Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Fide divina certum est in divinis admittendam esse generationem. Id enim clamant Scripturae utriusque Testamenti, quibus ipsa divina generatio expresse asseritur. Sic Psalm. 2. Ego hodie genui te. Psal. 109. Ex utero ante luciferum genui te. Isaiae ultimo: Numquid ego qui alios parere facio, ipse non pariam? Confirmant et omnes illi textus, maxime novi Testamenti, quibus attribuitur Deo Filius; Filiatio namque infert certissime generationem. Suadent et omnia illa divina oracula, quibus Christus Dominus Filius Dei esse pronuntiatur, et ipsemet Deum Patrem suum constanter appellat. Itaque de veritate generationis divinae non est relictus ambigendi locus. Sed grandis, gravisque remanet solvenda difficultas, an utraque divina processio, tam Verbi, quam Spiritus sancti, vera dicenda sit generatio; an vero sola Verbi emanatio verae, perfectaeque generationis nomen sibi vindicet. Quocirca

Notandum 1. Eam fuisse veterum Patrum sententiam, revera quidem in Deo admittendam esse aliquam generationem, qua vere, proprieque Pater sit et appelletur ille, qui genuit, et qui genitus est revera sit et nominetur Filius. Qualiter autem fiat illa generatio et qua de causa unica ex divinis Personis productis Filius appelletur, censuerunt non esse accuratius explorandum. Indecorum enim est, inquit S. Athanasius Orat. 3.:

quaerere, quomodo ex Deo Verbum existat, aut quomodo sit Dei splendor, aut quomodo generet Deus, et quis sit modus generationis Dei. Insanus enim sit, qui talia audeat, cum inexplicabilem rem, ac divinae naturae propriam, solique ipsi et eius Filio cognitam, oratione sua declarare conetur.

Ei concinit Nazianzenus Orat. 1. De Filio:

Quomodo genitus est? inquit, (idem enim indignabundus repeto) Dei generatio honoretur silentio. Abunde tibi magnum est sciri eum esse genitum. Quo autem modo genitus sit, ne ipsis quidem Angelis, nedum tibi, intelligere concesserim, et si declarare quomodo? Ut sit Pater qui genuit, et Filius qui genitus est. Quod supra haec est, nube tegitur et hebetudinem tuam effugit.

Ipsi praeiverat Irenaeus c. 48. qui illud usque adeo ignotum esse dicit, ut id sciant neque Angeli, neque archangeli, neque Principes, neque Potestates, nisi solus qui generavit Pater, et qui natus est Filius. Inenarrabilis itaque generatio eius cum sit, quicumque nituntur generationes et prolationes enarrare, non sunt compotes sui, ea quae inenarrabilia sunt enarrare promittentes. — Eadem fuit Patrum Latinorum sententia; nam S. Ambrosius lib. 1. De fide cap. 5. dicit, Impossibile esse generationis istius scire secretum. Et rursus, Licet scire, quod natus sit; non licet discutere, quemadmodum natus sit, illud negare mihi non licet, hoc quaerere metus est. Et ibidem hanc inquisitionem nominat quaestionum tormenta. Ei subscribit S. Augustinus pluribus, maxime vero lib. 3. Contra Maximinum cap. 14. et 15. De Trinitate cap. 27. et Tract. 99. in Ioannem, ubi ait: aliud interesse inter procedere et nasci, longum est quaerendo disserere et temerarium, cum disserueris, definire, etc. — Nihilominus pium est et utile humiliter ac sobrie disputando quaerere rationem discriminis, quo generatio Verbi a processione Spiritus S. distinguitur, dummodo illa ipsa disputatio Fide primario nitatur et secundario clarior appareat naturali ratione, quae fidei serviat, ut ancilla, eoque consilio disputatio suscipiatur, ut palam fiat vanas et sophisticas esse contra hoc mysterium Haereticorum obiectiones. Unde merito S. Iustinus martyr in expositione fidei de Trinitate postquam ostenderat, Nullo modo nos posse penetrare ad divinam Essentiam, nec eius mysteria, subdit: non debemus tamen in totum ab ea quaerenda desistere; sed pro sua quisque portione acceptae a Domino scientiae strenue rem examinet, certus non quidem exacte se percepturum, profuturum tamen per huiusmodi contemplationem accedendo ad illum propius.

Notandum 2. Generationem viventium triplicem distingui posse; accipitur enim Primo, pro cuiuslibet viventis productione, sive interim talis productio fiat a vivente, sive non, sive a causa eiusdem naturae cum effectu, sive a diversa, et sic productio animalium e putri materia, Solis, aut ignis beneficio, dici potest generatio. Sic formatio Adami ex limo terrae et Evae ex costa ipsius Adae generationis nomen sortiri potest, terminus enim talium productionum est substantia vivens. Secundo, strictius generationis nomen accipitur, scilicet pro productione viventis a vivente, qualiter accepta solito describitur: Origo viventis a vivente, medio principio vitae coniuncto, in similitudinem naturae. Quae descriptio quatuor involvit particulas ad generationem desiderandas. 1. Ut sit Origo viventis, quia nativitas pertinet tantum ad viventia. 2. A Principio vivente, ut a perfecta generationis acceptione arceantur productiones viventium ab igne, Sole et aliis causis vitae expertibus. 3. A Principio vitae coniuncto, idest, ut id, per quod genitum producitur, fuerit aliquando generanti viventi coniunctum, genitum enim fit per semen a generante vivente decisum. Qua ratione productio Adae dici nequit generatio, quia licet fiat a Deo vivente, non tamen fit per substantiae divinae decisionem et communicationem. 4. In similitudinem naturae, non quidem individui, genitum enim aliquando genitori suo in perfectionibus, tum substantialibus, cum accidentalibus prorsus absimile cernitur; sed in similitudinem naturae vel genericae, scilicet animalis ab animali, qualis est generatio muli ex equo et asina, vel specificae, qualis est generatio hominis ab homine. Tertio denique, generatio viventium spiritualium strictissime sumpta describi potest: Origo viventis intelligentis a vivente vita intelligenti, mediante principio vitae intelligentis coniuncto. Quibus comprehenditur generatio omnium hominum, et excluditur animantium ac plantarum productio. Hanc autem generationis descriptionem Verbi divini productioni congruere probat Doctor in 1. dist. 5. qu. 2. num. 3.

Notandum 3. Duplicem maxime differentiam assignari posse inter actum intellectus et voluntatis. Prima est, quod omnis actus voluntatis sit liber, saltem libertate essentiali, quae consistit in ordine, quem dicit actus ad principium se eligibiliter et delectabiliter determinans ad actum. Actus autem intellectus non sit liber, sed naturalis, quae naturalitas consistit in eo, quod actus proveniat a principio natura sua determinato ad actum, quod quidem discrimen statuit Doctor in 1. dist. 10., ut latius patebit infra, dum expresse agemus de libera Spiritus sancti processione. Secunda differentia est, quod actus intellectus habeat rationem imaginis et similitudinis repraesentantis suum obiectum, quod est eiusdem actus principium cum ipso intellectu. Per obiectum enim, vel per speciem ab obiecto, quasi eius semen exceptam, intellectus redditur foecundus ad concipiendum verbum mentale, quod est imago obiecti. Actus autem voluntatis non habet illam rationem imaginis et similitudinis repraesentantis obiectum suum, sed habet rationem inclinationis et propensionis in obiectum, ut observat S. Thomas 1. p. q. 27. art. 4. Quam quidem amoris propensionem explicat similitudo unionis, seu vinculi, quo amans dicitur coniunctus amato, vel esse in illo et quasi pondere quodam in illud ferri; unde S. Dionysius cap. 4. De Divinis Nominibus amorem appellat virtutem unitivam, cui concinit S. August. lib. 8. De Trinitate, cap. 10. Quid est amor, inquit, nisi quaedam vita duo aliqua copulans, vel copulare appetens, amantem scilicet et quod amatur? Et lib. 13. Confessionum, c. 9. Pondus meum amor meus, eo feror quocumque feror. Subscribit et S. Bernardus serm. 83. in Cantica, ubi de Charitate ait: Vere spiritualis, sanctique connubii contractus est iste; parum dixi contractus, complexus est, complexus plane, ubi idem velle et nolle idem, unum facit spiritum de duobus, etc.

His ita praelibatis, tria maxime haec in Quaestione sunt resolvenda. 1. Quod Verbi divini productio sit vera generatio. 2. Quod processio Spiritus sancti non sit dicenda generatio. 3. Inquirenda est huius discriminis causa, et proferenda genuina ratio quare Filii processio, non ita Spiritus sancti, appelletur generatio.

Conclusio prima. — Verbi divini processio est vere, ac proprie dicta generatio.

Haec est de fide, quoad utramque partem; id namque aperte definitum est in Conciliis Nicaeno, Ephesino, Toletano, etc. in illis confessionibus fidei, quibus secunda divinae Trinitatis persona Filius, genitus et ab aeterno Patre natus, non autem factus, nec creatus asseritur.

Colligitur pariter ex variis Scripturae sacrae locis, quibus, ut supra diximus, nedum in divinis probatur esse vera generatio, sed etiam illa ipsa divini Verbi processioni tribuitur; sic Psalmo 2. Filius meus es tu: Ego hodie genui te, quem quidem textum S. Paulus Epist. ad Hebraeos explicat de aeterna Christi Domini generatione. Insuper ex illo Psalmo 109. In splendoribus Sanctorum ante Luciferum genui te. Quod quidem divinum Oraculum non de temporali Christi Domini nativitate interpretandum venit, ut quidam tuentur, qualiter enim ante Luciferum genitus diceretur, qui solum in medio temporum natus est? sed de illa ipsa divina generatione, cuius aeternitas, character et principium, illo ipso Oraculo, exaratur. Character quidem cum dicitur in splendoribus Sanctorum, quo designetur eum esse genitum per foecunditatem luminis, seu divini intellectus Deitatis cognitione foecundati, unde etiam in Symbolo Nicaeno recte dicitur lumen de lumine. Aeternitatem vero explicant sequentia verba, ante Luciferum: hoc est, non solum ante creaturae cuiusque productionem, sed etiam ante earum aeternam ordinationem et decretum de ipsis condendis. Hinc divina illa Sapientia, Prov. 8. de seipsa dicit: Ab aeterno ordinata sum, antequam quidquam faceret a principio, nondum erant abyssi et ego iam concepta eram. Principium denique illius originis et nativitatis designatur per sequentia verba, ex utero genui te, scilicet ex memoria foecunda, per cuius actum Pater communicat substantiam suam Filio. Unde quidam non immerito arbitrantur his in verbis latere mysterium, videlicet Patrem divinum propter summam generationis perfectionem, tam Patris, quam Matris officio fungi. Matris quidem, ut indicat haec particula, ex utero: Patris vero, ut significat ista genui te. Unde eum Synesius docte, sapienterque Patrem-Matrem appellat, hoc est, Patris et Matris vices agentem in productione sui Filii.

Probatur etiam ratione: illa processio vere, proprieque dicenda est generatio, cui tres ad perfectam generationem desiderandae conditiones congruunt: at illae omnes conveniunt verae Verbi productioni. Primo namque processio Verbi divini est processio viventis a vivente: Filii scilicet habentis vitam in semetipso a Patre vivente sibi communicatam, iuxta illud Ioannis 5. Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio habere vitam in semetipso. Ubi quidem D. Augustinus Tract. 22. in Ioannem distinguit duos modos habendae vitae, primus est a semetipso, qui soli Patri convenit, sicut enim est ita habet vitam, non tantum in semetipso, idest subsistentem, sed etiam a semetipso et non ab alio. Secundus est habere vitam in seipso subsistentem, et non a seipso, et hic convenit Filio habenti vitam a Patre. — Secundo procedit a principio vivente vita intelligentiae. Siquidem Deus Spiritus est, cuius vivere intelligere est. Verbum autem procedit per vim intellectivam, sive per intellectum foecundum, adeoque vere et proprie dicitur procedere a principio vivente vita intelligentiae. — Praeterea eadem processio est a principio coniuncto. Principium enim productivum Verbi manet ipsi coniunctum, cum totam in ipsum Pater effundat naturam et substantiam suam, quod significatur his verbis ex utero. Nam, ut inquit S. Augustinus lib. 2. Contra Maximinum:

Ideo nasci dicitur ex eius utero, quia de seipso, hoc est, de substantia sua Deus Deum genuit, sicut ex utero Matris, quando natus est, homo hominem genuit, ut intelligeremus in utraque generatione non diversas eius, qui natus est et eorum, de quibus natus est, esse substantias.

Quam veritatem luculenter etiam sic expendit Victor Episcopus in professione fidei ad Hunericum, quae stat Tomo 1. Bibliothecae Patrum.

Profitemur itaque Patrem, inquit, de seipso, hoc est de eo quod ipse est sempiterne atque ineffabiliter Filium genuisse, non extrinsecus, non ex nihilo, non ex alia genuisse materia, sed ex Deo natum esse, et qui de Deo natus est, non aliud est, quam id quod Pater est.

Concinit et Conc. Toletanum 11. dicens: Nec enim de nihilo, neque de aliqua substantia; sed de Patris utero, idest de substantia eius idem Filius genitus, vel natus esse credendus est. — Denique eadem processio est in similitudinem naturae, eamque perfectissimam, nam ad Colossenses primo Filius dicitur Imago Dei; et ad Hebraeos primo appellatur Splendor Patris et figura substantiae eius. Imo nedum est in similitudinem specificam, qualis est perfecta generatio viventium; sed et numericam et identicam. Siquidem Pater divinus eamdem numero suam naturam aeterna generatione Filio suo communicat, unde merito Ioan. 2. Filius ipse pronuntiat: Ego et Pater unum sumus, non quidem unitate Personae, ut dictum est, sed unitate substantiae et Divinitatis.

Dices 1. Processio Verbi divini fit per intellectum: sed intellectus ex ratione sua non est generativus, imo est non generativus; nec enim Angeli, neque homines per intellectum sibi similes procreant: ergo divini Verbi productio non est generatio.

Distinguo minorem. intellectus non est generativus in creatis, concedo; in divinis, nego. Cum enim verbum creatum sit tantum accidentale, minimeque sit consubstantiale intellectui foecundo illius productivo, adeoque non sit univoca eius conceptio, inde fit, quod nec proprie, nec realiter, sed solum similitudinarie et intentionaliter sit quaedam generatio, quatenus nempe producit terminum, qui sit imago quidem obiecti, sed imperfecta, propter scilicet intellectus producentis limitationem et finitatem, ratione cuius non habet virtutem eliciendi adaequatam omnino et perfectam obiecti similitudinem. Secus autem est de Deo, cum enim intellectus divinus sit infinitus et illimitatus, non potest non producere Verbum, intellectui ipsius foecundo, hoc est coniuncto cum essentia divina primario eius obiecto, per omnia adaequatum et consubstantiale, adeoque nedum similitudinarie, sed etiam vere et realiter Verbi productio est generatio.

Dices 2. Ut aliqua productio verae generationis nomen obtineat, debet producere terminum similem producenti ex vi actionis, qua ipsum producit: sed Pater aeternus id non praestat producendo Filium, Verbum enim ab eo productum non fit ei simile in natura ratione actionis productivae, nempe dictionis; sed ratione obiecti concurrentis ad eam productionem cum intellectu, cuius quidem obiecti Verbum productum est expressio et similitudo.

Nego minorem. et ad eius probationem dico, quod licet duo concurrant ad integrandam memoriam foecundam, nempe intellectus et obiectum, tamen intellectus ipse cum sit agens, seu producens, dicitur formare similitudinem obiecti dum Verbum producit, adeoque illa productio magis ipsius actioni, quam concursui obiecti, tribuenda est.

Instabis. ut Filius divinus assimilaretur vere Patri producenti, deberet omnes eius proprios characteres participare, adeoque deberet habere Paternitatem, haec enim propria est Patris character, qui eum in esse Patris constituit: sed id non obtinet, imo habet constitutivum, non solum disparatum, sed oppositum, scilicet Filiationem: ergo tantum abest, ut sit principio producenti similis, imo est omnino dissimilis, adeoque non est revera genitus.

Distinguo maiorem. deberet habere proprios Patris characteres essentiales et compossibiles cum Filiatione, concedo: notionales et incompossibiles cum Filiatione, nego. Nec enim necesse est ad perfectam generationem, quod genitus per omnia et in omnibus assimiletur genitori. Constat enim filium in humanis, nedum habere filiationem oppositam Paternitati, sed etiam suppositum et differentiam individualem, qua realiter et personaliter a principio producente distinguitur. Ut ergo Verbum divinum principio sui productivo vere dicatur simile, non est necessum quod omnes eius characteres obtineat, sed sufficit quod eamdem cum eo habeat essentiam easdemque essentiales perfectiones.

Dices 3. Idcirco divini Verbi productio diceretur revera generatio, quia illum a Deo genitum esse Scriptura affirmat: sed exinde colligere non licet eum esse vere genitum et productum de substantia Patris et per communicationem illius eiusdem essentiae: ergo nec eius productionem veram esse generationem affirmare licet. Maior patet ex dictis. Minor probatur, siquidem non solum Verbum a Deo genitum, sed etiam homines eadem Scriptura pronuntiat: Deuteron. 32. Deum, qui te genuit dereliquisti. Quod utique non significat homines fuisse productos de illa Dei substantia, nec eorum productionem esse veram generationem.

Nego minorem. et ad eius probationem dico, Verbum generandi in Scriptura sacra, sicut et apud Philosophos trifariam usurpari, scilicet latius, strictius et strictissime, ut observatum est in 2. Notabili. Unde hominum productio dici potest generatio sumpta latius, quatenus nimirum est origo viventis a vivente in similitudinem saltem accidentalem naturae. Verbi autem productio dicitur generatio strictissime sumpta, siquidem fit per communicatam sibi divinam naturam, quae ad eum derivatur per principium naturaliter productivum, nempe per intellectum divinum, quocirca unus et verus est Deus cum Patre. Tenet enim naturae veritas proprietatem, inquit S. Hilarius, ut

quod ex Deo est Deus sit, et nec demutatio sit nativitas, nec diversitas, dum et Filius non in naturam externam, nec dissimilem Patri Deum subsistit, nec Pater alienum quid a se nativitate Unigeniti acquirens, sed universa potius, quae sua sunt, sine damno impertiens indulsit.

Vel ut subdit lib. 11.:

Nativitas Dei neque aliunde, neque aliud est, quae si aliunde est, non nativitas est; si vero aliud est, non Deus est. Cum autem ex Deo Deus est, per id Deus Pater Deo Filio et nativitatis eius Deus est et naturae Pater, quia Dei nativitas et ex Deo est et in ea genitus est natura qua Deus est.

Conclusio secunda. — Sola Filii productio, non item Spiritus Sancti, est vera generatio.

Haec etiam est de fide, determinata in Conciliis Toletano 1. et 11. necnon et Nicaeno paulo post medium, ubi ait: Unus ingenitus Deus et Pater, unus ex eo genitus Filius, Deus, Verbum. Sicut non est alter Deus cum Deo et Patre ingenitus, ita neque congenitus, neque prior, nec posterior Filius diversus a Deo unigenito Filio eius. Secundo idipsum firmatur ex omnibus

Symbolis, Primo quidem Apostolico, ubi Christus dicitur Filius Dei unigenitus; necnon et Nicaeno, quo credimus in Iesum Christum Filium Dei unigenitum. Item in Symbolo sancti Athanasii ab Ecclesia recepto, ubi solus Filius dicitur genitus; Spiritus autem sanctus a Patre et Filio non factus, nec creatus, nec genitus, sed procedens.

Firmatur etiam Scripturis sacris, nam si Spiritus S. processio foret generatio, sequeretur Spiritum sanctum esse Filium genitum. Sed hoc aperte militat in Scripturam sacram, in qua Verbum divinum plerumque Filius Dei unicus et unigenitus praedicatur; sic Ioan. Ep. 1. c. 1. Unigenitus, qui est in sinu Patris, ipse enarravit nobis. Et 3. cap. Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret; et iterum: Quia non credit in nomine unigeniti Filii Dei. Nec refert quod Ioannes primo cap. pronuntiet se vidisse gloriam Verbi divini, Quasi Unigeniti a Patre, illud enim quasi, non minuit gloriam; sed potius denotat veritatem et aequalitatem secundum phrasim Hebraicam, ne si diceret: tanta erat eius gloria, quanta decebat unigenitum Filium Dei.

Confirmant eodem argumento omnes omnino sancti Patres, qui Spiritum sanctum non esse genitum diserte pronuntiant. Sic S. Basilius lib. 3. Contra Eunomium circa finem, Spiritus sanctus, inquit, nec ingenitus, nec genitus, quia unus Unigenitus. Idem habet Nazianzenus oratione quinta de Theologia: Nec Spiritus est Filius, inquit, quia ex Deo est, unus enim Unigenitus. Subscribit et Athanasius Dialogo 3. De Trinitate: Dicitur, inquit, unigenitus, quoniam solus ex essentia genitus est... Nec enim scriptum est: Spiritus ex me genitus est, sed ex me procedit. Haec ipsa veritas firmatur ex dictis Conclusione praecedenti, et patebit amplius ex dicendis in Conclusione sequenti, in qua genuinam subiiciemus rationem, cur Spiritus sancti processio non sit dicenda generatio.

Dices 1. Filius Dei plerumque in Scripturis sacris dicitur Primogenitus: ergo alium habet posteriorem genitum, scilicet Spiritum sanctum, adeoque Spiritus sancti processio etiam dicenda erit generatio.

Respondeo. ad antecedens, aliquem dici posse Primogenitum duobus modis, scilicet negative et positive. Negative quidem, cum negatur aliquis alius primogenitus, nulla facta comparatione ad posteriores, seu non attendendo, an sint aliqui posterius geniti. Sic autem Christus nedum quatenus Deus, sed etiam ut homo dicitur primogenitus, tam ex Patre, quam ex Matre, quia nullum habet natu priorem, licet etiam nullum habeat posteriorem. Sic Matth. 1. Virgo sacra dicitur peperisse Filium suum primogenitum. Positive vero is dicitur primogenitus, qui nullum quidem habet priorem, habet tamen alios fratres natu minores; qua ratione Christus dici non potest primogenitus.

Instabis. nedum Scriptura sacra affirmat Filium Dei esse primogenitum negative, sed etiam positive: ergo nulla solutio. Probatur antecedens ex sancto Paulo ad Rom. 8. ubi Filius Dei dicitur Primogenitus in multis fratribus: ergo, etc.

Respondeo. aliquem dici posse primogenitum positive duobus modis, scilicet proprie, vel metaphorice. Proprie quidem, cum posteriores geniti sunt fratres, qui eamdem cum natu maiore fratre habent naturam ab eisdem parentibus communicatam. Qua ratione Christus Dominus dici non potest primogenitus, nec secundum temporalem, nec secundum aeternam generationem, quia nec Deus Pater, nec Virgo Mater alios Filios posteriores ita genuerunt. Metaphorice vero, cui scilicet posteriores fratres improprie generantur et appellantur, suntque fratres non quidem per naturam, sed per adoptionem. Quo sensu Christus dicitur primogenitus in multis fratribus, habet enim plures posterius genitos per gratiam adoptionis, quos propterea Non confunditur vocare fratres, inquit idem Apostolus ad Hebraeos 2.

Hanc ipsam veritatem luculenter explicat Concilium Ephesinum cap. 4. dicens: Filius Dei nuncupatus comparatione ad filios adoptivos, et unigenitus per exclusionem alterius filii naturalis. Unde August. lib. De Fide et Symbolo cap. 1. sic habet: Secundum id quod unigenitus est non habet fratres, secundum id autem quod primogenitus est, fratres vocare dignatus est omnes qui post eius primitias in Dei gratia nascimur per adoptionem filiorum.

Obicies 2. Si quid suadeat Verbum divinum solum esse Dei Filium, maxime quia, ut diximus, tum a Scriptura sacra, tum a Conciliis Unigenitus affirmatur: sed inde colligere non licet eum non habere alios fratres etiam revera et proprie genitos: ergo, etc. Probatur minor ex illo Proverbiorum 4. ubi Salomon dicit se unigenitum matris suae, cum tamen quatuor fratres habuerit. Nam 1. Paralipomenon cap. 3. dicitur, quod Davidi nati sunt in Ierusalem quatuor de Betsabee, qui, 2. Regum cap. 5. dicuntur filii David: ergo ex eo quod Filius divinus dicatur unigenitus, non propterea sequitur illum proprie non habere fratres.

Respondeo. Salomonem non dici absolute unigenitum matris suae; sed coram matre sua, seu dilectum in facie matris suae, ut vertunt septuaginta Interpretes, quia nempe ab ea diligebatur tanto affectu, ac si unicus et unigenitus Filius fuisset; hoc autem sensu Filius Dei dici non potest unigenitus, quia Spiritus sanctus aeque diligitur a Patre ac Filius. Necessum est ergo, ut ideo dicatur unigenitus, quod unica vera generatione sit a Patre genitus.

Dices 3. Quidquid est, aut est genitum, aut ingenitum: sed Spiritus sanctus non est ingenitus, talis enim est solus Pater divinus: ergo est genitus. Hinc Eunomiani et Macedoniani Spiritus sancti Divinitatem oppugnabant hoc dilemmate: aut Spiritus sanctus est Deus genitus, aut ingenitus. Si est ingenitus, erunt duo Dii originis expertes et ingeniti. Si vero est Deus genitus; vel genitus a solo Patre, sicut Verbum, et tunc erunt duo gemelli fratres: vel Spiritus sanctus erit Filius natu posterior, quam Verbum: vel Spiritus sanctus genitus est a solo Filio, et sic erit nepos Patris et Pater erit Avus: vel denique genitus est a Patre et Filio, sicque fiet alterum parentem esse masculum et patrem, alterum vero foeminam et matrem. Quam argumentationem referunt et refellunt Nazianzenus Orat. De Theologia et Athanasius Epist. ad Serapionem.

Respondeo. ingenitum apud Patres usurpari duobus modis. Primo, quatenus idem significat ac id quod a nullo principio producitur; quo sensu solus Pater, non vero Spiritus sanctus, dicitur ingenitus. Secundo vero strictius pro quacumque re, quae non procedit per generationem proprie dictam; quo sensu Spiritus sanctus appellatur ingenitus ab aliquibus SS. Patribus, improprie tamen, nam ut ait S. Augustinus Serm. 3. infra Octavam Epiphaniae: Spiritus sanctus nec ingenitus, nec genitus alicubi dicitur, ne si ingenitus diceretur, sicut Pater, duo Patres in sancta Trinitate intelligerentur, aut si genitus diceretur, sicut Filius, duo itidem Filii in pari ratione aestimarentur esse sancta Trinitate. Cui concinit Concilium Toletanum 11. in confessione fidei dicens: Hic etiam Spiritus sanctus nec ingenitus dicitur, nec genitus creditur, ne si aut ingenitum dixerimus duos Patres dicamus, aut si genitum, duos Filios praedicare demonstremus.

Conclusio tertia. — Ratio proxima et immediata, cur processio Verbi divini sit generatio, non autem processio Spiritus sancti, est quia Verbum procedit et producitur naturaliter et non voluntarie, Spiritus sanctus vero producitur voluntarie et non naturaliter.

Haec est genuina Doctoris Subtilis sententia, quam edocet pluribus in locis, maxime vero in 1. dist. 10 n. 13. et dist. 13. n. 20. dicens:

Quod generatio sumitur uno modo pro generatione substantiali, vel alio modo specialiter pro productione vivi ex vivo, et hoc modo dicitur animal generari et non ignis; et ibi communiter concurrit ex parte agentis inclinatio naturalis, sive forma naturalis, quae est principium generandi, et hoc modo ultimo videtur esse generatio in divinis.

Idem edocent Alensis 1. part. q. 33. membr. 1. necnon et Seraphicus Bonaventura, qui pluribus in locis, maxime in 1. d. 6. q. 2. ait: Si voluntas est principium cum communicante natura, sic est processio Spiritus sancti, qui procedit per modum amoris, tamen similis in natura: si vero natura est principium cum communicante voluntate, sic est generatio Filii, qui producitur, ut omnino similis et per modum naturae: et in Compendio Theologico lib. 1. cap. 7. affirmat proprium Filio procedendi modum esse instar naturae. Nec refert, quod dist. 13. art. 1. q. 2. ad 3. discrimen hoc assignet, nempe, quod Spiritus sanctus procedat, ut amor, Filius vero ut imago: haec enim ratio tantum mediata est; immediata vero ratio, cur Filius sit imago, sive expressio similitudinis est, inquit dist. 38. art. 1. q. 2. in corpore articuli, quia exit per modum naturae, et ita per modum Verbi et speciei et per modum similitudinis expressae.

Probatur conclusio 1. Auctoritate S. Augustini, qui lib. 5. De Trinit. cap. 9. et 11. inquirit: Cur Spiritus sanctus non sit Filius, cum tamen a Patre exeat. Et solvit dicens: Exit enim non quomodo natus, sed quomodo datus. Quod idem est ac si diceret, Spiritum sanctum ideo non esse Filium, quia non exit naturaliter, sicut secunda persona, quae exit quomodo natus, seu per modum naturae, procedit quomodo datus, videlicet voluntarie et per modum inclinationis bonae voluntatis, sive instar amoris, qui est primum inter dona, quae a voluntate donantis procedunt. Si autem requiras ab eodem Aug. cur Filius exeat quomodo natus, et Spiritus S. quomodo datus; rationem non subticet, ut minus vere dicit Vazquez quasi improbabilem hanc sententiam censuerit, imo reponit lib. 9. De Trinit. cap. 12. rationem huius discriminis esse, quod Filius procedit per intellectum, cuius est inquirere, et reperiendo veluti parere. Nam inquisitio, inquit, est appetitus inveniendi, quod idem valet, si dicas reperiendi: quae autem reperiuntur, quasi pariuntur; unde proli similia sunt, ubi nisi in ipsa notitia? ibi enim quasi expressa formaliter. Subdit autem:

Partum enim mentis antecedit appetitus quidam, quo id cognoscere volumus, quaerendo et inveniendo, nascitur proles ipsa notitia: ac per hoc appetitus ille, quo concipitur pariturque notitia, partus et proles recte dici non potest, idemque appetitus, quo inhiatur rei cognoscendae, fit amor cognitae, dum tenet, atque amplectitur placitam prolem, id est notitiam, gignentique coniungit.

Quasi diceret, non aliam assignandam esse rationem, cur Verbum sit Filius genitus, quam quia procedit per intellectum, cuius est inquirere veritatem et agere naturaliter, secundum omnes, et non voluntarie: Spiritus S. vero procedit per voluntatem, cuius est agere voluntarie et non naturaliter.

Ad id etiam reduci potest alia ratio huius discriminis, quam profert ipsemet S. Aug. lib. 15. cap. 27. ubi asserit, secundam Personam esse Filium, quia procedit ab una sola persona; Spiritum sanctum vero non esse Filium, quia procedit a duabus: Quoniam, inquit, si etiam ipse Filius diceretur, amborum utique Filius diceretur, quod absurdissimum est; Filius quippe nullus est duorum nisi Patris et Matris: absit autem, ut inter Deum Patrem et Deum Filium aliquid tale suspicemur. Hanc autem rationem subiicit tamquam a posteriori. ex eo namque, quod Filius procedat ab una persona, colligitur, quod procedat naturaliter et per intellectum; et consequenter, quod sit Filius; ex eo autem, quod Spiritus S. procedat a duabus Personis, infertur quod producitur voluntarie, non autem naturaliter.

Haec etiam aperta videtur esse sententia S. Athanasii in Epist. De Decretis Synodi Nicaenae dicentis: Quod enim naturaliter ex aliquo nascitur et est simile in natura, neque aliunde adoptatur, id pro Filio agnoscit natura et eam vim significationis vocabulum praesefert. Ex quibus formatur haec ratio: omnes alii Filii producuntur naturaliter: ergo etiam ideo secunda persona divinae Trinitatis dicitur Filius, quod revera producatur naturaliter, seu per intellectum naturaliter determinatum ad agendum.

Deinde, vera generatio est origo viventis a vivente per modum naturae et similitudinis: unde vox natura primitus dicta videtur a nascendo, et imposita ad significandam originem actualem viventis a vivente, quae nunc appellatur nativitas: ergo illa processio dicenda est generatio, quae censetur opus naturae: sed productio Verbi censetur opus naturae, quia est per intellectum, qui dicitur agens naturale et opponitur agenti per voluntatem, per quam fit processio Spiritus sancti, quae ideo dicitur voluntaria, non autem naturalis: ergo, etc.

Denique, constat aperte productionem voluntariam et non voluntariam esse summe oppositas; constat pariter productiones voluntarias nusquam appellari generationes, alias creatio et molitio artefactorum esset dicenda generatio, quod nullus Philosophorum admiserit. Ergo cum productio Spiritus sancti sit voluntaria et fiat per voluntatem, productio vero Filii non sit voluntaria, sed naturalis, quia fit per intellectum, ideo hac ratione vere dici potest generatio.

Confirmatur. Omnes aliae quae ab Auctoribus solito proferuntur huius discriminis rationes, vel deficiunt, vel ad nostram, tamquam ad immediatam et primariam, sunt revocandae: ergo propria, ac genuina ratio, cur secunda persona dicatur genita, non autem tertia, est quia illa procedit naturaliter, haec autem voluntarie. Probatur antecedens, Quatuor maxime sunt distinctae Auctorum rationes et sententiae, quibus probare nituntur Verbi divini processionem veram esse generationem, non autem Spiritus sancti. Quarum prima quidem profert Richardus Victorinus lib. 6. De Trinit. cap. 18. quem nonnulli Recentiores sequuntur, nempe Verbum ideo dici genitum, quod naturam accipiat foecundam ad alterius divinae Personae productionem, adeoque sit simile suo principio in natura divina, quatenus natura est, quae consistit in foecunditate alterius suppositi productiva, quam quidem foecunditatem cum non recipiat Spiritus sanctus vi suae processionis, inde dicitur quidem principio sui productivo similis in essentia divina, quatenus essentia est, non autem ut est natura.

Verum contra. Ex hoc sequeretur Verbum divinum non esse proprie Filium, quia non esset perfecte Patri simile in natura, ideo enim Spiritus sanctus, inquiunt, non est similis in natura cum Patre, quia non habet vim spirandi, quam habet Pater: sed Verbum non habet vim generandi, quam habet Pater: ergo Verbum non est Patri perfecte simile in natura, adeoque nec est Filius.

Confirmatur. perfecta enim similitudo in natura, quatenus foecunditatem significat, exigit ut participetur non solum essentia, sed etiam idem modus foecunditatis: at Filius non participat eumdem modum foecunditatis: ergo non habet similitudinem in natura.

Secundo, si Filius debeat esse similis Patri in natura foecunda, sequitur Filium creatum perfectiori modo esse Filium, quam sit Filius increatus, quia Filius creatus est similior Patri creato in natura foecunda, quam Filius divinus, ille namque habet eumdem modum foecunditatis productivae alterius Filii, hic vero non ita.

Denique, si Spiritus sanctus non procederet a Filio, nec Filius haberet vim spirativam et productivam illius, non propterea Filius desineret esse Filius: ergo non est praecise Filius, quia habet vim spirativam. Unde etiam nullus Patrum Latinorum disputantium cum Graecis, ut probarent Spiritum sanctum a Filio procedere, unquam usus est hac ratione, nempe quod si Spiritus sanctus a Filio non procederet, Verbum divinum desineret esse Filius. Si autem ratio Filii constitueretur per hoc, quod assimilatur Patri in vi spirativa, hac ratione proculdubio usi fuissent. Quod cum non fecerint, argumentum est eos praefatam rationem discriminis utriusque processionis nullam duxisse.

Secunda sententia affirmat, idcirco Verbi processionem esse generationem, quod naturam divinam primario recipiat, ut divina est; Spiritus sanctus tantum secundario. Ita Suarez lib. 11. cap. 3.; nititurque duplici fundamento. Primo, quod natura divina secundum primariam et propriissimam differentiam est intellectio; unde cum Verbum divinum procedat per intellectum, primario recipit intellectionem. Secundo, quia omne agens assimilans sibi passum illud assimilat secundum formam per quam agit; cum autem Filius, inquit, procedat per intellectum, etiam assimilatur Patri in intellectione, quae cum sit natura in Deo, etiam producit simile in natura.

Contra primo. falsum est essentiam divinam formaliter constitui per intellectionem, ut probavimus agendo de differentia constitutiva Deitatis. Falsum pariter, Verbum divinum produci per intellectum. Falsum denique, quod omne agens producat sibi simile secundum formam per quam agit, alias sequeretur, quod homo generans hominem primario produceret vim generativam. Adde quod Spiritus sanctus primario et per se Deus est: ergo primario et per se recipit naturam divinam, sicut et Verbum. Confirmatur, quia natura divina non minus essentialiter exigit personam Spiritus sancti, quam personam Filii: ergo tam primario communicatur Filio, quam Spiritui sancto.

Tertia sententia est omnium pene Thomistarum, asserentium idcirco processionem Verbi esse generationem, non autem processionem Spiritus sancti, quia Verbum procedit in similitudinem naturae ex vi processionis, non vero Spiritus sanctus.

Contra. idcirco Verbum diceretur procedere in similitudinem naturae, quia procedit per intellectum, cuius est producere imaginem et similitudinem obiecti. Sed haec similitudo, cum sit tantum intentionalis, non sufficit ad perfectam generationem, quae requirit similitudinem in natura, alioqui quoties Pictor alicuius imaginem exprimit, toties eum generare diceretur: ergo illa similitudo qua fit per intellectionem non sufficit ad constituendam veram generationem.

Deinde, quando in definitione generationis dicitur, quod sit vitalis processio ex natura sua tendens in terminum, qui ex vi processionis debeat esse similis producenti, hoc intelligitur respective ad illud, quod dicitur generare vitaliter: ergo illa similitudo deberet intelligi respective ad intellectum, obiectum enim non concurrit vitaliter. Atqui falsum est, quod intellectio, aut verbum sit simile intellectui, nam in creatis intellectus est facultas substantialis, intellectio autem et verbum sunt accidentia: ergo illa similitudo, quae producitur per intellectum, praecise non sufficit ad constituendam rationem formalem generationis.

Denique, quamvis intellectus, ut sic, ex se produceret aliquid simile producenti, non tamen sequeretur quod produceret aliquid simile producenti in natura, alias omnis intellectus ita posset producere. At nullus intellectus ita producit praeter intellectum divinum: ergo si aliquis intellectus producat terminum sibi similem in natura, hoc ipsi non competit, quatenus est intellectus, sed quatenus est divinus et perfectissimus. Atqui intellectus, quatenus divinus et perfectissimus, non maiorem habet virtutem producendi aliquid simile in natura producenti, quam voluntas divina: ergo hac ratione processio Verbi per intellectum non magis dicenda est generatio, quam processio Spiritus sancti per voluntatem. Patet minor, tam enim voluntas quatenus divina producit Personam divinam non solum similem, sed et omnimode aequalem producenti, quam intellectus ipse divinus.

Reponunt. quod voluntas divina non sit tam assimilativa, quam intellectus, eo quod intellectus divinus sit assimilativus, et quatenus intellectus est, seu secundum rationem genericam, quia omnis intellectus producit et exprimit similitudinem obiecti, et quatenus intellectus divinus est, quia ut sic producit personam omnino similem et aequalem principio producenti. Voluntas autem divina non est assimilativa secundum rationem genericam, seu quatenus est voluntas divina.

Verum haec replica nulla est, quia similitudo, quae desideratur in generatione perfecta, attenditur tantummodo penes naturam, maxime specificam: ergo, quod intellectus sit in genere magis assimilativus, quam voluntas, non magis confert ad generationem, si voluntas sit assimilativa in natura, qualis est voluntas divina.

Quarta denique sententia est, quod ideo Verbum sit Filius, non autem Spiritus sanctus, quia licet utrique, ex vi processionis, communicetur divina natura, et consequenter uterque procedat ut similis suo principio producenti, tamen Spiritus sanctus non procedit per modum imaginis, quod ad rationem Filii et generationis requiritur.

Contra. haec sententia obscurum per obscurius explicat, non enim evidentius apparet, cur secunda persona sit imago primae personae, quam quod sit Filius, nisi forte quia procedit ut similis principio producenti ex vi suae processionis: sed ita est etiam de Spiritu sancto, ut mox dictum est: ergo, etc.

Deinde, quando Filius dicitur imago Patris, vel intelligitur, quod sit ei similis in natura, vel quod speciales eius characteres referre debeat et exprimere. Si primum, tam Spiritus sanctus erit Filius, quam Verbum, est enim aeque similis in natura principio producenti, ac ipse Filius. Si secundum autem, dici nequit, quamvis enim homo genitus non referat proprios gignentis characteres, non minus eius Filius censetur: ergo ad veram rationem generationis nihil aliud requiritur, quam quod genitum assimiletur producenti in natura, adeoque cum hanc similitudinem habeat Spiritus sanctus, non minus quam Filius, sequitur hanc rationem non sufficere ad distinguendas illas divinas processiones.

Fateor tamen, duas has postremas rationes conducere ad illam distinctionem notificandam, quasi a posteriori, siquidem id habet speciale Verbum divinum ratione suae processionis, quod sit perfecta similitudo et imago Patris, Brevis enim et compendiosa, facilisque Patris naturae declaratio est Filius, ait S. Nazianzenus Orat. 4. De Theologia. Omne enim, quod genitum est, genitorem suum tacita quadam voce definit, seu, ut loquitur S. Basilius homil. 16., Verbum est imago genitoris totum in se monstrans genitorem. Unde S. Athanasius Epistola De Decretis Nicaenae Synodi: si cum imaginem nomines, Filium hoc ipso esse iudicareris.

Nec abnuit Doctor, siquidem in 1. dist. 10. quaest. unica n. 13. ait: Quod Spiritus sanctus non producitur, ut similis ex vi productionis suae, et verum est, quia non est imago Patris, sicut Filius, qui ex vi productionis suae procedit ut similis Patri.

Verum haec ratio est tantum a posteriori, ideo namque Filius procedit ut similis et quatenus imago, quia principium, unde oritur, intellectus nempe, est potentia naturalis, adeoque cum natura feratur in productionem sui similis, dum potest, cumque intellectus divinus sit infinitus, adeoque capax producendi terminum perfecte sibi similem, hinc est, quod ad eius productionem naturaliter determinetur.