Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Notandum 1. Principii nomen tripliciter in divinis usurpari posse, nimirum Essentialiter, Notionaliter, et Principaliter. Primo modo significat fecunditatem Divinitatis ad extra convenientem tribus Personis, qua per Omnipotentiam creaturas omnes producunt. Secundo modo designat eiusdem Divinitatis fecunditatem ad intra, qua Pater, Filium, et Pater una cum Filio, Spiritum sanctum producunt: tertio modo significat dignitatem illam, qua prima in divinis Persona a nulla producta caeteras producit. Principium essentialiter acceptum convenit tribus Personis indivisim, opera enim divinae Trinitatis ad extra sunt indivisa; quia divinae illae Personae per unicam voluntatem, et potentiam creaturas producunt: principium notionaliter sumptum, commune est Patri, et Filio, siquidem Pater, et Filius unicum sunt principium Spiritus sancti: unde sanctus Augustinus libro Contra Maximinum capite 17.: Pater, inquit, principium non de principio, Filius principium de principio, sed utrumque simul, non duo, sed unum principium: tandem principium principaliter usurpatum soli Patri proprium esse dicitur.

Notandum 2. Quod quamvis Aristoteles 5. Metaph. textu 1. enumeratis omnibus modis, quibus Principium dicitur, affirmet etiam tot modis causam dici: quasi vellet idem esse causam, quod principium; nihilominus, ut notat Asclepius in Commentario ad illum locum, id non dicit Philosophus ex rei veritate, neque ex opinione sua, sed ex vulgi sensu. Nam, inquit, amplior est principii significatio, quam causae: ideo priori loco, et ante causam commemoravit principium: etenim quidquid est causa, idipsum et principium est, non tamen vicissim quidquid est principium, id causa esse debet. Hoc autem maxime discrimen est inter causam, et principium, quod principium sit, id ex quo aliud, vel alius, causa vero, quae influit esse in aliud antea non existens: inde causa significat superioritatem, et perfectionem maiorem in producente, quam in producto; adeoque in effectu dependentiam, contingentiam, et imperfectionem quamdam denotat. Neque enim, inquit sanctus Dionysius Divinis Nominibus c. 2., perfecta est inter effecta, et causas, similitudo, sed effecta quidem causarum, quas possunt, praeferunt imagines; causae autem secretae sunt ab effectis, suntque principii sui ratione superiores. Hinc causa proprie sumpta longe a principio discrepat.

Notandum 3. Nomen Auctoris interdum apud Latinos idem perinde, ac principium significare; dixi apud Latinos, nam Graeci, vel nullum habent, quod illi respondeat; vel si quod proprie ad illud accommodarunt, eo minime in divinis utuntur, ut observat S. Thomas in opusculo c. 1.; quare soli quidem Latini Patres hanc appellationem a creaturis ad divina transferunt. In qua tamen usurpanda, cautione aliqua opus est; siquidem Auctor interdum dicitur is penes quem in alterum est potestas, seu qui iure, ac dignitate antecedit, sic Tertullianus lib. De Fuga c. 1.: Primores, ac Magistros Ecclesiae, Auctores, testes, duces, et antesignanos, quibus sunt alii inferiores, appellat. Sed cum, inquit, ipsi Auctores, idest, ipsi Diaconi, Presbyteri, et Episcopi fugiunt, quomodo laicus intelligere poterit, qua ratione dictum, Fugite de Civitate in Civitatem? Itaque cum duces fugiunt, quis de gregariis militibus substinebit ad gradum in acie figendum sudantes? Itaque nomen Auctoris non aliter alicui divinae Personae tribuendum est respectu alterius, quam ad idem quod principium significandum.

Conclusio prima. — Patri divino proprium est, quod sit principaliter principium, et fons Divinitatis communicatae duabus divinis Personis productis.

Haec Conclusio duas partes complectitur, quarum Probatur prima auctoritate sanctorum Patrum, qui divinum Patrem principium esse sine principio praedicant. Sic Gregorius Nazianzenus Orat. 32.: Nomen porro eius, qui principio caret, est Pater, principii Filius, ei qui est cum principio, Spiritus sanctus: sic Phoebadius libro Contra Arianos: Hic est, ait de Patre, principium sine principio: sic Cyrillus Alexandrinus lib. 2. Thesauri c. 1.: Alius, inquit, est Pater, alius Filius, et alius est principium, alius ex principio: sic Augustinus De Trinit. c. 14.: Si gignens, inquit, ad id, quod gignitur principium est, Pater ad Filium principium est, quia gignit eum: unde merito Magister Sententiarum in 1. dist. 29. cap. 1. ait: Pater principium sine principio, Filius principium de principio, Spiritus sanctus principium de utroque. Cui concinit S. Thomas Opusc. 1. Contra errores Graecorum cap. 32.: Necessarium, inquit, est credere sanctam Trinitatem, Patrem scilicet sine principio, Filium vero principium a Patre principio: Spiritum autem sanctum cum principio Filio unum Deum esse.

Probatur secunda pars. Primo quidem ex Concilio Toletano 6. c. 1.: Confitemur, inquit, Patrem ingenitum, increatum, fontem, et originem totius Divinitatis. Idem repetit Wormaciense in Professione Fidei.

Confirmatur. Testimonio sanctorum Patrum, maxime Dionysii lib. De Divinis Nominibus c. 2.: In divinis Scripturis accepimus, inquit, Patrem quidem esse, ut ita dicam, fontanam Divinitatis; Iesum autem, et Spiritum fecundae Divinitatis, si ita fas est loqui, gemmae, seu germina. Concinit Athanasius Contra Gregales Sabellii, ubi de Patre ait: Solus fons Deitatis; et circa finem: Pater radix, et fons Filii, et Spiritus sanctus. Subscribit et Augustinus, quarto De Trinit. c. 20. ubi ita declarat Ioann. 15.: Spiritum veritatis, quem ego mittam vobis a Patre; videlicet, inquit, ostendens, quod totius Divinitatis, vel si melius dicitur, Deitatis, principium Pater est. Quam loquendi formulam servavit etiam Eugenius quartus in Litteris Unionis dicens: Pater fons, et principium totius Deitatis.

Dices 1. Non solus Pater, sed etiam Filius, imo et Spiritus sanctus dicuntur esse sine principio: ergo nomen, et ratio principii principaliter aeterno Patri non competit. Probatur antecedens ex Zacharia Mityleneo lib. De Mundi opificio: Pater, inquit, expers principii, et ingenitus: Filius sine principio genitus; Spiritus Dei sine principio a Patre procedens: similiter Athanasius in Quaestionibus qu. 19. asserit, Esse principio carentes, et principii expertes simul tres, Patrem, Filium, et Spiritum sanctum. Et Hippolytus martyr Homil. de consummatione mundi, sic Filium alloquitur: Tu una cum Patre cares principio. Eamdem appellationem Principio carentis ipsi tribuit Athanasius ad Liberium.

Respondeo. Sanctos Patres ita esse intelligendos, quod velint divinas Personas esse expertes principii durationis, creationis, et effectionis: non autem principii emanationis unius ab alia, ut luculenter explicat S. Gregorius Nyssenus lib. Contra Eunomium:

Quando, inquit, in voce ἀνάρχου (hoc est principii expertis,) nihil intelligitur aliud, nisi id, quod ex nullo penitus principio habet, ut subsistat; hoc ipsum solius esse Patris proprium confitemur. Cum autem de reliquis principii significationibus inquisitio fit; quoniam et creationis principium est, et temporis, et ordinis; etiam in his unigenitum Filium omni principio superiorem esse existimamus, ut supra omne creationis principium, et temporis motionem, et ordinis consecutionem illum esse credamus, per quem omnia facta sunt; itaque quem ratione subsistentiae non expertem esse principii putamus, in reliquis omnibus carere principio fatemur: et Patrem quidem principio carentem, et ingenitum, Filium vero principio quidem eo, quem diximus modo, carentem, non tamen ingenitum esse dicimus.

Quibus nihil magis ad rem.

Dices 2. Principium est, a quo aliquid procedit, aut producitur: sed Deitas non procedit, neque producitur a Patre: ergo nec est illius fons, nec principium.

Distinguo minorem. Deitas in abstracto, et quatenus praescindit a Personis, non procedit a Patre, neque Pater est eius principium, concedo; Deitas in concreto, et accepta pro Personis divinis, quae a Patre ducunt originem, et producuntur, nego: unde signanter in conclusione dixi, Patrem esse principium Divinitatis communicatae, hoc est principium, ex quo communicatur Divinitas duabus Personis productis. Quod si per Filium etiam communicetur Divinitas Spiritui sancto, non tamen propterea dici potest Filius principium totius Divinitatis communicatae, prout communicata est per productionem, quoniam non est ratio communicandi divinam naturam sibi ipsi, sed eam accipit a Patre.

Conclusio secunda. — Pater revera dicitur Causa, et Auctor Filii, sed non in propria utriusque nominis significatione.

Probatur prima pars. Auctoritate Patrum Graecorum, maxime Basilii lib. 1. Contra Eunomium: Vox ipsa Patris, inquit, quid aliud significat, nisi hoc, quod causa est, et principium eius, qui ex ipso genitus est? Sic etiam Gregorius Nyssenus lib. Ad Ablabium: Nam, inquit, quae circa causam, et causatum consideratur, differentiam non negamus, per quod solum discerni alterum ab altero deprehendimus; nimirum, ex eo quod credimus aliud quidem causam esse, aliud vero ex causa. Item Chrysostomus in cap. 1. Epist. ad Hebraeos homil. 2.: Si enim, inquit, causa Filii Pater est, multo amplius eorum causa est, quae per Filium facta declarantur: subscribit etiam Damascenus lib. 1. De Fide c. 11.: Unus, inquit, Pater sine principio, hoc est sine causa; non enim ex aliquo. Unus Filius, et qui Filius est, et non sine principio, hoc est, sine causa, ex Patre enim est. — Idipsum colligitur ex Patribus Latinis; nam Hilarius lib. 12. De Trinit.: Eius qui est, inquit, Pater id, quod est, causa est. Similiter Augustinus lib. 7. De Trinit. ait: Quae causa illi est, ut sapiens sit, ipsa illi causa est, ut sit: proinde si Sapientia, quam genuit, etiam ut sit, ipsa illi causa est.

Hoc ipsum probatur de nomine Auctoris; nam S. Gregorius Nazianzenus Orat. 29. affirmat Patrem Esse causam, et Auctorem Divinitatis, quae in Filio, et Spiritu sancto consideratur. Similiter sanctus Athanasius Dialogo 2. Contra Anomoeum, cum dixisset, Patrem esse causam, et auctorem Filii: subiungit: Deus est fons Spiritus sancti, et auctor eiusdem, non extrinsecus eum recipiens, sed ex se sinens scaturire. — Idipsum affirmant Patres Latini, maxime Augustinus lib. 3. Contra Maximinum cap. 11. ubi sic eum carpit:

Sed habet, inquis, Dei Filius auctorem Patrem: si propterea Deum Patrem Deo Filio dicis auctorem, quia ille genuit, genitus est iste, quia iste de illo est, non ille de isto, fateor, et concedo; si autem per nomen Auctoris minorem vis facere Filium, Patremque maiorem, nec eiusdem substantiae Filium, cuius est Pater, detestabor, et respuam.

Ipsi concinit S. Hilarius 9. De Trinitate: Cum enim, inquit, innascibilis Deus ad perfectam divinae beatitudinis nativitatem unigenito Deo auctor sit, auctorem nativitatis esse sacramentum Paternum est.

Quod autem haec Auctoris, et Causae appellatio omnino sit impropria, quatenus Personis divinis producentibus tribuitur, satis liquet tum ex ratione ipsius Causae, et Auctoris, quae inferioribus in producto sonat, tum ex S. Augustino mox laudato; unde S. Cyrillus lib. 2. Dialogorum de Trinitate, ait: Causa, et causatum, neque nominare fas est; decet item de Deo potius dicere Patrem, ac genitum Filium: quod luculenter explicat Bessarion in Oratione, quam habuit in Concilio Florentino: Notandum, inquit, quod sancti Doctores Orientales etiam in divinis utantur nomine causae, et causati largo modo; non quidem. ut limitationem, et dependentiam importat, sed prout productionem, et emanationem a principio eius, quod est a principio, significat. Itaque eatenus Persona divina producens dicitur causa productae, quatenus solum est eius principium.