentur Thomistae: ergo fundamentum Paternitatis creatae non distinguitur realiter a fundamento Filiationis; adeoque, ut relationes sint reales, non est necessaria distinctio realis fundamentorum. Secundo, si eadem numero quantitas, aut qualitas constitueretur in diversis subiectis, intercederet inter illa subiecta relatio aequalitatis, et similitudinis: sed in tali casu fundamentum non esset distinctum realiter in illis extremis; ergo unitas, et identitas essentiae, et perfectionum divinarum in Personis divinis, non obstat quin in eis sint realis identitas, aequalitas et similitudo.

Replicant 2. Quod in eo casu non exsurgeret aequalitas, et similitudo inter illa subiecta, quia, inquiunt, forma posita in duobus subiectis non reddit illa duo talia; etenim ad dualitatem opus est multiplicari formas. — At replica falsa ostenditur duabus instantiis: primo enim in Patre aeterno, et in Filio est unica spiratio activa, et tamen Pater, et Filius sunt duo spirantes: item in tribus Personis eiusdem sanctissimae Trinitatis est unica aeternitas, et tamen S. Athanasius in Symbolo docet, quod illi tres sunt coaeterni: ergo albedo v. g. posita in duobus subiectis vere faciet duo alba, adeoque duo similia, quamquam tamen unica sit numero forma; et consequenter ad realitatem relationis non est necessaria realis distinctio fundamenti in extremis, sed satis est, quod ipsa extrema sint realiter distincta.

Replicant 3. Si non multiplicaretur fundamentum, sequeretur, quod idem referretur ad seipsum: fundamentum enim est id quod refertur.

Nego sequelam. Fundamentum enim est quidem ratio referendi, non vero id quod refertur; extrema enim sunt ea quae referuntur, haec autem sunt divinae personae realiter invicem distinctae.

Confirmantur supradictae rationes: praefatae relationes fundantur in unitate: ergo quanto maior erit unitas essentiae, perfectionis, et magnitudinis, tanto praestantior erit identitas, aequalitas, et similitudo, et per consequens si exsurgat relatio identitatis inter duas substantias numero, vel specie distinctas, multo magis exsurget inter extrema, in quibus erit unica numero substantia. Insuper

Dices 1. Si aequalitas, et aliae relationes essent reales in divinis, sequeretur in Deo dari plures relationes reales quam quatuor: sed consequens videtur falsum, et contra communem Theologorum sententiam: ergo et antecedens. Sequela maioris est evidens, nam relationes identitatis, aequalitatis, et similitudinis distinguuntur formaliter a relationibus originis: ergo revera essent in Deo plures relationes quam quatuor. Imo ipsemet Doctor duas relationes similitudinis, duas aequalitatis, et duas identitatis in qualibet Persona divina constituit, quarum una ad unam, et altera ad alteram Personam refertur; ex quibus resultant 18. relationes reales, quibus si quatuor relationes originis adiungas, erunt in Deo viginti duae relationes reales. Rursus, cum omnes perfectiones divinae distinguantur ex natura rei, sintque omnes infinitae intensive, consequens erit tot esse relationes aequalitatis, et similitudinis, quot attributa quae certe ingentem relationum numerum in divinis efficient. — Negat minorem Doctor ibidem n. 7. Potest concedi, inquit, quod quot sunt perfectiones in Deo simpliciter, tot sunt etiam habitudines, et tot aequalitates: sicut tamen illae omnes sunt simpliciter una res, ita et aequalitates secundum ens sunt simpliciter una res. Itaque non implicat in Deo plures esse formalitates relativas, sicut plures sunt absolutae.

Dices 2. Non sunt multiplicandae formalitates, nec entitates in Divinis absque ulla urgente necessitate: at nulla videtur esse necessitas multiplicandi tot entitates relativas; etenim Personae divinae seipsis possunt dici invicem aequales, eaedem, et similes; per hoc enim dici potest nihil aliud significari, quam quod habeant eamdem essentiam, et perfectionem, seu quod una non habeat aliam essentiam, nec maiorem, aut minorem perfectionem, quam altera: ergo ad id entitates illae positivae superfluunt.

Nego minorem, et ad eius probationem dico, quod cum aequalitas, identitas, et similitudo divina sint positivae, etiam illae denominationes fieri debent per aliquid positivum; adeoque per aliquam formalitatem positivam: at habere eamdem essentiam, et perfectionem, seu non habere aliam essentiam, et perfectionem non est formaliter aliquid positivum, sed pure negativum; ideoque hoc non sufficit ad illam denominationem identitatis, aequalitatis, et similitudinis; sed ad id requiritur entitas aliqua, seu formalitas relativa, tum ab essentia, et attributis, cum ab ipsis relationibus originis formaliter, aut saltem modaliter distincta.

Dices 3. Aequalitas est relatio simpliciter simplex: sed relatio in divinis non est talis: ergo aequalitas non est relatio.

Distinguit maiorem. Doctor in 1. dist. 19. qu. 1. n. 8.: Aequalitas fundamentaliter sumpta est perfectio simpliciter simplex, quia praeexigit naturam perfectam, et omnimode infinitam in Personis, concedo: aequalitas sumpta formaliter, quatenus nimirum est formalitas relativa, qua Personae divinae referuntur ad invicem est perfectio simpliciter, nego; seu, ut loquitur Doctor ibidem:

Dico, quod perfectio simpliciter, id est, quae formaliter posset esse infinita, non elicit, nisi aliquid, quod potest esse essentiale in divinis, et ad se, et tale aliquo modo praeintelligitur relationibus originis eiusmodi, sicut sapientia, bonitas, etc.; aequalitas autem non praeintelligitur relationibus originis, nec potest esse ad se: Pater enim non est aequalis sibi, sed Filio, et ideo aequalitas hoc modo non dicit perfectionem simpliciter, dicit tamen perfectionem, quae in omni natura comparando ad aliquid eiusdem naturae, melior est suo opposito, quia oppositum eius de necessitate dicit imperfectionem, non enim est inaequalitas in eadem natura, nisi alterum individuum imperfecte habeat illam naturam. Nec obstat, quod dist. 26. affirmet aequalitatem pro formali dicere perfectionem, id enim non dicit ex propria sententia, sed ex mente aliorum, qui ex eo quod personae dicerentur constitui absoluto, inferebant inde sequi, quod esset aliqua perfectio in una persona, quae non esset in alia; quam illationem nullam esse ostendit Doctor dicens, quod melius concluderent, quod relatio non constitueret personam. Nam probabilius videtur, inquit, quod relatio possit esse perfectio, quam quod sit proprietas hypostatica, etc., supple, in sententia arguentis.

Notandum 1. Communem esse Theologorum sententiam, quatuor admittendas esse relationes personales, et originis, nimirum Paternitatem, Filiationem, Spirationem passivam, et Spirationem activam. Hae namque solae sunt relationes, quae fundantur in processionibus divinis consideratis per modum actionis, et passionis: duae namque tantum sunt reales processiones, ut supra probavimus, nempe generatio Verbi, et processio Spiritus sancti. Quae possunt considerari bifariam, nimirum active, vel passive; generatio active sumpta dicitur Paternitas: passive autem Filiatio nominatur. Similiter processio Spiritus sancti, spectari potest active, vel passive: priori modo, dicitur spiratio activa, quae est in Patre, et Filio, et per quam a Spiritu sancto distinguuntur: posteriori vero appellatur spiratio passiva.

Notandum 2. Omnes etiam pene Theologos convenire Paternitatem esse revera constitutivam primae personae divinae, Filiationem secundae, et Spirationem passivam tertiae; at non levis difficultas de spiratione activa, num videlicet etiam distinctam aliquam Personam divinam constituat: etenim si non sit alicuius personae constitutiva, cur cum relationibus personalibus constitutivis locum obtinet? si vero sit, iam non solum tres, sed revera quatuor erunt divinae Personae; adeoque ruit omnino divinae Trinitatis mysterium. Hos erroris scopulos ut declinent Theologi, censent aliqui cum Gregorio in 1. dist. 26. spirationem activam a relationibus originis esse ablegandam; quibus partim subscribit Baro noster Apologia 3. actione 3. Thomistae eam quidem non respuunt, sed contendunt eam a Paternitate, et Filiatione solum virtualiter esse distinctam. Durandus vero contendit eam a Paternitate, et Filiatione realiter distingui. Doctor vero Subtilis Quodlibeto 5. affirmat spirationem esse quidem realem, non tamen realiter sed solum formaliter et actu a Paternitate et Filiatione esse diversam.

Notandum 3. Certo certius esse, Patrem, et Filium distingui realiter a Spiritu sancto, et Spiritum sanctum similiter ab eis esse distinctum: at qua virtute fiat haec distinctio non conveniunt omnes. Volunt enim aliqui hanc distinctionem a Paternitate et Filiatione esse repetendam, ita quod ad id superflua sit spiratio activa. E contra vero affirmant hanc realem distinctionem non aliunde, quam a spiratione activa esse colligendam. Inde duo maxime veniunt in praesenti c Quaestione statuenda: Primum, quod Spiratio activa sit relatio realis ad personarum distinctionem necessaria: Secundum, quod a Paternitate et Filiatione non realiter nec solum virtualiter, sed formaliter distinguatur.

Conclusio prima. — Spiratio activa est relatio realis, et ad personarum divinarum completam distinctionem colligendam necessaria.

Probatur Conclusio: Inter principium, et terminum realiter a principio procedentem, realis relatio intercedit, maxime quando terminus procedens est eiusdem naturae cum suo principio: sed Pater et Filius sunt unum principium, a quo realiter procedit Spiritus sanctus, qui est eiusdem naturae cum Patre et Filio: ergo Pater et Filius reali et mutua relatione respiciunt Spiritum sanctum. Subsumo: sed cum ita non respiciunt per Paternitatem, et Filiationem: ergo respicere debent per aliam relationem; adeoque per Spirationem activam.

Maior syllogismi constat; non enim est potior ratio, cur inter primam, et secundam Personam intercedat mutua relatio realis principii, et termini procedentis, videlicet Paternitas, et Filiatio, quam inter Spiritum sanctum, et Patrem, et Filium, a quibus procedit tamquam terminus a principio.

Illatio autem probatur a S. Augustino Serm. 38. De Tempore, ubi ait:

Ipsa relatio Spiritus sancti non ita reciproca ratione converti poterit sicut Pater, et Filius, nam Pater Filii Pater dicitur, et Filius Patris Filius dicitur, Spiritus vero sanctus, uniformiter dicitur ad Patrem et Filium, quia Patris et Filii Spiritus est, dicimus enim Spiritum sanctum Spiritum Patris... Sed non vicissim dicimus Patrem Spiritus sancti, ne Filius eius intelligatur Spiritus sanctus; item dicimus Spiritum sanctum Spiritum Filii, sed non dicimus Filium Spiritus sancti, ne Pater eius intelligatur Spiritus sanctus:

ergo illa relatio mutua non est ratione Paternitatis et Filiationis, adeoque alia relatio est admittenda.

— Confirmatur ex eodem libro 5. De Trinitate cap. 11. ubi probat inter Patrem, ac Filium, et Spiritum sanctum esse mutuam relationem, non sub ratione Spiritus, sed sub ratione Doni: ait enim:

Ipsa relatio non apparet ex hoc nomine videlicet Spiritus sanctus, apparet autem cum dicitur donum Dei, Donum enim est Patris, et Filii, quia et a Patre procedit, et Apostolus ait: qui Spiritum Christi non habet, hic non est eius... Donum ergo donatoris, et donator doni cum dicimus, relative utrumque ad invicem dicimus:

ergo censet inter Patrem, Filium, et Spiritum sanctum esse relationem mutuam: sed Pater, et Filius non mutuo referuntur ad Spiritum Sanctum per relationem Paternitatis, et Filiationis, sed sub ratione doni, ut ipsemet docet cap. 12. ubi probat relationi Spiritus sancti non esse correlativam relationem Patris, nec relationem Filii.

Cum dicimus, inquit, donum Patris, et Filii, non quidem dicere possumus Patrem doni, aut Filium doni, sed ut haec sibi invicem respondeant, dicimus donum donatoris, et donatorem doni, quia hic potuit inveniri usitatum vocabulum, illic non potuit; Dicimus ergo relative Pater, idemque relative dicitur principium, et si quid forte aliud: sed Pater ad Filium dicitur, principium rerum ad omnia, quae ab ipso sunt;

ergo censet S. Augustinus Patrem, et Filium revera referri ad Spiritum sanctum, non per relationem Paternitatis, et Filiationis, sed per relationem principii: at haec relatio dicitur Spiratio activa: ergo haec revera est realis.

Hoc ipsum luculenter ex sanctis Patribus probavit Bessarion in Concilio Florentino Oratione pro unione cap. 6. ubi cum suasisset inter Filium, et Spiritum sanctum esse relationem mutuam, ut causae ad causatum, et causati ad causam, more Graecorum usurpando nomen causae pro principio, probat inde illam relationem non fieri per Filiationem: unde concludit, quod cum Filius prout Filius non referatur ad Spiritum, non enim dicitur Filius Spiritus, restat ut referatur ad Spiritum tamquam spirans, cum Spiritus etiam referatur ad Filium tamquam Spiritus; Spiritus enim Spiranti, et passiva spiratio activae spirationi correspondet, Spiritus vero, et Spiritus Filii multis locis sacrae Scripturae dicitur, et Spiratio eius; hic enim Spiritus (ut sacer Athanasius) Spiratio est Filii; cum igitur ad Filium Spiritus, et tamquam spiratio, et tamquam Spiritus referatur, Filius quoque tamquam spirans refertur ad Spiritum. In quibus duo concludit: primum, quod inter Filium, et Spiritum sit relatio mutua. Secundum, quod haec relatio ex parte Filii non sit Filiatio, sed spiratio activa, et consequenter, quod cum realiter Filius referatur ad Spiritum Sanctum, spiratio activa necessario debet esse realis.

Dices 1. Nihil est asserendum in mysterio Trinitatis, nisi vel Scriptura, vel Conciliorum, aut sanctorum Patrum oraculis fulciatur: at Spirationis activae nulla mentio apud sanctos Patres, imo Albinus Flavius lib. 1. De Trinit. c. 5. dicit, Relationem Spiritus sancti ad Patrem, et Filium non esse reciprocam, idest, mutuam: ergo haec spiratio activa non est asserenda.

Nego minorem: quamquam enim sancti Patres relationem inter Patrem, et Filium non appellaverint Spirationem activam, eam tamen sufficienter designarunt statuendo relationem mutuam inter omnes Personas, ut nedum supra asseruimus ex S. Augustino, sed etiam ut constat ex Concilio Toletano 11. dicente: Hoc solo numerum insinuant, quod ad invicem sunt; et Nazianz. Orat. 37. Manifestationis, inquit, ut ita dicam, mutuaque eorum relationis differentia, diversa quoque ipsis nomina procreavit. Est igitur inter illas divinas Personas mutua relatio realis: at haec ex parte Patris, et Filii non est Paternitas, et Filiatio respectu Spiritus sancti: ergo sufficienter affirmant sancti Patres aliam esse admittendam, nempe Spirationem activam, quam tacite approbavit Concilium Florentinum, ut supra diximus; imo et indicaverat Concilium Lugdunense sub Gregorio X. cap. unico De summa Trinitate, non solum dicens, Una spiratione Patrem, et Filium producere Spiritum Sanctum, sed etiam esse Unum principium Spiritus Sancti; adeoque eadem ratione habent relationem ad Spiritum sanctum, qua sunt eius principium: at ex Concilio sunt eius principium per Spirationem activam, et consequenter ex mente Concilii ad eum referuntur per Spirationem activam.

Ad Albinum Flavium, respondeo ipsum velle quidem Patrem, et Filium non referri ad Spiritum sanctum relatione mutua sub ratione Patris, et Filii, sed tantum sub ratione principii, ut supra diximus ex S. Augustino.

Dices 2. Sancti Patres solummodo assignant tres relationes personales. Insuper Concilium Lateranense capite Damnamus excludit quaternitatem realem in divinis: sed si Spiratio activa esset realis, revera esset quaternitas relationum realium in divinis: ergo etc. Denique sanctus Damascenus lib. 1. De Fide cap. 10. et 11. copiose de relationibus divinis disserit: at nullatenus meminit Spirationis activae: ergo censet eam non esse admittendam.

Respondeo 1. Sanctos Patres idcirco assignasse tantum tres proprietates personales realiter distinctas, quia tantum agebant de relationibus personarum constitutivis, et distinctis realiter; unde cum activa Spiratio Personam non constituat, nec realiter distinguatur a Paternitate, et Filiatione, idcirco de ipsa eis non fuit sermo.

Ad Concilium Lateranense dico, illud eatenus excludere quaternitatem in divinis, quatenus ex ea inferretur quaternitas Personarum: at ex admissa spiratione activa illud non infertur, haec enim non est Personae divinae constitutiva: ergo Concilium illam non excludit. Adde, quod excludat Concilium quaternitatem distinctorum realiter, tamquam res a re: at Spiratio activa non ita distinguitur a Paternitate, et Filiatione, ut statim probabimus: ergo in nos non pugnat.

Ad sanctum Damascenum respondeo ab auctoritate negativa nihil certo colligi, maxime quando contrarium inferre licet: at S. Damascenus sufficiens subministrat fundamentum in eodem cap. 11. asserendi realem relationem Spirationis activae, dum circa medium ait: In solis proprietatibus Paternitatis, Filiationis, et Processionis secundum causam, et causale Deum intelligi: quibus denotat mutuam esse reciprocationem principii producentis, et termini producti inter Spiritum sanctum, et Patrem, ac Filium: at haec non potest esse Paternitas, et Filiatio: ergo Spiratio activa.

Dices 3. Relatio principii in Deo non est semper realis, nam revera Deus est principium creaturarum, nec tamen ad eas habet relationem realem: ergo licet Pater, et Filius sint principium Spiritus sancti, non inde sequitur, quod habeant relationem realem Spirationis activae.

Distinguo antecedens: quando principium producens, et terminus productus sunt diversi ordinis, et diversae naturae, concedo: quando sunt eiusdem, nego. Relatio autem Creatoris ad res creatas est ad res alterius ordinis, et naturae, et Deo solum advenit in tempore: at vero Spiratio activa est ad terminum eiusdem ordinis, et naturae, illaque Deo convenit ab aeterno, et idcirco est realis.

Dices 4. Spiratio activa supponit Patrem, et Filium constitutos: ergo si sit realis, ipsis adveniet tantum ex resultantia, et per modum accidentis: sed hoc Deum dedecet: ergo etc.

Nego minorem: haec enim resultantia non fit secundum rem, sed secundum formalitatem nec advenit ab aliqua actione extrinseca, ut relationes creatae, sed ab intrinseco, et ex foecunditate divinae voluntatis: sicut ergo non repugnat, quod ab essentia resultent attributa, ab ea non realiter, sed tantum formaliter distincta, sic etiam non repugnat, quod a Patre, et Filio resultet illa Spiratio activa.

Conclusio secunda. — Spiratio activa non distinguitur realiter, sed formaliter actu a Paternitate, et Filiatione.

Haec est omnium pene Theologorum quantum ad primam partem, et Probatur 1. Ex Concilio Lateranensi cap. Damnamus, ubi proscribitur sententia Abbatis Ioachim, dicentis quaternitatem esse admittendam in Deo, eo quod essentia realiter esset distincta a Personis realiter etiam ab invicem distinctis; statuitque Concilium, quod ideo solummodo Trinitas est non quaternitas, quia quaelibet trium Personarum est illa res, videlicet substantia, essentia, seu natura; ex quo sic licet argumentari: statuit Concilium non esse quaternitatem rerum in divinis: at si Spiratio activa distingueretur realiter a Paternitate, et Filiatione, esset in divinis rerum quaternitas; ergo ex mente Concilii ita non distinguitur. Confirmatur, nam Concilium ibidem maxime proscribit quaternitatem Personarum: at si Spiratio distingueretur realiter, esset Personarum quaternitas, esset enim illa relatio per se subsistens, adeoque esset suppositum, et consequenter foret Persona, quia quodlibet suppositum intellectualis naturae est persona.

Secundo, ex sanctis Patribus, et plurimis Conciliis iam a nobis saepe laudatis, maxime vero ex S. Anselmo libro De Spiritu sancto, in divinis omnia sunt unum, nisi ubi obviat relationis oppositio, sive sit oppositio relativa, ut volunt Thomistae, sive disparata, ut patebit infra, agendo de distinctione Spiritus sancti a Filio: sed inter Paternitatem, et Spirationem activam non est oppositio relativa, quia una non producitur ab alia; nec est inter principium producens, et terminum productum; nec etiam est disparata, quia ad hanc requiritur, quod sit constitutiva Personae, Spiratio autem activa non constituit Personam: ergo nullam dicit oppositionem cum Paternitate, et Filiatione, adeoque ab illis realiter non distinguitur.

Tertio denique, in divinis quod non procedit ab alio, non distinguitur realiter ab illo: sed Spiratio activa non procedit a Paternitate, et Filiatione: ergo non distinguitur realiter ab illis. Minor constat, duae namque tantum sunt divinae processiones. Maior etiam est evidens; tria enim sunt tantum distinctionis realis indicia, nimirum quorum unum est producens, et aliud productum, quorum unum existere potest, alio non existente, et quae inexistere possunt in subiectis realiter distinctis; duo autem posteriora nequeunt esse in divinis: ergo solum primum distinctionis indicium ibi admittitur: unde merito Ioannes Theologus in Concilio Florentino sess. 18. Sola, inquit, relatio, quam principalem habitudinem superius nominamus, apud omnes, tam Graecos, quam Latinos Doctores divina processione personas multiplicat.

Secunda pars sufficienter colligitur ex dictis, etenim Spiratio activa est relatio realis: sed non est eadem formaliter cum Paternitate, et Filiatione, neque ab ea distinguitur realiter: ergo saltem formaliter distinguitur. Maior patet ex prima Conclusione: patet etiam minor, quantum ad secundam partem, ex mox dictis.

Probatur itaque illius prima pars: illae relationes distinguuntur saltem formaliter, quae habent per se distinctos terminos, suntque rationes, ex quibus colligitur personarum distinctio, et diversitas; sed talis est Spiratio activa respectu Paternitatis, et Filiationis, siquidem Paternitas per se respicit Filium, et Filiatio Patrem, Spiratio autem activa Spiritum sanctum, estque ratio cur Pater, et Filius distinguantur a Spiritu sancto. Insuper ipsamet efficit mutuam relationem inter Patrem, Filium, et Spiritum Sanctum, quam ita non efficit Paternitas, nec Filiatio, ut probatum est in praecedenti Conclusione: ergo ad minus Spiratio activa formaliter distinguitur a Paternitate, et Filiatione. Insuper relatio disparata non est eadem formaliter cum relatione directe opposita: sed Paternitas, et Filiatio sunt relationes disparatae tantum respectu Spirationis passivae, Spiratio vero activa est ipsi directe opposita: ergo haec a Paternitate, et Filiatione saltem formaliter distinguitur. Denique, si Spiratio activa idem esset formaliter cum Paternitate, tam verum esset dicere, quod Pater produceret Filium per spirare, quam per generare; et sic Verbum tam posset dici Spiritus, quam Filius: sed consequens est absurdum: ergo etc. Patet sequela; ubi enim nulla est in re distinctio, non potest etiam esse praedicatorum realium ipsius rei diversitas; adeoque si Paternitas, et Spiratio activa nullatenus distinguantur a parte rei, quidquid affirmatur de una, etiam affirmari potest de altera.

Dices 1. Sicut datur oppositio disparata inter Filiationem, et Spirationem passivam, ita pariter datur inter Filiationem, et Spirationem activam: sed prior oppositio sufficit ad distinguendam realiter Filiationem a Spiratione passiva: ergo posterior etiam sufficiet ad eam distinguendam a Spiratione activa, adeoque non solum formaliter, sed etiam realiter distinguentur.

Respondeo ad maiorem, non idcirco solum Filium a Spiritu sancto distingui realiter sub formali ratione Filii, quia Filiatio est relatio opposita disparate cum Spiratione passiva, sed maxime quia Spiratio passiva est omnino incompossibilis cum Filiatione in eodem supposito; si enim Filiatio, et Spiratio passiva essent in eodem supposito Filii, sequeretur, quod hic esset productus, scilicet per generationem ab intellectu, et per spirationem a voluntate: at vero idipsum non sequitur ex spiratione activa, et Filiatione; licet enim Filius spiret, et producat Spiritum sanctum, non propterea desinit esse Filius.

Dices 2. Sicut se habent generari, et spirari, sic se habent generare, et spirare: sed generari, et spirari distinguuntur realiter, efficiuntque relationes realiter distinctas: ergo etiam generare, et spirare realiter distinguuntur, et distinctas realiter relationes efficiunt.

Nego maiorem, nam generari, et spirari opponuntur saltem mediante spiratione activa, constituuntque diversas Personas; generare autem, et spirare non opponuntur proprie; ideo generari, et spirari distinguuntur realiter, non ita generare, et spirare.

Instabis. Sicut se habet generare ad generari, ita se habet spirare ad spirari: ergo a permutata proportione, sicut se habet generare ad spirare, ita se habet generari ad spirari: sed generari, et spirari realiter distinguuntur: ergo generare et spirare etiam distinguentur realiter. Consequentia patet; quia non est maior ratio distinctionis in uno binario extremorum, quam in altero.

Nego consequentiam: licet enim permutata proportio in quantitate vim habeat inferendi, caeteris tamen in rebus nihil probat, imo falsa apparet multis exemplis. Verbi gratia: sicut se habet ignis ad calorem, ita se habet aqua ad frigus: ergo permutata proportione, sicut se habet calor ad frigus, ita se habet ignis ad aquam: sed calor, et frigus possunt esse simul in eodem subiecto in gradibus remissis; ergo etiam aqua, et ignis poterunt esse simul in eadem materia secundum aliquos sui gradus; quae consequentia omnino falsa est. Ratio itaque disparitatis est, quoniam spirari passivum, hoc est Spiritus sanctus, realiter procedit a generari activo, quod est ipsemet Filius productus; ideoque necessario distinguitur ab illo, tamquam a principio producente: at vero spirativum non procedit a generatione activa, tamquam a principio producente, adeoque non servant eamdem proportionem permutatam.

Notandum 1. Ex Doctore q. 5. Quodlibet. quod Relationes originis considerari possunt bifariam, nimirum vel realiter, et identice; quatenus nempe idem sunt realiter cum essentia divina, necnon et cum Personis, quas cum illa essentia constituunt: vel formaliter, et secundum propriam suam entitatem relativam, seu quatenus formaliter ab essentia divina distinguuntur, suntque veluti formae hypostaticae eam determinantes ad constitutionem divinarum Personarum. Priori modo certum est eas esse realiter infinite perfectas, ut sic enim sunt una eademque res cum ipsa Divinitate, cuius infinitam perfectionem in se imbibunt: at difficultas est, an ipsae relationes posteriori modo consideratae aliquam perfectionem, et infinitatem importent; ita quod quemadmodum Attributa addunt essentiae divinae aliquam perfectionem absolutam formaliter distinctam a perfectione ipsius essentiae, ita pariter relationes originis praeter absolutam perfectionem essentiae, quam realiter includunt, adiiciant ei aliquam perfectionem relativam etiam formaliter ab eius essentiali perfectione distinctam.

Notandum 2. Ex eodem ibidem num. 27. quod ens reale, ut sic, primo dividitur in ens quantum, et in ens non quantum. Deinde ens quantum in ens finitum, et infinitum: postea ens finitum in decem Praedicamenta. Per ens quantum intelligit ens perfectum, seu quantum quantitate perfectionis: per ens vero non quantum intelligit ens non habens hanc perfectionem. Insuper advertendum quod triplex distingui possit perfectio: prima est moralis, quae in Deo est absoluta, et unica, nempe divina Sanctitas, de qua hic non est sermo. Secunda est transcendentalis, seu entitativa, quae est integritas rei constantis omnibus, qui desiderantur ad eius constitutionem in ratione talis entis; et haec convenit omni prorsus enti. Tertia est perfectio virtutis, seu qualificativa, quae est perfectio gradualis uniuscuiusque naturae, secundum quam natura dicitur magis, aut minus, vel aeque perfecta. Conveniunt omnes, divinas relationes esse perfectas perfectione illa transcendentali, siquidem habent quidquid desiderari potest ad complementum divinae relationis hypostaticae: verum non ita consentiunt eas esse perfectas perfectione qualificativa, qua dici possint perficere essentiam divinam relative, sicut attributa eam absolute perficiunt.

Notandum 3. Ex eodem ibidem, duplex esse infinitum, scilicet intensivum, et extensivum. Infinitum extensivum est, quod ad plura numero in infinitum extenditur, qualis est numerus infinitus creaturarum possibilium. Infinitum intensive duobus modis ab eodem describitur: primo quidem absolute, ita quod infinitum sit illud, cui nihil entitatis, et perfectionis deest, eo modo quo possibile est illud habere in aliquo uno, scilicet vel formaliter, vel realiter, et identice, vel eminenter, qualiter infinitas describi potest: Omnis entitatis, et cuiuslibet excogitandae perfectionis simplicissima, et eminentissima complexio: comparative autem infinitum describi potest: Id quod excedit quodcumque ens finitum ultra omnem determinatam, vel determinabilem proportionem entis: sic, inquit Doctor, infinitum distinguitur a quolibet ente finito quantumcumque perfecto; nullum enim est ens finitum, quod ab alio non excedatur; albedo enim, v. g. exceditur a scientia in triplo, scientia ab anima intellectiva in decuplo, haec ab Angelis in centuplo, Deus autem, qui est infinitus, excedit omne finitum ultra omnem proportionem assignabilem entitatis, et perfectionis. Per priorem descriptionem infinitas exigit, ut ab ente infinito removeatur carentia entitatis, et perfectionis qualiscumque; quippe cum ens sic infinitum nulla omnino perfectione carere debeat: per posteriorem removetur ab infinito quodcumque superius, a quo possit excedi. His ita praelibatis, resolvendum est, an relationes divinae Personarum constitutivae, et distinctivae sint formaliter perfectiones infinitae.

Conclusio unica. — Relationes originis nullam formaliter dicunt perfectionem, neque finitae sunt, nec infinitae.

Ita Doctor Subtilis pluribus, sed maxime in 1. dist. 8. q. 3. n. 16. ait, Quidquid communiter dicitur de Deo, et creatura, est indifferens ad finitum, et infinitum, loquendo de essentialibus; vel saltem ad finitum, et non finitum, loquendo de quibuscumque; quia relatio divina nec est finita, nec infinita. Idem habet q. 4. n. 23. ubi dicit, quod si Paternitas et Deitas concipiantur in abstracto, haec praedicatio: Deitas est Paternitas, non potest esse vera, Quia, inquit, unum eorum non est formaliter infinitum, sed tantum Deitas est formaliter infinita. At ex professo hanc conclusionem amplectitur, et probat q. 5. Quodlibetica:

De secundo Articulo, inquit, teneo hanc conclusionem: Paternitas non est formaliter infinita, et ad hoc sunt tres rationes: prima ratio sumitur ex entis infiniti unitate: secunda ex eius communicabilitate: tertia ex eius simplicitate, et incompossibilitate, siquidem ens infinitum intensive est unicum, implurificabile, et non arctatum, sed communicabile, et cuicumque incompossibile.

Primam rationem sic format: Non possunt esse plura realiter distincta formaliter intensive infinita: sed plures sunt relationes originis realiter distinctae: ergo non sunt formaliter infinitae intensive. Minor constat ex dictis: maiorem probat tribus mediis, nimirum ex comparatione illorum infinitorum inter se: secundo ex comparatione inter finitum, et infinitum: tertio ex comparatione illorum plurium infinitorum ad intellectum, et voluntatem. Primo quidem infinitum intensive realiter sibi vindicat omnem perfectionem simpliciter; sed non vindicat sibi realiter perfectionem illam, quam habet aliud ens, a quo distinguitur realiter: ergo non possunt esse duo infinita simpliciter invicem realiter distincta. Ex secundo medio sic probat maiorem: in entibus essentialiter subordinatis tandem devenitur ad aliquod ens, quod sufficienter terminat dependentiam omnium entium finitorum, quodque necessario debet esse infinitum, et unicum; infinitum quidem, quia debet a se habere omnem perfectionem, alias rursum dependeret ab alio, nec in ipso esset entium subordinatorum status. Unicum vero quia non possunt esse eiusdem effectus plures causae totales eiusdem ordinis. Denique ex tertio medio eamdem maiorem sic probat: ens infinitum est obiectum adaequatum intellectus infiniti, et voluntatis infinitae: sed non possunt esse plura obiecta adaequata eiusdem intellectus, et voluntatis: ergo non possunt esse plura entia infinita realiter distincta.

Secundam rationem sic format: Omnis perfectio simpliciter est communicabilis: sed omne infinitum intensive est perfectio simpliciter: ergo infinitum omne intensivum est communicabile. Subsumit: at nulla proprietas Personalis est communicabilis, quia ipsa est formalis ratio existendi incommunicabiliter: ergo nulla proprietas Personalis est perfectio simpliciter; adeoque relatio originis, quae est proprietas Personalis in divinis, non est perfectio simpliciter. Maior primi syllogismi probat ex descriptione perfectionis simpliciter, Quae, ex S. Anselmo, est in quolibet melior ipsa, quam non ipsa, hoc est, ut exponit Doctor, quae in quolibet, quatenus entis suppositum est, melior est ipsa, quam alia secum incompossibilis in eodem: sed quod est formaliter incommunicabile est formaliter incompossibile alteri in eodem supposito entis: ergo quod est formaliter incommunicabile non est perfectio simpliciter: sed omnis perfectio simpliciter in divinis est communicabilis: ergo relationes originis cum sint incommunicabiles, non sunt perfectiones simpliciter.

Ex quo colligo cum Doctore ibidem, nullam perfectionem simpliciter simplicem esse alteri perfectioni simpliciter simplici incompossibilem; nam si esset v. g. A. incompossibilis cum B., et sint perfectiones simpliciter simplices: ergo A. est melior quam B. quae est non ipsa; et B. cum sit etiam perfectio, erit melior quam A. quae est non ipsa, et consequenter A. esset perfectior, et imperfectior respectu B., quod est impossibile.

Tertia denique ratio Doctoris sic formatur: Perfectio simpliciter, et infinita debet ita realiter identificari cum omni perfectione compossibili secum in eodem supposito, ut una earum possit de altera praedicari in abstracto: sed relatio originis non ita realiter identificatur cuilibet secum compossibili in eodem supposito: ergo relatio originis non est perfectio simpliciter, et infinita. Minor patet: licet enim spiratio activa v. g. realiter identificetur generationi, ut supra probatum est, tamen haec propositio non est vera, generatio activa est spiratio activa; alias verum esset, quod Pater divinus aeque Filium produceret per spirare, quam per generare; sicque Filius, tam procederet per voluntatem, quam per intellectum, quod aperte falsum est. Maior probat quoad primam partem, nempe quod perfectio simpliciter, et infinita debeat realiter identificari cuilibet secum compossibili in eodem subiecto: tum quia nihil est essentiale in divinis, quod non sit realiter idem Essentiae divinae, et cuilibet essentiali, quod aliunde non provenit, quam quia omne essentiale est perfectio simpliciter simplex: tum quia infinitum non potest componi cum altero, alias esset pars eius, et excederetur a toto; excessus autem repugnat infinito; sed si aliquid compossibile sibi in eodem supposito non esset sibi omnino idem realiter, non possent constituere unum, nisi peraliquam compositionem: ergo omnis perfectio simpliciter, et infinita debet esse realiter eadem cuilibet secum compossibili in eodem supposito. Ex quibus infertur secunda pars, quae enim sunt idem realiter vere de se invicem praedicantur, et affirmantur ratione identitatis praedicati cum subiecto; quantumcumque enim fiat abstractio a subiecto, cum semper remaneat identitas praedicati cum subiecto, etiam semper vera est affirmatio unius de alio.

Confirmatur Conclusio ab absurdis, quae sequuntur ex opposita sententia. Primo quidem si relationes divinae dicant perfectionem aliquam, sequitur, quod una persona continebit aliquam perfectionem, quam alia non continet; quia nimirum quaelibet continet relationem personalem sibi propriam alteri non convenientem; Patri enim non convenit Filiatio, nec Filio Paternitas, nec Spiritui S. Paternitas, et Filiatio; et consequenter Personae divinae non erunt infinitae, quia cuilibet deest aliqua perfectio: infinito autem perfecto nulla perfectio simpliciter simplex deesse debet. Insuper, cum in Patre, et Filio sint duae relationes, nempe in Patre Paternitas, et Spiratio activa, similiter in Filio Filiatio cum eadem activa Spiratione; in Spiritu S. vero sit tantum unica, nempe Spiratio passiva; consequens est, quod si relationes sint perfectiones simpliciter simplices, Pater, et Filius perfectiores erunt Spiritu S., siquidem habent unam perfectionem simpliciter simplicem, cui nullam correspondentem habet Spiritus sanctus: hoc autem est absurdissimum: ergo et illud unde sequitur.

Obicit Doctor ibidem quatuor difficultates adversus praelatam suam doctrinam. Primo, quod non est comprehensibile ab intellectu creato, et finito est infinitum: sed relatio divinae originis non est comprehensibilis ab intellectu finito iuxta illud Isaiac 18. Generationem eius quis enarrabit? Ergo est formaliter infinita; omne enim finitum est comprehensibile. Secundo, omnis actio adaequata principio, et termino infinito, est formaliter infinita: sed generatio divina est actio adaequata principio formali infinito, nimirum memoriae infinitae foecundae, et termino infinito qui, nempe Filio, et termino quo, nimirum essentiae communicatae, quorum uterque terminus est infinitus: ergo generatio divina est formaliter infinita. Tertio, ratio subsistendi per se est perfectissimus modus essendi: sed relationes originis sunt rationes subsistendi per se: ergo sunt perfectissimae. Quarto, quod est idem essentiae infinitae non potest non esse infinitum; at relationes originis identifican tur Essentiae divinae: ergo non possunt non esse infinitae.

Respondet Doctor ad primum negando maiorem, ad rationem enim incomprehensibilitatis alicuius, sufficit identificatio eius cum infinito; non enim potest aliquid comprehendi, nisi perfecte cognoscatur illius esse; neque hoc potest ita cognosci, nisi apprehendantur omnes illius modi, omnesque eius perfectiones; infinitae autem perfectiones comprehendi nequeunt ab intellectu finito; adeoque, ut aliquid sit incomprehensibile, sufficit quod identificetur infinito: at relationes originis identifican tur essentiae infinitae: ergo licet ex se non sint formaliter infinitae, non propterea sunt comprehensibiles ab intellectu creato, et finito.

Id secundum respondet duplicem esse adaequationem, nimirum proportionalem, et quantitativam: et proportionalem rursus duplicem, videlicet intensivam, et extensivam. Unde in forma, distinguit minorem: generatio divina est adaequata suo principio, et termino adaequatione proportionali extensiva, quae tantum requirit, ut origo, seu actio, ita sit a tali principio, et ad talem terminum, ut ab alio, et ad alium esse nequeat; neque tale principium possit sese extendere ad aliam actionem eliciendam, nec talis terminus ab alia actione produci, concedit: est adaequata adaequatione quantitativa, aut proportionali intensiva, quae nempe requirat eamdem perfectionem in origine, et termino, qualis est in principio, negat; nam neque etiam origo creata sic adaequatur suo principio, quod semper est perfectius sua actione, et termino producto, quia minus dependet. Ex adaequatione autem proportionali extensiva non sequitur, quod si unum sit infinitum formaliter, alterum quoque similiter infinitum esse debeat, quia infinitas formalis intensiva quantitatem, et graduum intensionem respicit, non vero extensionem.

Ad tertium respondet per se subsistere esse aequivocum, et accipi dupliciter: primo quidem pro modo existendi per se, et independenter a quolibet alio; et sic est quid absolutum in divinis; adeoque est perfectio simpliciter simplex, estque existentia absoluta, de qua superius. Secundo, pro modo existendi incommunicabiliter alteri, tamquam supposito, sicque nec est perfectio simpliciter simplex, neque secundum quid; hoc autem tantum posteriori modo relationes divinae dicuntur rationes per se subsistendi, adeoque nec sunt perfectae, nec imperfectae.

Ad quartum distinguit maiorem: quidquid identificatur infinito, est infinitum, si sit capax infinitatis, concedit; secus negat: relationes autem originis non sunt capaces infinitatis ratione suae incommunicabilitatis, et propter iam assignatas rationes, adeoque neganda est consequentia.

Obicies 2. Relationes divinae tam a Conciliis, quam a Patribus dicuntur perfectiones: ergo revera tales sunt. Probatur antecedens ex Concilio Constantinopolitano Epistola ad Damasum, Credimus, inquit, aequalem honorem ac dignitatem, et imperium coaeternum in tribus perfectissimis subsistentiis, seu tribus perfectis personis: similiter Iustinus in expositione fidei de Trinitate, Maluimus, inquit, unius Deitatis in tribus perfectis subsistentiis notitiam exponere. Item Cyrillus Alexandrinus libro 1. Thesauri c. 6. Perfectus, inquit, est non solum quia Deus, sed etiam quia Pater. Subscribit Damascenus 1. Fidei c. 11. dicens: In proprietatibus Paternitatis, Filialitatis, et Processionis, secundum causam, et causale (seu causatum) et Personalem perfectionem, idest existendi modum differentiam intelligimus: idem lib. De Decretis primae institutionis: Hypostases, inquit, et personae Pater, Filius, et Spiritus sanctus, unusquisque enim eorum perfecta est hypostasis, et perfecta persona. Ergo revera relationes personales sunt perfectiones, et perfectae.

Nego antecedens, et ad eius probationem dico, sanctos Patres, et Concilia laudatis textibus, et aliis similibus accipere divinam hypostasim, et personam, non in abstracto pro formali subsistentia, et personalitate, quatenus formaliter distinguitur ab essentia divina, et cum ea concurrit ad constituendam divinam personam; sed in concreto pro ipsamet divina Persona, quatenus nempe simul importat essentiam, et personalitatem, qualiter revera Personae divinae sunt perfectissimae. Quod autem aliter non sint accipienda dicta sanctorum Patrum, sufficienter colligitur ex eorum verbis laudatis. Ad sanctum Damascenum maxime respondeo eum nolle proprietates personales formaliter esse perfectiones: contrarium enim docet c. 9. dicens: Omnia quae Pater habet sunt Filii, hoc uno excepto quod ingenitus non est; quae quidem vox nec naturae discrimen, nec dignitatem atque auctoritatem, sed existentiae modum indicat. Solum itaque eas proprietates in concreto, et pro personis acceptas, perfectiones nominat.

Obicies 3. Mysterium Trinitatis, quatenus Trinitas est, est summe adorandum, adeoque infinite perfectum: sed Trinitas, quatenus Trinitas, divinas relationes connotat, et importat: ergo verum est quod relationes dicant summam, et infinitam perfectionem.

Distinguo maiorem: mysterium Trinitatis dicit summam perfectionem se tenentem ex parte naturae divinae, quae tribus Personis communicatur, una cum suis attributis, et perfectionibus, concedo: provenientem a relationibus divinis, quae sunt termini divinae communicationis, et foecunditatis, nego: tota namque perfectio, quae in adorando Trinitatis mysterio relucet, repetenda est ex parte naturae divinae, quae summe, et infinite divinas Personas constituit, et perficit; non vero ex parte relationum, quae sunt puri termini divinae foecunditatis, et naturae, nullam ipsi addentes perfectionem, sed tantum dantes illi modum subsistendi incommunicabiliter.

Obicies 4. Subsistentia Verbi divini, quatenus formaliter ab essentia distincta, terminat naturam humanam assumptam, eique necnon et eius actionibus summam perfectionem, et dignitatem confert: ergo ipsamet illam perfectionem habet formaliter. Patet consequentia: quod enim praestat Verbi divini personalitas naturae humanae, non confert in ratione causae efficientis, sed formalis; adeoque seipsa tamquam forma significat actiones, et perficit naturam hominis assumpti, et consequenter ipsamet aut est perfectio, aut formaliter continet summam perfectionem. Probatur antecedens: nam homo assumptus ratione personalitatis ei communicatae, est adorabilis, idque adoratione latriae: ergo continet bonum, non qualecumque, sed infinitum, et summum, quia summum cultum meretur.

Nego antecedens quantum ad secundam partem, nempe quod subsistentia Verbi, quatenus formaliter ab Essentia divina distinguitur, conferat summam perfectionem humanitati Christi; et eius probationem distinguo: homo assumptus est adorabilis, et summe perfectus ratione solius personalitatis Verbi, nego: ratione Deitatis sibi coniunctae hypostatice, concedo: Christus enim idcirco dicitur summe perfectus, et dignus summo cultu, non praecise tantum quia subsistit subsistentia Verbi, sed quia ratione huius subsistentiae unitur hypostatice Deitati, estque Homo-Deus.