Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Non unus est, sed multiplex a veritate deviantium error: inde vix recenseri possunt quot et quales haeresum tenebriones circa veritatum omnium maximam, nempe divinam Trinitatem exorbitaverint: eos tamen omnes triplicem in ordinem decet distinguere. Alii namque plures divinas personas, quam tres, asseruerunt: aliqui vero unicam in Deitate personam triplici officio, aut nomine solum distinctam fabulati sunt: ceteri denique tres divinas personas non esse unicum Deum, sed triplicem dixerunt; qui errores ut facilius appareant et refellantur

Notandum 1. Varios fuisse haereticos, qui divinarum personarum Trinitatem multipliciter fuerunt insectati: in primis namque Anastasius Imperator edixit non Trinitatem, sed quaternitatem adorandam esse, et idcirco divinitus eum fuisse fulmine percussum, referunt Paulus Diaconus et Pomponius Laetus apud Cellium lib. 1. De Trinitate art. 1. Cui errori subscripsisse videtur quidam Clericus Gallicus, qui, ut refert S. Anselmus lib. De Incarnatione Verbi cap. 1. et 13., tres divinas personas realiter ab Essentia divina distinguebat, dicebatque:

Si in Deo tres personae sunt una tantum res, et non sunt tres res, unaquaeque per se separata, sicut tres Angeli, aut tres animae, ita tamen ut potentia et voluntate omnino sint idem: ergo Pater et Spiritus sanctus cum Filio est incarnatus.

Nec longe abfuit Gilbertus Porretanus, nam, ut refert Matthaeus Paris in Historia Anglicana, ad annum 1119. tertia illius assertio erat: Proprietates personarum relationes quaedam aeternae sunt, quae non sunt quidem, quod ipsae personae, sed divisae numero, et divisae substantiae, et habent tres unitates, et sic multa aeterna sunt, quorum nullum sit Deus. At longe enormior fuit multiplicatio personarum, quam ita damnat Concilium Braccarense primum Can. 2. dicens: Si quis extra sanctam Trinitatem, alia nescio quae divinitatis nomina introducit, dicens, quod in ipsa divinitate sit Trinitas Trinitatis, sicut Gnostici et Priscilliani dixerunt, anathema sit.

Notandum 2. Aliquos fuisse haereticos prioribus summe oppositos, qui ex unitate omnimoda essentiae inferebant unitatem etiam personae divinae; ita ut, quae distinctionem personarum in Scriptura designant, non ad personarum ipsarum diversitatem, sed ad officiorum et actionum eiusdem personae differentiam referrent, dicerentque, quod eadem persona, prout est ingenita et creaturarum productiva, nominetur Pater; quatenus vero incarnata, dicatur Filius: prout vero sanctificans creaturam, appelletur Spiritus sanctus; quasi una, eademque persona in diversos effectus, officiaque distincta distribuatur. Cui errori facem praetulisse videtur Praxeas, qui, ut loquitur Tertullianus in libro quem adversus eum scripsit: Ut de unico haeresim faciat, ipsum dixit Patrem descendisse in Virginem, ipsum ex ea natum, ipsum passum: subditque: Praxeas duo negotia Diaboli Romae procuravit, prophetiam expulit, et haeresim immisit. Paracletum fugavit, et Patrem crucifixit. Unde Optatus Milevitanus lib. 5. Adversus Parmenianum, Praxeam Patripassianum appellat, quod Patrem divinum crucifixum et passum fuisse assereret. Ipsi subscripserunt Noetus, qui ut refert S. Epiphanius haeresi 57. dicebat, unum Deum esse eundem Patrem, Filium, et Spiritum sanctum in carne passum et genitum. Faverunt et Montani discipuli, quamquam enim sanctus Epiphanius haeresi 48. dicat, Montanus de Patre et Filio et Spiritu S. similiter sentit velut sancta Catholica Ecclesia; nihilominus sanctus Hieronymus Epistola ad Marcellam qu. 54. de Montani discipulis, ait: Trinitatem in unius personae angustias cogebant: unde Nicephorus lib. 4. Historiae c. 22. Montanus, inquit, De divina Trinitate et mundi creatione eadem nobiscum docuit, nonnulli tamen ex sectatoribus eius postea tres Divinitatis substantias, unam esse sunt opinati. Verum hunc errorem pene sepultum ab inferis denuo excitavit Sabellius Afer Pentapolitanus, qui, ut refert sanctus Anastasius Orat. Contra Gregales Sabellii, dicebat: Dilatari Patrem in Filium sumendo carnem, et in Spiritum sanctum sanctificando homines: unde Patrem et Filium et Spiritum sanctum non tres personas, sed eandem tribus nomenclaturis appellabat; inde eius discipuli Patripassiani dicti sunt, eo quod Patrem incarnatum, passum et mortuum fuisse assererent. Cui errori postmodum adhaeserunt Paulus Samosatenus, deinde Photinus Sirmiensis Episcopus, necnon et plures moderniores haeretici, ut iam dictum est.

Notandum 3. Alios haereticos per extremum praedictis oppositos distinctionem personarum in Deo quidem agnovisse; verum negasse unitatem essentiae; qui duos adhuc in erroris rivulos distribuuntur; quidam enim negaverunt consubstantialitatem Filii cum Patre, quibus praeivisse fertur Origenes, tamen hic error Ario tamquam auctori tribuitur, quia ab eo ita propagatus, ac disseminatus fuit, ut per universum orbem venenum suum effuderit. Eo autem extincto et in morem Iudae in secessu effusis eius visceribus, suborta est Semiarianorum secta, qui errorem Arii, utcumque temperantes, Filium Patri similem, eique coaeternum, non tamen consubstantialem et aequalem asserebant. Vocem Homousion, quae consubstantialem significat, quasi emollito rigore, in Homoiousion, hoc est similem in substantia commutantes: ita ut ipsa similitudine vocis et consonantia, plerosque fallerent, quasi voce catholica utentes. Ipsis annumerari solent Macedoniani, qui Spiritum sanctum vere Deum esse negabant, dicebantque eorum aliqui Patrem esse omnipotentem, Filium semipotentem, Spiritum vero sanctum nullipotentem. Alius autem ipsis oppositus excrevit error Tritheitarum, qui tres asserebant naturas et substantias per omnia similes, quorum dux fuit Philoponus, ut refert Nicephorus lib. 18. cap. 49., de quibus Dionysius Romanus apud Athanasium in Epist. De Decretis Nicaenae Synodi ait: Isti quodammodo tres Deos constituunt, dum in tres substantias alienigenas sanctam unitatem dispertiuntur. Hinc opera pretium est in praesentiarum tria resolvere. 1. Tantum tres esse divinas Personas: 2. Eas realiter invicem distingui: 3. Illas esse vere unicum Deum. In sequenti autem Quaestione Personarum consubstantialitatem probabimus.

Conclusio prima. — Revera tres sunt divinae personae realiter invicem distinctae. Quod tres sint satis, superque constat, tum Veteris, tum Novi Testamenti Oraculis supra relatis. Quod vero invicem realiter distinguantur, iisdem sacris probatur textibus; sed insuper confirmatur idipsum ex variis illis locis, in quibus Scriptura sacra Generationem, Paternitatem et Filiationem in Deo commemorat, quae sine reali Personarum distinctione verificari nequeunt: Nam, inquit S. Aug., lib. 1. De Trinit. cap. 1. nulla omnino res est, quae seipsam gignat, ut sit: et Tertullianus Contra Praxean:

Omne, quod prodit ex aliquo, secundum eius sit necesse est, de quo prodit, non idem tamen est separatum: Secundus autem ubi est, duo sunt, et Tertius ubi est, Tres sunt: Tertius enim est Spiritus S. a Deo et Filio, sicut tertius e radice, fructus ex frutice, et tertius e fonte, rivus ex flumine, et tertius e sole, apex ex radio.

Nec dicas cum Sabellianis haec vocabula Patris et Filii solum denotare in Deo distinctionem Personarum, non entitative et realiter, sed penes diversa officia, quae unica divina Persona gerit et exequitur, dicaturque Pater ratione creationis, Filius ratione incarnationis, et Spiritus sanctus ratione iustificationis: nam, ut recte replicat Tertullianus adversus Praxean c. 10.:

Fieri nullo modo possunt, ut Pater se sibi Filium faciat, et Filius se sibi Patrem praestet: quae instituit Deus, etiam ipse custodit, habeat necesse est Pater Filium, ut Pater sit, et Filius Patrem, ut filius sit; aliud est autem habere, aliud esse, v. g. ut maritus sim, habere oportet uxorem, non ipse mihi ero uxor; sic etiam ut Pater sim, Filium habeo, non ipse mihi ero Filius, et ut Filius sim, Patrem habeo, non ipse mihi ero Pater: quae enim me faciunt, si habuero; tunc ero Pater, si Filium habeam: Filius ero, si Patrem: Porro si ipse ero quid eorum, iam non habeo quod ipse ero, nec Patrem, quia ipse ero Pater, nec Filium, quia ipse ero Filius; in quantum autem alterum ex his habere me oportet, alterum esse in tantum, si utrumque fuero, alterum non ero, dum alterum non habeo: si enim ipse ero Filius, qui et Pater, iam non habeo Filium, sed ipse sum Filius: non habendo autem Filium, dum ipse sum Filius, quando Pater ero? habere unum Filium debeo, ut Pater sim, etc.

Praeterea idipsum constat, ex illis ipsis Scripturae verbis Ioan. 8. quibus Filius affirmat, Ego ex Deo processi: et ibidem: solus non sum, sed Ego et qui misit me Pater. Et c. 14. Ego rogabo Patrem, et alium Paraclitum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum, Spiritum veritatis. Nam procedens debet realiter distingui ab eo a quo procedit, et missus ab eo a quo mittitur et rogans ab eo quem rogat: cum idem non possit a seipso procedere, nec seipsum mittere, aut rogare, ut recte urget ibidem Tertullianus, necnon S. Athanasius Orat. Contra Gregales Sabellii.

Denique Scriptura sacra diserte pronuntiat, Filium Dei ante Luciferum genitum, et divinam Sapientiam prodisse ex ore Altissimi, ante omnem creaturam: et Verbum esse in principio apud Deum, et per illud omnia esse facta: ergo revera intra ipsum Deum admittenda est realis Personarum distinctio, et non solum ex diversa connotatione et respectu ad effectus in creaturis producendos. Adde quod haec divina veritas iis firmetur principiis, quibus eam convellere nituntur Sabelliani, etenim

Obiciunt 1. Varia Scripturae loca, quibus Dei unitas praedicatur, unde inferunt unicam esse Personam: sic Deuteron. 6. Audi Israel, Dominus Deus noster, Dominus unus est. Et c. 4. Dominus ipse est Deus et non est alius praeter ipsum.

Verum tantum abest, ut verba haec Personae unitatem indicent, imo Trinitatem significant et denotant distinctionem: mirabili enim Dei instinctu factum est, ut Moyses et ceteri Veteris Testamenti Scriptores, ipsam Dei unitatem trina repetitione significarent, ut nempe tres Personas in unitate Divinitatis designarent, ut colligunt sancti Patres, praesertim Athanasius in libris De Trinit.

Obiciunt 2. Illud Ioan. 14. Ego in Patre et Pater in me est: unde inferunt Patrem et Filium unicam esse Personam duobus tantum nominibus distinctam. Confirmant ex illo Isaiae 43. et 45. Tantum in te Deus et non est absque te Deus, vere tu es Deus absconditus.

Verum ex eis textibus Personarum distinctionem colligunt sancti Patres, maxime Athanasius Dialogo 3. De Trinit. et Hilarius lib. 4., qui illa verba Isaiae sic ponderat: Habitantem ab eo, in quo habitat discernens Isaias, Personae tantum distinctione non generis; Deus enim in eo est, et in quo est Deus, Deus est; non enim Deus in diversa, atque alienae a se naturae habitaculo est.

Obiciunt 3. Illud Ioan., Ego et Pater unum sumus.

Verum contextus ille in eos militat: nam, ut notat sanctus August. tract. 36. in Ioan., Si unum, non ergo diversum: si sumus, ergo et Pater et Filius, sumus; enim non diceret de uno, sed unum non diceret de diversis: unde Nazianz. lib. 1. De Fide: Unum, inquit, ad unitatem Divinitatis refert: sumus autem personis assignat. Simili modo Tertullianus lib. 1. Contra Marcionem, ponderat illud 1. Ioan. c. 2. Tres sunt, qui testimonium dant in Coelo, Pater, Verbum et Spiritus sanctus, et hi tres unum sunt; aitque: Qui tres, inquit, unum sunt, non unus, quomodo dictum est, Ego et Pater unum sumus? Respondet, ad substantiae unitatem, non ad numeri singularitatem.

Obiciunt 4. Omnia, quae Pater habet, Filius pariter obtinet: ergo nihil est, per quod Filius a Patre realiter possit distingui. Antecedens probant ex Matth. 11. Omnia mihi tradita sunt a Patre meo: et Ioan. 16. Omnia, quae habet Pater, mea sunt: et c. 17. Omnia mea tua sunt et tua mea sunt.

Verum ex illis ipsis verbis colligunt sancti Patres personarum distinctionem, oportet enim inter dantem et accipientem, sit realis distinctio. Unde communiter praefatos contextus interpretantur, quod Pater omnia dederit Filio, praeter esse Patrem. Hinc Concilium Florentinum in litteris Unionis ait: Omnia, quae Patris sunt, ipse Pater unigenito Filio suo gignendo dedit, praeter esse Patrem: cui concinit illud Nazianz. Orat. 44. in Sanctam Pentecostem: Omnia, inquit, quaecumque Pater habet, sunt Filii, praeterquam ingenitus non est: omnia quaecumque Filius, Spiritus sancti sunt, si generationem exceperis. Quod autem praedicta exceptio implicite contineatur in ipsis Christi verbis, docet Athanasius Orat. 4. Contra Arianos dicens: Sed ne quis videns Filium habere omnia quaecumque Pater habet, ex indiscreta similitudine eorum, quae habentur, sabelliano more deceptus impie sentiat, existimetque Filium etiam Patrem esse: ea de causa hoc Verbum prolatum est: Datum est mihi et accepi et traditum est mihi, nulla alia de causa, quam ut ostenderet se Patrem non esse, etc.

Et paulo inferius illud Ioan. 5. Quemadmodum Pater habet vitam in semetipso, ita quoque Filio dedit vitam habere in semetipso. Ita ponderat: Nam ex hac voce dedit indicat sese Patrem non esse, ex ipso autem dicto ita Filii similitudinem, proprietatemque cum Patre significat.

Obiciunt 5. Scriptura sacra affirmat Deum esse solum, Ps. 85. Tu es Deus solus; et 1. ad Timotheum 1. Regi saeculorum immortali et invisibili soli Deo: ergo et solitarius est: sed solitudo non stat cum consortio trium Personarum: ergo tres Personae non sunt in Deo admittendae.

Respondent sancti Patres etiam Scripturas docere Patrem non esse solum, sed Filium esse cum ipso; nam Christus ipsemet Ioan. 8. diserte pronuntiat: Solus non sum; sed ego et qui misit me Pater. Et in Lege vestra scriptum est, quia duorum hominum testimonium verum est: ego sum, qui testimonium perhibeo de meipso, et testimonium perhibet de me, qui misit me Pater: quae verba sanctus Athanasius Contra Gregales Sabellii, ita ponderat: En tibi duas Personas, et nisi dicas vere duos esse, cum haec loquitur, non permittis testimonium verum existere; id enim testimonium confirmat, sed si non ab uno, sed a duobus perhibeatur. Idcirco Scripturae ita conciliandae sunt, ut priores non excludant Trinitatem Personarum, et posteriores non inducant pluralitatem Deorum.

Respondent secundo, quod Deus dicatur solus, per exclusionem deorum aliorum; non vero per exclusionem Divinarum Personarum, haecque expositio firmatur ab ipsa Scriptura sacra, nam Ioan. 17. legimus: Haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum: additur; et quem misisti Iesum Christum. Insuper de Filio dicitur Isaiae 45. Non est absque te Deus: vere tu es Deus absconditus, Deus Israel Salvator: et Baruch 3. Hic est Deus noster et non aestimabitur alius adversus eum: subditur autem, Post haec in terris visus est, ut significet priora verba de Filio Dei esse intelligenda; nec tamen sequitur inde quod Pater non sit revera Deus et Dominus; adeoque particula, solus, non est exclusiva Personarum, sed deorum inanium.

Respondeo 3. Cum Doctore in 1. dist. 2. qu. unica, vocabulum, solus, sumi posse dupliciter, nimirum vel categorematice, vel syncategorematice: categorematice sumptum idem est, ac solitarius, idcirco locum non habet in divinis: unde falsae sunt istae enuntiationes, Deus est solus, Pater est solus: id est solitarius. Syncategorematice vero sumi potest quatuor modis: vel enim determinat subiectum essentiale respectu praedicati essentialis, et sic vera est haec propositio, Tu Deus solus et verus Deus: vel determinat subiectum personale respectu praedicati essentialis, et sic falsa esset propositio, solus Pater est Deus, unde cum de Patre dicitur Ioan. 17. Ut cognoscant te solum Deum verum, particula, solus, non se tenet ex parte subiecti, nempe Patris, sed ex parte praedicati, nempe veri Dei, ut sit hic sensus, Ut cognoscant te, Pater, qui es verus Deus solus. Tertio sumi potest, solus, quatenus determinat subiectum personale respectu praedicati personalis, et sic vera est propositio, Solus Pater generat, solus Filius generatur. Quarto denique determinat subiectum personale respectu praedicati notionalis communis pluribus personis, et sic non recte iungitur subiecto importanti unam dumtaxat personam; sed debet iungi subiecto importanti utramque, non enim recte diceres, Solus Pater spirat, sed dicere deberes, solus Pater et Filius spirant.

Obiciunt 6. Nonnulla sanctorum Patrum testimonia, quibus affirmare videntur divinas Personas solis nominibus et consideratione intellectus esse distinctas: sic S. Greg. Nazianz. Orat. 13. postquam tria supposita divina distinxit characteribus propriis, subiungit: Deum unumquodque, si seorsim consideretur, mente videlicet ea, quae separari nequeunt, separante: idem Orat. 35. Unam quoque Dei essentiam et naturam et appellationem esse; tametsi per cogitationes quasdam distinctas, nomina quoque simul distinguantur.

Verum ipsemet S. Nazianz. hanc iniuriam longe a se proscribit, nam Orat. 49. ostendens se in prioribus opusculis professum fuisse veram Personarum distinctionem realem, ait: Quippe cum et hanc sectam, id est Sabellianam, in eodem libello damnaverim, et personarum distinctionem secundum vocabulum scripserim, nam et nemo pro una persona potest unum sunt dicere et unitatem generis nisi personis assignare: unde Orat. 35. Paris impietatis est, inquit, vel Sabellii more personas connectere, vel Arii instar naturas distinguere, ac separare. Ergo quando dicit unam personam seorsim ab alia consideratam intellectione distingui, ita est intelligendus, quod vix intellectus noster possit revera unam personam ab alia seorsim concipere et seiungere; nam a parte rei quaelibet persona habet in se manentes duas alias personas per circumincessionem, et quantum ad essentiam est idem cum ipsis, adeoque non potest ab illis realiter separari.

Obiciunt 7. Quae sunt eadem uni tertio, sunt eadem inter se: sed Pater, Filius et Spiritus sanctus, sunt iidem essentiae divinae: ergo sunt idem inter se.

Distinguo maiorem. ut iam distinxi: quacumque aliqua identitate sunt eadem alicui, pari identitate sunt eadem inter se, concedo; unde cum Personae divinae non sint eaedem personaliter et suppositaliter, sed tantum essentialiter in tertio, sic nec esse debent inter se eaedem personaliter, sed tantum essentialiter.

Obiciunt 8. Implicat aliquid unicum esse simul et multiplex: sed Deus unus et Trinitas est divisa, ac multiplex: ergo Deus non est Trinitas.

Distinguo maiorem. sub eadem ratione qua unum est non potest esse divisum et multiplex, concedo; sub alia ratione qua non est unum, nego: sic ergo Deus est unus in essentia et multiplex in personis; adeoque non est unus, et divisus, et multiplex sub eadem ratione, sed sub diversa.

Obiciunt denique. nihil est admittendum in Deo, quo sublato Deus maneret infinite perfectus: sed seclusa Trinitate personarum, Deus remanet infinite perfectus, nam esse infinitum est de essentia ipsius Deitatis: ergo, etc.

Negat minorem. Doctor, in 1. dist. 2. quaest. 53.; sublata enim una persona, non manebit alia infinite perfecta, non quod una persona constituat perfectionem essentiae, aut alterius personae, sed quod omnes personae realiter identificentur essentiae, et sic realiter essentialiter etiam invicem identificentur: implicat autem, quod auferatur unum identificatum realiter alio subsistente, alias idem realiter esset ablatum et non ablatum, quod implicat. Vel distinguo minorem. sublata Trinitate personarum, Deus remaneret infinite perfectus, si illa conditio esset possibilis, concedo: si sit impossibilis, uti revera est, nego.

Instabis. Ex infinitate divinae naturae colligimus divinitatem esse unam et immultiplicabilem: sed persona divina, ut distincta formaliter ab essentia, non minus est infinita: ergo nec minus una et immultiplicabilis.

Distinguo maiorem. ex infinitate simpliciter et absolute, concedo: ex infinitate secundum quid et in certo ac determinato quodam genere, nego.

Similiter distinguo minorem. persona divina non minus est infinita simpliciter et absolute, nego: infinita secundum propriam suam rationem formalem, transeat. Vel aliter, nego minorem. persona enim formaliter, ut persona est, nec infinita est, nec finita, nec imperfecta, nec perfecta, ut infra probabimus.

Conclusio secunda. — In Deo tres tantum sint divinae personae, nec plures, nec pauciores esse possunt. Haec est de fide definita in pluribus Conciliis, quorum omnium doctrinam colligit et iterum probat Concilium Lateranense capite Damnamus his verbis:

Credimus et confitemur, quod una quaedam summa res est, quae veraciter est Pater et Filius et Spiritus sanctus, tres simul personae, ac sigillatim quaelibet earum... Quaelibet trium personarum est illa res, videlicet substantia, essentia, seu natura divina... Et illa res non est generans, neque genita, nec procedens, sed est Pater, qui generat, et Filius, qui gignitur, et Spiritus sanctus, qui procedit, ut distinctiones sint in personis, et unitas in natura. Licet igitur alius sit Pater, alius Filius, alius Spiritus sanctus, non tamen aliud, sed id quod est Pater, est Filius et Spiritus S. idem omnino, ut secundum Orthodoxam et Catholicam fidem consubstantiales esse credantur.

Hoc ipsum aperte tradit S. Athanasius in Symbolo: Unus ergo Pater, non tres Patres, unus Filius, non tres Filii, unus Spiritus S., non tres Spiritus SS. Probant pariter omnes Scripturae sacrae contextus, quibus in priori Quaestione sanctam Trinitatem, hoc est tres esse divinas personas, insinuavimus. Insuper ipsae Scripturae sacrae aperte unicum esse Patrem pronuntiant, dum singulari nomine Deus Pater exprimitur. Sed et diserte explicant unicum esse Filium, et unicum Spiritum sanctum, etenim Filium unigenitum appellant, sic Ioan. 1. Unigenitus, qui est in sinu Patris. Et infra: gloriam quasi Unigeniti a Patre. Et cap. 3. Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret. Similiter de Spiritu sancto 1. Corinth. 12. Divisiones gratiarum sunt, idem autem Spiritus. Et infra: Haec autem omnia operatur unus, atque idem Spiritus. Et rursus: in uno Spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus. Sed evidentius hoc ipsum loquitur Ioannes Epist. 1. cap. 5. dicens: Tres sunt, qui testimonium dant in coelo, Pater, Verbum et Spiritus S. Licet autem haec propositio exclusionem non exprimat directe et explicite, nihilominus implicite illam designat et importat, iuxta communem sanctorum Patrum interpretationem.

Probatur eadem veritas ratione: primo quidem, si plures quam tres essent divinae personae, plures pariter essent Dii, non vero unicus Deus: sed implicat plures esse Deos: ergo etiam implicat plures esse divinas personas quam tres. Probatur maior. ideo plures personae efficiunt unicum Deum, et non habent distinctam Divinitatem et essentiam quia Pater eandem Divinitatem indivisim Filio communicat per generationem; quam praeterea Pater et Filius communicant Spiritui sancto per spirationem. Sed talis communicatio eiusdem Divinitatis in Deo foret impossibilis, si plures essent Patres, plures Filii, aut plures Spiritus S. Ergo, etc. Minorem probant SS. Patres, qui ex ea communicatione unicum esse Deum fatentur, imprimis S. Ignatius Epistola ad Philippenses colligit: Unus ergo Deus Pater et non duo, vel tres, unus scilicet, qui est et non est praeter eum solum verus, Dominus enim inquit, Deus unus est... Unus quoque Filius Deus Verbum. Et paucis interpositis pro unitate Spiritus sancti concludit: Iterum ergo, neque tres sunt Patres, neque tres Filii, sed neque tres Paracleti. Sed unus Pater et unus Filius et unus Paracletus. Quibus Ignatius observat pertinere ad unitatem Dei, quod non sint plures Patres, nec plures Filii, nec plures Paracleti.

Ipsi concinit S. Basilius lib. 3. Contra Eunomium: Sic, inquit, in Trinitate unitatis ratio conservabitur, si unum Patrem profiteamur, unum Filium, unum Spiritum sanctum. Subscribit et Epiphanius haeresi 64. Pater, inquit, et Filius et Spiritus S. unus Deus, Trinitas in veritate et Monas, propterea enim unus Deus, quoniam nec duo Patres, neque duo Filii, neque duo Spiritus sancti. Unde S. Fulgentius in responsione ad primam obiectionem Arianorum, rem totam concludit: si ambo, inquit, vocarentur Patres, essent profecto natura dissimiles, unusquisque enim ex semetipso constaret et communem substantiam cum altero non haberet, nec Deitas una esset, quibus una natura non esset. Idem ad obiectionem 5. dicit de Filio: Duo quippe ingeniti, inquit, non possunt unam habere naturam, ubi nec unus in uno eorum ex se generationem invenit, nec unus ex uno eorum in se substantiam nativitatis agnoscit, etc.

Probatur 2. Tot sunt et non plures divinae Personae, quot improductae et productae: sed unica tantum est et esse potest persona improducta, et duae productae: ergo tantum tres possunt esse divinae Personae. Maior clara est, Minor vero probatur, quoad primam partem a Doctore in 1. dist. 2. qu. 7. num. 37.: Si plures esse possent personae improductae, essent necessario infinitae; sed implicat esse infinitas personas in Deo: ergo et plures personas improductas. Minor patet: illae enim infinitae personae improductae vel essent eiusdem speciei et solo numero distinctae, vel diversae. Non primum, quia implicat esse plura infinita, solo numero diversa, ut probavimus demonstrando unitatem Dei. Non etiam diversa, quia sic nulla earum esset infinita, quippe cum non haberet perfectiones personae alterius speciei, sicut homo non habet omnes perfectiones brutorum, nec bruta perfectiones hominis obtinent, adeoque non esset infinite perfecta, quippe cum non haberet omnes perfectiones possibiles.

Probat minorem. Doctor: quidquid potest esse in pluribus suppositis, et non determinatur ad certum numerum suppositorum per aliquid a se distinctum, ex ratione sua potest esse in infinitis, et si sit ens necessarium, de facto est in infinitis, nam ut loquitur Aristoteles 1. phys. textu 32. In perpetuis non differunt posse et esse: sed Persona divina improducta, si possit esse in pluribus suppositis, non posset determinari ab aliquo, ut esset in certo et determinato numero suppositorum, quia determinari ab alio, ut sit in supposito, est contra rationem personae improductae: ergo ex se posse; esse in infinitis, et sic de facto essent infinitae personae productae: sed hoc implicat: ergo et illud unde sequitur.

Probatur 2. eandem partem minoris: nunquam pluralitas ponenda est sine necessitate: sed nulla est necessitas admittendi plures personas improductas, neque enim illud spectaret productionem personae improductae, neque iuvaret quidquam ad perfectionem personarum productarum: ergo nequeunt esse plures. Tertio, quia essentia una actu existens, non potest ex se habere diversos modos existendi sine productionibus. Unde enim repetenda esset illa existendi diversitas? Ergo persona improducta non potest esse multiplex.

Probatur eadem minor, quoad secundam partem. nempe duas tantum esse personas productas, ab eodem Doctore ibidem numero 18.: tot sunt et non plures personae productae, quot sunt principia productiva adaequata et sufficientia diversae rationis in persona improducta: sed illa principia sunt tantum duo, nempe intellectus et voluntas: ergo et duae tantum personae productae. Minor patebit in Disputatione sequenti, ubi demonstrabimus duas tantum esse admittendas divinas processiones et productiones, adeoque tantum duas personas productas.

Hanc ipsam veritatem probat sanctus Bonaventura ex sufficienti combinatione, quam triplicem confert in 1. dist. art. 1. qu. 4. Primam quidem sic format: Prima Persona, quae est innascibilis et inspirabilis, generat et spirat. Secunda vero Persona, quia inspirabilis, sed genita, non generat, sed spirat. Tertia Persona, quia spiratur et procedit a generante, nec generat, nec spirat. Et ideo impossibile est esse plures personas, quam tres. Secundam vero sic format cum Richardo a sancto Victore lib. 3. De Trinit. et 20. Ex triplici amore; triplex enim est amor, videlicet gratuitus, debitus, et ex utroque permixtus: ergo tantum debent esse tres divinae Personae, una quae tantum dat, in qua est amor gratuitus; alia quae tantum accipit, in qua est amor debitus; et media, quae dat et accipit, in qua est amor permixtus ex utroque. Tertiam vero colligit ex origine, nam, inquit, contingit intelligere personam, quae est principium personae et non est principiatum, et rursum personam, quae est principiatum et non principium personae; et tertio modo personam, quae est principiatum et principium. Quartus autem modus, quod nec sit principium, nec principiatum, est omnino impossibilis, nec intelligibilis.

Dices 1. In rebus creatis generatio ex naturae foecunditate procedit: ergo similiter in Deo praeter duas processiones, quarum una est per intellectum et alia per voluntatem, admittenda est alia ex naturae foecunditate proveniens, et per consequens alia persona procedens distincta a Verbo et Spiritu sancto.

Respondet Doctor. ibidem n. 21. distinguendo consequens: ponenda est in Deo productio ex naturae foecunditate, tamquam ex principio adaequato, negat: ex inadaequato et partiali, concedit. Principium enim adaequatum et totale productionis Filii includit intellectum et essentiam divinam, quorum quodlibet partialiter concurrit ad illam productionem. Idem dicendum de voluntate divina respectu productionis Spiritus sancti. Unde quamvis essentia divina concurrat ut principium quo ad productionem Filii et Spiritus sancti, non habet exinde rationem principii distincti adaequati et per se productivi alicuius Personae divinae, sed tantum quatenus concurrit cum intellectu et voluntate; adeoque cum sint tantum duo adaequata principia productiva Personarum divinarum, etiam duae tantum sunt divinae Personae productae.

Instabis. Unius et eiusdem principii adaequati possunt esse plures productiones et distincti termini: ergo quamquam in Deo sint tantum duo principia productiva, exinde non sequitur duas tantum esse personas productas. Probatur antecedens. intellectus creatus, v. g. est principium adaequatum verbi mentalis; sed plura verba totalia et adaequate distincta potest producere: ergo, etc.

Distinguo antecedens. si termini producti non sint adaequati, tam intensive, quam extensive, hoc est, si non adaequent omnimodam perfectionem principii producentis, tam in essendo, quam in operando, concedo: si sic, nego. Idcirco autem intellectus creatus potest producere plura distincta verba mentalia, quia nullum eorum verborum adaequat perfectionem intellectus in essendo. Hic enim est substantia, illud vero accidens; nec in operando, quia intellectus, qui concurrit cum una specie impressa ad productionem unius verbi, potest iterum concurrere cum alia specie dissimilis obiecti repraesentativa ad productionem alterius verbi. Secus autem est in divinis, Verbum enim divinum adaequat omnimodam perfectionem sui principii productivi, tam in essendo, quia est consubstantiale Patri, quam in operando, quia omnem intellectus divini foecunditatem exhaurit et adaequat; adeoque neganda est consequentia.

Subsumes. atqui eiusdem principii productivi possunt esse distincti termini adaequati, tam in essendo, quam in operando: ergo licet duo tantum sint principia adaequate productiva in divinis, non minus plures esse possunt personae productae. Probatur antecedens. ignis productus adaequat omnem perfectionem ignis producentis, est enim eiusdem omnino naturae et activitatis cum eo; sed ab eodem igne possunt alii duo ignes produci ex duabus distinctis materiis diversimode applicatis: ergo, etc.

Distinguo antecedens. si aliunde non repugnet, nempe si terminus adaequatus non sit infinitus, concedo: si sit, nego. Unde cum unius principii productivi finiti possint esse varii termini etiam finiti, quia plura entia finita eiusdem rationis non repugnant, cum unum non debeat involvere perfectionem alterius; idcirco potentia finita, non obstante sua limitatione, potest extendere se ad duos terminos simul, quos seorsim posset producere. Secus autem accidit, dum terminus productus est infinitus, quia duo infinita eiusdem omnino rationis existere repugnat, vel enim unum involveret perfectiones alterius, vel non: si sic, ergo non essent diversa, nec consequenter duo; si non, ergo neutrum esset infinite perfectum, cum non haberet eas perfectiones, quas aliud infinitum complecteretur. Ideoque neganda est consequentia.

Urgebis. Sicut se habet potentia finita ad effectum et terminum finitum, ita et infinita ad infinitum: sed finita potest habere plures terminos adaequatos finitos: ergo multo magis potentia infinita poterit habere varios terminos adaequatos infinitos. Probatur antecedens. si quod intercederet discrimen, maxime vel quia effectus infinitus exhaurit foecunditatem potentiae productivae, vel quia est incompossibilis cum alio effectu infinito eiusdem rationis: at hoc non officit. Non quidem primum, quia non apparet ratio, cur effectus adaequatus infinitus magis exhauriat foecunditatem potentiae infinitae, quam finitus exhauriat foecunditatem potentiae finitae: at hic non ita foecunditatem suae potentiae exhaurit, ut illa non possit ultra producere alterum terminum adaequatum, ut patet allato exemplo ignis: ergo nec unus terminus infinitus ita exhaurit foecunditatem potentiae infinitae, ut ipsa ulteriorem terminum producere non possit. Non etiam secundum: tum quia cum effectus sit posterior causa, non impedit causae foecunditatem: tum quia omnia Attributa divina et tres divinae Personae sunt plura infinita eiusdem rationis in ratione Attributi et Personae, licet aliunde discrepent: ergo etiam plures esse poterunt termini infiniti Intellectus divini, licet proprios habeant particulares characteres, quibus distinguantur.

Distinguo maiorem. secundum aliquam proportionem, concedo: secundum omnimodam, nego. Verum quidem est, quod licet potentia finita exigat terminum finitum adaequatum, ita et infinita debet habere aliquid infinitum pro termino suo adaequato; at falsum est, quod sicut finita facultas habere potest successive varios terminos adaequatos finitos, ita infinita poterit habere varios infinitos; unde neganda est consequentia. Ad probationem dico varietatem terminorum infinitorum eiusdem divinae potentiae utrinque repugnare, nimirum primo, quia unicus terminus exhaurit et adaequat foecunditatem suae facultatis; si enim aliquid ultra posset illa facultas producere, iam non infinite ageret in productione primi termini, siquidem omnem omnino perfectionem non tribueret isti priori termino, si alium aeque perfectum et similibus praecellentiis donatum posset producere. Repugnat secundum, quia implicat duo esse infinita eiusdem rationis propter tam expressas implicantias. Nec illud evincunt allata exempla, etenim personalitates divinae formaliter consideratae nec infinitae sunt, nec finitae, ut patebit infra. Similiter attributa formaliter considerata nec sunt finita, nec infinita, ut sic enim distinguuntur formaliter, tum ab infinitate formali, quae est modus divinae essentiae, tum ab infinitate radicali, quae est ipsius divinae essentiae differentia constitutiva et distinctiva. Unde non sunt infinita formaliter, sed tantum realiter, quatenus nimirum identificantur ipsi divinae Essentiae, adeoque non sunt plura infinita, sed unicum, quia non habent rationem infiniti, ut sunt distincta, sed solum ut sunt identificata.

Dices 2. Tot sunt divinae Personae, quot sunt principia earum constitutiva: sed haec sunt quatuor: ergo et illae. Maior patet: Minor probatur: Principia divinarum Personarum constitutiva sunt relationes oppositae: at hic sunt quatuor, videlicet Paternitas et Filiatio, Spiratio passiva et activa: ergo, etc.

Nego minorem. et ad probationem illius distinguo maiorem: Relatio uni tantum Personae conveniens est illius principium constitutivum, concedo: quae convenit pluribus Personis, nego. Spiratio autem activa convenit Patri et Filio, qui indivisim Spiritum sanctum spirant, ideoque non est alicuius divinae Personae constitutiva, imo Patrem per Paternitatem et Filium per Filiationem iam constitutum supponit.

Instabis. Sicut se habet generari et spirari, sic se habet generare et spirare; sed generari et spirari, quae significantur per relationes Filiationis et Spirationis passivae, constituunt distinctas Personas: ergo pariter generare et spirare, quae explicantur per Paternitatem et Spirationem activam duas distinctas Personas debent constituere.

Nego maiorem. nam generari et spirari opponuntur saltem mediate, et ideo constituunt diversas personas, nempe Filium et Spiritum sanctum. Generare autem et spirare non opponuntur ullo modo, ideoque non debent diversas Personas constituere.

Dices 3. In ente summe necessario idem est esse, ac posse: at Filius divinus potest alium Filium producere: ergo eum revera producit. Probatur minor ex S. Augustino lib. 3. Contra Maximinum asserentem Filium Dei non esse Patri aequalem, quem cum Augustinus ita perstrinxisset cap. 7.:

Prorsus ad hunc articulum res colligitur, ut Deus Pater aequalem sibi gignere Filium, aut non potuerit, aut noluerit. Si non potuit, infirmus; si noluit, invidus invenitur; sed utrumque hoc falsum est. Patri ergo Deo Filius verus aequalis est; tandem cap. 12. ita concludit: Absit autem, ut quomodo putas, ideo sit potentior Pater Filio, quia Creaturam genuit Pater, Filius autem non genuit Creatorem (hoc est alium Filium,) neque enim non potuit, sed non oportuit:

ergo revera censet S. Augustinus Filium Dei alium Filium sibi similem potuisse gignere, quem tamen non genuit, ne forte plures essent divini Filii.

Confirmatur. ibi S. Augustinus totus est, ut probet quod si Pater divinus non potuit generare sibi Filium aequalem, fuit impotens, et quod e converso, si sit omnipotens, debuit generare sibi Filium aequalem: ergo a pari, si Filius non possit generare alium Filium, non erit omnipotens, nec consequenter Deus, adeoque ex mente sancti Augustini revera Filius divinus potuit alium filium gignere.

Respondet Doctor in 1. dist. 20. qu. unic. n. 12. negando minorem. Ad consequentiam vero S. Augustini dicit eam valere solum per locum extrinsecum, ita ut si Pater non gigneret sibi Filium aequalem, revera non esset omnipotens, non quod omnipotentia sit principium et ratio cur Pater possit alterum Filium producere, alias cum Filius et Spiritus sanctus sint pariter omnipotentes, etiam Filios generare deberent; sed quod si Pater Filium non posset sibi aequalem producere, illa impotentia argueret in eo aliquem defectum, qui certe alius esse non posset, quam defectus omnipotentiae, cum nihil aliud esset in Patre, quod Filii aequalis productionem praepedire posset. At non est eadem ratio de Filio, siquidem negatio productionis alterius filii non potest refundi in defectum illius omnipotentiae, sed in aliam rationem, nempe ex eo quod duo termini adaequati et infiniti eiusdem facultatis omnino repugnent. Et consequenter, non idcirco Filius divinus alterum filium non produxit, quia non potuit, seu quia non est omnipotens, sed quia non oportuit, seu quia duorum Filiorum productio repugnat ex seipsa.

Respondeo 2. S. Augustinum ibi arguere ad hominem, cum enim Maximinus concederet simul Filium Dei esse naturalem Filium, et tamen esse factum et creaturam, inde sequebatur, quod aliquis Filius Dei fuit factibilis, qui foret aequalis Patri: ergo Pater non fuit Omnipotens, si non potuit facere hunc Filium aequalem et factibilem. Hanc autem fuisse sancti Augustini mentem colligitur ex sequentibus verbis, subdit namque:

Immoderata esset divina generatio, si genitus Filius Nepotem gigneret Patri, quia et ipse Nepos, nisi Avo suo pronepotem gigneret, secundum vestram mirabilem sapientiam, impotens diceretur. Similiter etiam ille, si Nepotem non gigneret

Avo suo, et pronepotem Avo suo, non a vobis appellaretur omnipotens, nec impleretur generationis series, si semper alter ex altero nasceretur, nec eum perficeret ullus, si non sufficeret unus omnipotens. Itaque omnipotentem genuit Filium, quoniam quaecumque ipse facit, haec et Filius facit similiter.

Conclusio tertia. — Tres divinae Personae sunt unus numero Deus.

Haec est de fide determinata in Conciliis Nicaeno lib. 2. ubi sancta Trinitas individua et indivisa praedicatur; Toletano 6. e. 1. In Trinitate tanta est unitas substantiae, ut pluralitate careat et aequalitatem teneat, nec minor in singulis, quam in omnibus, nec maior in omnibus, quam in singulis personis maneat; et Toletano 11. Deus Pater, Deus Filius, Deus Spiritus sanctus singulariter dicitur. Et infra: Singulariter ergo unaquaeque persona unus Deus affirmatur et creditur. Quae omnia Lateranense cap. Firmiter complectitur, dicens:

quod unus solus et verus Deus... Pater, Filius et Spiritus sanctus, tres quidem Personae, sed una essentia, substantia, seu natura simplex omnino: Pater a nullo, Filius a Patre solo, ac Spiritus sanctus pariter ab utroque. Pater generans, Filius nascens, et Spiritus sanctus procedens.

Hoc ipsum constantissime tuentur sancti Patres. In primis vero Damasus Papa in professione Fidei, ubi anathematizat eum qui diviserit Deum Patrem et Deum Filium et Deum Spiritum sanctum, affirmans Deos dici et non Deum, propter unam Deitatem, ac potestatem, quam esse credimus Patris et Filii et Spiritus sancti. Unde signanter S. Epiphanius in Ancorato advertit, quod seraphim apud Isaiam dicant: sanctus, sanctus, sanctus, non vero, sancti, sancti, sancti, quo singulare celebre pronuntient, neque trium numerum occultent, sed ter quidem dant sanctificationem, uniformiter autem et singulariter proferunt sermonem, ne multitudinem Deorum nominent.

Hanc ipsam veritatem plurimis rationibus probant sancti Patres. Primo quidem a Simplicitate Dei: Simplicitas enim Divina non esset strictissima, si non esset unica et indivisibilis essentia, ut constat exemplo naturae humanae, quae in omnibus hominibus non est proprie et vere simplex, quia constat multis naturis realiter et numero distinctis. Hanc rationem attigit S. Dionysius lib. De Divinis Nominibus cap. 1. In omnibus, inquit, ferme sacris libris advertimus Divinitatem sancte praedicari, ut singularem quidem, atque unicum, et simplicitatem, atque unitatem illius excellentis individui. Ipsi concinit S. Gregorius Nyssenus in fine libri ad Ablabium:

Quoniam igitur, inquit, hypostases quidem sanctae Trinitatis causae ratione discernit, aliud quidem absque causa, aliud vero ex causa esse postulans, Divina autem natura et variationis et divisionis per omnem considerationem expers esse deprehenditur. Idcirco proprie una Deitas et unus Deus est, et alia omnia Deo convenientia nomina singulariter efferuntur.

Confirmat sanctus Athanasius dialogo primo De Trinitate contra Anomeum. Essentia, inquit, neque proprietatem habet, non communem hypostasibus, quae essentiae subsunt, nec numeri multiplicationem admittit, cum sit unica et singularis.

Secundo probant ex infinitudine divinae essentiae: essentia enim infinita aliam consortem non patitur, quia careret perfectione alterius, quae possibilis esset in eadem specie, quapropter unaquaeque: essentia creata numerice circumscribitur et finitur, nec admittit perfectionem alterius. Quod autem non circumscribitur, inquit Nyssenus laudatus, non numeratur et quod non numeratur, in multitudine considerari non potest. Unde cum Essentia divina non circumscribatur, nec finiatur, nequit esse multiplex. Inde sancti Patres inferunt divinam Essentiam non plus, aut minus perfectionis habere in tribus personis, quam in unica.

Quod egregie expendit S. August. lib. 7. De Trinit. cap. 1. 5. et 6. ubi cum varias proposuisset rationes, cur tres personae humanae sint tres homines, tres vero divinae Personae non sint tres Dii, tandem cap. 6. concludit:

Non tantum est unus homo, quantum tres homines simul, et plus sunt aliqui homines duo, quam unus homo, et in statuis aequalibus plus auri est tres simul, quam singulae statuae, et minus auri est una, quam duae; at in Deo non ita est, non enim maior essentia est Pater et Filius et Spiritus sanctus simul, quam solus Pater, aut solus Filius: sed tres simul illae substantiae, sive personae, si ita dicendae sunt, aequales sunt singulis.

Ipsi concinit S. Bern. Epist. 190. ad Innocent.

Totum, inquit, est Pater, quod Pater et Filius et Spiritus Sanctus; totum Filius, quod ipse et Pater et Filius et Spiritus Sanctus; totum Spiritus Sanctus, quod ipse et Pater et Filius; et totum unum est totum, nec superabundans in tribus, nec imminutum in singulis, nec enim verum summumque bonum, quod sunt, inter se particulariter dividunt, quoniam nec participialiter id possident, sed hoc ipsum essentialiter sunt.

Tertio denique probant sancti Patres a summa Dei Unitate et Uniformitate. Nam, inquit S. Fulgentius lib. De Fide ad Petrum cap. 1. Unus Deus Trinitas ipsa non esset, si quemadmodum Pater, Filius et Spiritus sanctus personarum sunt ab invicem proprietate distincti, sic fuissent naturarum quoque diversitate discreti. Unde subdit: Ob hoc ergo tres unum recte credimus et dicimus Deum, quia una prorsus aeternitas, una immensitas et una numeraliter est trium Personarum divinitas.

Hoc ipsum egregie expendit S. Ambrosius lib. 5. De Fide cap. 1. ubi solvens hanc obiectionem Arianorum dicentium: Si unius substantiae Patrem et Filium confitemini, non unum Deum, sed duos Deos inducitis, quia qui unius substantiae sunt, non unus Deus, sed duo Dii videntur, sicut duo homines, etc. Respondet autem:

Dominicis eloquiis approbamus, quia ubi plures sunt, ibi, aut naturae, aut voluntatum et operationum est differentia. Denique, ut suis ipsis testimoniis revincentur, duo homines dicuntur, quia licet unius naturae sint, iure nascendi tamen, et tempore, et cogitatione, et opere, et loco distant, et ideo non potest unus homo dici in significatione et numero duorum, quia non est unitas, ubi est diversitas. Unus autem Deus dicitur, et Patris et Filii, ac Spiritus sancti gloria et plenitudo signatur.

Hic non retexam omnes illas rationes scholasticas, quas satis superque inculcavi probando deorum pluralitatem esse impossibilem, adeoque divinitatis unitatem esse numericam et singularem; nihilominus hic explicandi sunt aliqui sancti Patres, qui inter divinas Personas asserere videntur tantum intercedere unitatem speciei.

Dices. Itaque sancti Patres affirmant divinas Personas invicem convenire in unitate Divinitatis, quomodo duo homines conveniunt in unitate humanitatis: sed duo homines ita conveniunt in unitate specifica, suntque revera duo homines invicem numero distincti: ergo pariter tres divinae Personae tantum conveniunt specifice, eruntque tres Dii numero distincti. Probatur maior, nam S. Gregorius Nyssenus lib. De Fide ad Simplicium, ait: In divinis dogmatibus nullam naturae differentiam efficit genitum esse, sed quemadmodum in Adamo et Abele una humanitas, sive natura humana, eorum modo in Patre quoque ac Filio Deitas, seu divina natura una est. Item S. Iustinus in Expositione fidei, sicut Adam, inquit, quamvis non eodem quo ipsius posteri modo genitus, tamen communem cum eis habet essentiam, sic nulla ratio, cur propter ingeniti nomen divellatur essentia communis Patri et Filio, Spirituique sancto. Similiter S. Athanasius Contra Macedonium Dialogo primo:

At Paulus, Petrus, ac Timotheus tres sunt, inquit, putant haeretici non esse Filium Patri consubstantialem, quoniam neque Pater: et propter differentiam personarum, substantiarumque differentium inducunt, quomodo Abel et Adam consubstantiales dici poterunt, cum neque Abel possit esse Adam, neque Adam Abel? quod si differentia personarum identitatem naturae non destruit in hominibus, quomodo non erit impium, ea de causa putare supernaturalem Dei substantiam diversificari?

Quibus patet sanctos Patres asseruisse inter divinas Personas reperiri solum unitatem specificam, non vero numericam, adeoque illas dici posse tres Deos numero distinctos.

Nego minorem. non enim ea fuit laudatorum Patrum sententia, ut omnimodam paritatem inter tres divinas Personas et tres homines instituerent: sed cum agerent adversus haereticos, dicentes Filium esse substantiam diversi generis a Patre, et consequenter inaequalem, sicut creatura diversi generis est et inaequalis Creatori, hos ita S. Patres redarguebant: si vere et proprie Filius naturalis est, necessario debet esse aequalis et eiusdem substantiae cum Patre, sicut homo generans et homo genitus sunt eiusdem substantiae et essentiae: ergo cum vos admittatis Verbum esse Filium Dei, etiam necessario debetis confiteri divinas Personas esse eiusdem substantiae. Prudenti autem consilio, nihil tunc pronuntiarunt Patres de numerica et reali unitate naturae divinae, cuius mentio haud dubie occasionem dedisset Adversariis plurium sophismatum, quibus argumentorum vim retunderent. Satis itaque iudicarunt Patres eo disputationem deducere, ut negare non possent Adversarii specificam identitatem et aequalitatem substantiae inter divinas Personas, quo semel admisso ipsis facillimum erat probare identitatem numericam, illis rationibus iam a nobis adductis. Quod autem haec revera sit laudatorum Patrum sententia satis superque colligitur, tum ex dictis, tum ex dicendis, in quibus patebit eos asserere tres divinas Personas unicum numero Deum esse.