Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

M PERSONARUM CONSUBSTANTIALITATIS VOCABULO A SANCTIS PATRIBUS RECTE EXPLICATA FUERIT.**

Vox ὁμοούσιος, seu Consubstantialis usurpata fuit a sanctis Patribus, maxime vero in Nicaena Synodo, ad exprimendam trium personarum unitatem essentiae et substantiae; haec enim vox tam Sabellium condemnat, quam Arium; Sabellium quidem, quia cum idem sibi ipsi non sit consubstantialis, si Pater, Filius et Spiritus sanctus essent una persona, non essent consubstantiales; Arium vero quia si Pater, Filius et Spiritus sanctus essent distinctae personae, non essent ὁμοούσιοι, sive consubstantiales, sed ad summum iuxta Arium essent ὁμοιούσιοι, sive similis substantiae; et iuxta Sabellium ὁμοούσιοι, seu unius substantiae; unde Epiphanius Haeresi 69. Ut serpens, inquit, bituminis odorem refugit, ut cervae halitum, aut hyacinthi lapillis, aut styracis suffitum; sic Arius et Sabellius illam veritatem constantem consubstantialis professionem exosum habent. Quocirca Marianus Victor in opusculo de voce ὁμοούσιος affirmat illam divinitus inventam fuisse: et S. Athanasius lib. De Synodo divinitus appellat eam Columnam, vel Cippum, in quo illorum nempe Arianorum impietas proscribitur, ac velut tropaeum de ea superata, prostrataque statuitur. Concinit et Liberius Papa Epist. 11. ad Orientales, circa medium de fide Nicaena, ubi sic loquitur: Quae nomine consubstantialis comprehensa, tamquam propugnaculum firmum et inexpugnabile omnes impetus et machinas Dei retundit et reprimit. Non solum autem Catholici eam vocem usurparunt, sed etiam Haeretici Nicaena Synodo antiquiores. Refert enim S. Athanasius in libro De Synodis Ariminensi et Seleuciensi, Paulum Samosatenum, qui Christum asserebat non esse a Deo ab aeterno genitum, sed tantum in tempore ex Maria ortum habuisse, eo usum fuisse argumento, quod nisi ita esset, consequens foret illum esse Patri consubstantialem; adeoque tres esse substantias, unam primariam et duas ex illa derivatas. Interpretabatur nempe consubstantialitatem, eo modo, quo in creaturis et corporeis rebus, in quibus videlicet ab una substantia diversa et separata, altera propagatur. Unde affirmat idem S. Athanasius in fine eiusdem libri, Episcopos, qui numero septuaginta, vel ut scribit S. Hilarius octoginta convenerunt Antiochiae, adversus Paulum

Samosatenum decrevisse Filium non esse ὁμοούσιον, id est consubstantialem Patri, eo videlicet sensu, quo Paulus Samosatenus intellexerat: unde S. Hilarius lib. De Synodis versus finem,

Male ὁμοούσιον, inquit, Samosatenus confessus est; sed numquid melius Ariani negaverunt? Octoginta Episcopi olim respuerunt; sed trecenti decem et octo nuper receperunt. Illi contra haereticum improbarunt, sic et probando et improbando unum utrique statuerunt. Quid bene constituta conferimus?

Huius autem sanciendi et usurpandi vocabuli a Patribus Nicaenis hanc causam fuisse prodit S. Athanasius lib. De Decretis Synodi Nicaenae, quod cum Episcopi Catholici in Synodo Nicaena inter se deliberarent quanam verborum formula veram fidei professionem conciperent, ut Arianam perfidiam extinguerent: primum eis venit in mentem dicere, Filium esse Deum de Deo unigenitum; sed cum Eusebius Nicomediensis, qui Arianorum partes tuebatur et fovebat, gregales suos admonuisset non esse, quod huic determinationi assentiri vererentur, propterea quod res omnes creatae similiter essent ex Deo: id animadvertentes Patres addiderunt, Ex substantia Patris esse Filium: cum autem haec additio etiam Arianis placeret, subiunxerunt Filium esse potentiam et imaginem Patris, eique per omnia similem et immutabilem: videntes autem, quod Ariani, ne huic quidem subscribere detrectarent, tunc ad labefactandam et contundendam eorum haeresim usurparunt nomen ὁμοούσιον, affirmando Filium esse consubstantialem Patri, ut non solum ei similis, sed etiam eiusdem omnino cum illo naturae, ac substantiae crederetur.

Huius vero vocabuli usurpandi ansam praebuit ipsemet Eusebius Nicomediensis, ut affirmat S. Ambrosius lib. 3. De Fide cap. 7. siquidem delata fuit ad Patres una ex eius Epistolis, quam ad suos gregales dirigebat, in qua cavebat, ne Filium verum faterentur, quoniam hoc erat Patri consubstantialem confiteri, quod iudicabat suae sententiae summe contrarium: Nam, inquit S. Ambrosius, cur ὁμοούσιον Patri nolint Filium dicere, nisi quia nolunt verum Dei Filium confiteri? Sicut auctor ipsorum Eusebius Nicomediensis Epistola sua prodidit dicens, si verum, inquit, Dei Filium et increatum dicimus, ὁμοούσιον cum Patre incipimus confiteri. Haec cum lecta esset Epistola in Concilio Niceno, hoc Verbum in Tractatu fidei posuerunt Patres, quod id viderunt adversariis esse formidini, ut tamquam evaginato ab ipsis gladio ipsorum nefandae caput Haeresis amputarent. Unde merito notat S. Nazianz. Orat. 49. Arianos omnia alia admisisse vocabula quibus Divinitatem Filii profiteri simularent praeter ὁμοούσιον: Potuissent, inquit, ὁμοούσιον sicuti et caetera verbotenus nominare, si habuissent quomodo illud ad aliam intelligentiam suo sensu perverterent. Sed cum viderent se in hoc verbo concludi, nullam omnino mentionem huius rei fieri voluerunt: ne aut profitendo crederent, aut credentes professi viderentur, subtili invento excusantes, quod aut scriptum non esset, aut Deum in substantia dici non oporteret; ne corporeus crederetur, etc. Vel, ut addit S. Athanasius lib. De Synodo Ariminensi, Vocis, inquit, istius exquisita ratio, cum omnium ipsorum simulationem, siquidem illum dicant ex Deo esse, redarguit, tum eorum argutias, quibus simplices circumveniunt, exclusit. Sane, quum omnia sophisticis calumniis adulterare et immutare possint ad arbitrium, solam hanc dictionem, ut quae ipsarum convincit haeresim reformidant; quam quidem Patres pro munimento et arce contra omnia illorum impia commenta scriptam obiecerunt.

Itaque machinas omnes et impetus ad illam abolendam distinctionem adhibuerunt Ariani; etenim Obiciebant primo hanc vocem esse novum commentum antiquis Patribus et Apostolis ignotum, nec inventum in Scriptura; adeoque respuendum, quoniam monet Sapiens Proverbiorum 22. Ne transgrediaris terminos antiquos; et Apostolus 1. ad Timoth. 6. Depositum custodi, devitans profanas vocum novitates: ergo, etc.

Ad quae respondebant sancti Patres 1. hoc argumentum esse retorquendum adversus Arianos:

Nam si penitus excludenda putant vocabula omnia non scripta, ait S. Athanasius lib. De Synodis, cur Arius tantum acervum dictionum, quae nusquam in Scripturis occurrunt, accumulavit, quales sunt, ex non extantibus, et non erat Filius antequam gigneretur, et erat quando non erat, et mutabilis est et ineffabilis est, atque invisibilis Pater suo Filio, et Filius ne suam quidem noverit substantiam, et caetera, quae in ridiculo, impioque commentario suo Arius evomuit, ex opinione sua, non illi contradixerunt?

Vel ut eleganter scripsit Hilarius lib. Contra Constantium Augustum, qui et Arianus erat:

Non novitates vocum, sed profanas devitari iubet Apostolus, tu cur pias excludis, cum praesertim ab eo dictum sit: omnis Scriptura divinitus inspirata utilis est? Innascibilem scriptum nusquam legis? numquid et hoc negandum erit, quia novum est? Decernis similem Patri Filium: Evangelia non praedicant. Quid est, quod non refugis hanc vocem? In uno novitas eligitur, in alio submovetur. Ubi impietatis occasio patet, novitas admittitur. Ubi autem religionis maxima et sola cautela est, excluditur.

Respondebant 2. Revera nomen ὁμοούσιον et consubstantiale non esse novum; siquidem usurpatum fuerat a Patribus Antiquis, nempe Tertulliano lib. 4. Contra Marcionem; Prochoro in Vita S. Ioannis: S. Martialis Epist. 1. ad Burdigalenses cap. 10., etc. Quod ipsemet Ariani agnoscebant, nam refert S. Athanasius Epistola ad Africanos Episcopos, quod Eusebius Episcopus Caesariensis, cum prius suffragaretur Arianae Sectae, postea tamen Nicaeni Concilii decretis subscripsit, et apud suos idipsum propriis litteris affirmavit; cuius haec sunt verba: Novimus quosdam ex priscis eruditos et praeclaros Antistites, aliosque Scriptores cum de Patris et Filii Deitate loquerentur, voce consubstantialis usos esse; exemplar autem huius Epistolae est apud Theodoretum lib. 1. Historiae Ecclesiasticae cap. 12. Adde, quod hoc nomen Scripturis etiam sacris inseratur, utpote cum Scripturae sacrae diserte affirment, Patrem et Filium esse unum; et Filium ex utero Patris genitum et aequalem, etc. Unde S. Aug. lib. 3. Contra Maximinum capite 14. Quid est ὁμοούσιον, nisi ego et Pater unum sumus?

Respondebant 3. Quod novis morbis suborientibus, nova essent adhibenda remedia, et adversus nova dogmata etiam novas fidei formulas conscribendas, nam, ut recte reposuit sanctus Athanasius in disputatione Laodiceae habita coram Probo: Ecclesiasticae semper moris est disciplinae, si quando haereticorum nova doctrina exurgit, contra insolentes quaestionum novitates, rebus immutabiliter permanentibus, nominum vocabula mutare, et significantius verum naturas exprimere, quae tamen existentiam causarum virtutibus congruam, et quae magis easdem antiquitatis fuisse demonstrent.

Obiciebant 2. Quod Constantinus piissimus Imperator reprehenderit vocabulum ὁμοούσιον, ut novum et inutile, in Epistola quam per Osium Cordubensem scripsit ad Alexandrum et Arium, in qua ait: Valde exilis et neutiquam tanta contentione digna res est: et post pauca: De inani quadam quaestionis particula sciscitaberis: et paulo inferius: De rebus huiusmodi, nec omnino rogetis, nec ad rogatum respondeatis: tales enim quaestiones, quales nulla lex, Canonve Ecclesiasticus necessario praescribit, sed inanis dissoluti otii certatio proponit.

Respondebant sancti Patres quod nimius zelus componendi turbas in Ecclesiis excitatas, pium Imperatorem impulerit, ut facile crederet deceptoribus affirmantibus de sola voce dissidium esse Arianorum a Catholicis, sed ut scriptum legimus lib. 2. Concilii Nicaeni paulo ante subscriptiones in fragmento, Concilii Nicaeni definitione certior factus, Laudabat Deum, cum divina haec audisset dogmata, et gaudens de nostrorum Episcoporum concordia, exultabat spiritu: studebat enim neminem, neque magnum, neque parvum ab hac confessione dissentire; unde Epistolas scripsit orthodoxas adversus Arium, quae referuntur libro 4. Concilii Nicaeni.

Obiciunt denique quod vox ὁμοούσιον et consubstantialis proscripta fuerit ac damnata a Conciliis Ariminensi et Sirmiensi.

Verum respondeo quod quamquam Ariminensis, utpote faventis haeresi Arianae, auctoritatem plurimi respuant, tamen in Ariminensi, quatenus Synodi rationem habuit, non solum nihil decretum fuit contra nomen, aut rem consubstantialis, sed potius veritas Catholica de hac re iterum definita fuit, et Valens et Ursatius Arianorum Fautores cum suis quinquaginta, aut octoginta asseclis, qui Synodo intererant, a trecentis et pluribus Patribus fuerunt condemnati, atque ita Synodus fuit dissoluta: at cum eius definitio missa fuisset ad Constantium Imperatorem Arianis addictum, hic coegit aliquos ex illis Patribus et compulit confessioni ab Arianis fabricatae subscribere; quocirca Ariminensis Synodus ab aliquibus damnatur: quamquam solum damnari debeat illa subscriptio facta post Synodum a Patribus morantibus Arimini et expectantibus responsum Imperatoris. Quantum ad Sirmiense Concilium, constat nihil omnino in eo libere et recte factum fuisse; sed tantum coacte et per vim; utpote praesente et urgente Constantio Imperatore Ariano; nec refert, quod Liberius et Osius ei subscripserint, hoc enim fecerunt taedio exilii, ut fusius demonstrabimus in Tractatu de Conciliis.