Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Explorata et quantum licuit explanata divinarum Emanationum existentia et essentia, ad exactam et evidentiorem earum intelligentiam superest, ut earum principia, obiecta et terminos investigemus et aperiamus. Cum enim ex sua formali ratione sint actiones vere produductivae, necessum est, quod habeant principia ex quibus oriantur, obiecta a quibus formentur, et terminos suae foecunditatis fetus et partus.

Quocirca praesens Articulus tribus maxime Quaestionibus absolvetur. In quarum Prima patebit quaenam sint immediata principia formalia divinarum Emanationum. In Secunda, ex quibus obiectis formentur, num scilicet Verbi generatio et Spiritus sancti processio creaturarum notitiam et amorem supponat et exigat. In Tertia denique, an earum Emanationum terminus sit vel Natura divina, vel Relatio et Suppositum, aut denique ipsamet Persona divina ex natura simul et Personalitate veluti coalescens.

Notandum 1. Revera in divinis esse verum, ac reale principium productivum Personarum, ubi enim est vera productio et terminus vere productus, etiam debet esse verum principium productivum. Hoc autem solito duplex distinguitur, nimirum principium quod, estque ipsa persona, ipsumque suppositum operans et producens; unde vulgare effatum, actiones sunt suppositorum. Alterum appellatur principium quo, estque illa formalis ratio, quae immediate concurrit ad actionem, seu virtus qua mediante suppositum suam actionem elicit. Hoc autem iterum est duplex, nimirum radicale, seu remotum, et formale, seu proximum, ut compertum fit in illuminatione, seu diffusione luminis. Lumen enim est principium quo illuminationis; virtus autem illuminativa, quae in sole substantialis est, dicitur eiusdem illuminationis principium quo remotum.

Notandum 2. Certum est, nec essentiam divinam, nec intellectum et voluntatem esse principia quod divinarum Personarum. Hanc enim rationem sibi vindicant personae Patris et Filii, Patris quidem respectu generationis Filii, Patris autem et Filii respectu spirationis, quod enim realiter procedit ab aliquo tamquam a principio productivo quod, etiam realiter ab eo distinguitur. Constat autem Personas divinas productas non distingui realiter ab essentia, neque ab intellectu et voluntate, sed solum a personis producentibus. Ideoque illa solum habent rationem principii quod divinarum personarum. Praesens itaque difficultas movetur tantum de principio quo, num videlicet Filius et Spiritus sanctus immediate procedant a natura divina, vel remote tantum, seu mediante intellectu et voluntate.

Notandum 3. Quod cum in Patre generante Filium, et in Patre et Filio producentibus Spiritum sanctum, sint perfectiones absolutae et essentiales, nimirum essentia ipsa divina una cum attributis, modis et potentiis, seu facultatibus intellectus et voluntatis; necnon et relativae, seu notionales, videlicet relationes et Personalitates divinae; inde circa praesentis Quaestionis resolutionem, triplex maxime opposita videtur esse Auctorum sententia. Durandus enim in 1. dist. 5. qu. 2. affirmat, naturam divinam praecisam et formaliter, aut virtualiter distinctam ab intellectu et voluntate, esse nedum radicale et remotum, sed etiam proximum et immediatum principium quo divinarum emauationum. S. Thomas in 1. dist. 11. qu. 1. art. 3. docet, emanationes oriri immediate ab ipsis relationibus, ait enim: Generatio non egreditur ab essentia in quantum essentia, sed in quantum est Paternitas; et si ista duo scilicet essentia et Paternitas differrent in divinis, egrederetur ab utraque generatio, sed a Paternitate immediate et ab essentia sicut a primo principio. Cum autem alibi asserat essentiam et paternitatem distingui virtualiter, consequens est, quod generationem immediate a Paternitate virtualiter oriri propugnet.

Nihilominus iam communis est Thomistarum sententia, Emanationes divinas oriri immediate non ab essentia, nec a relationibus, sed ab intellectu et voluntate ad personam Patris et Filii per relationes Paternitatis et Filiationis determinatis. Quod ut fiat evidens, sit

Conclusio unica. — Natura divina, ut formaliter distincta ab intellectu et voluntate, non est principium quo proximum et immediatum divinarum processionum, sed intellectus et voluntas hanc formalem rationem sibi vindicant.

Haec est communior et verior apud Theologos recepta sententia, et probatur primo illis omnibus Scripturae textibus, quibus Filius Dei Verbum appellatur. Sic Ioan. 1. In principio erat Verbum et Verbum erat apud Deum, etc. Et 1. Ioan. 5. Tres sunt, qui testimonium dant in coelo, Pater, Verbum et Spiritus sanctus, et hi tres unum sunt. Apoc. 19. Nomen eius Verbum Dei. Verbum autem est terminus productus per intellectum et formatus per dictionem, quae est operatio intellectus: unde S. Cyrillus lib. 1. in Ioann. cap. 5. Filius, inquit, appellatur Verbum, ac Sapientia, quoniam ex intellectu immediate, atque indivisibiliter est. Cui concinit Basilius hom. 16. in Ioann. Cur Verbum? inquit, ut quod ex mente procedat ostendatur. Concinit et Athan. in Epist. de sent. Dion. Alex. contra Arianos dicentis:

Verbum, veluti Filius mentis, quod, ut ante mentem extiterit, impossibile est, ita nequaquam sine ea, sed una cum ea extitit, et ab illa progerminatum est, eodem quoque modo Pater Maximus et in solidum mens Filium suum Verbum interpretem et nuntium sui habet.

Unde colligit Athan. quod Dionysius Verbum proprium substantiae Patris esse docet, idque eadem ratione, qua Verbum ex mentis substantia. His subscribit Damascenus lib. 1. De Fide c. 8. Verbum est naturalis mentis motio, secundum quam movetur, intelligit et cogitat, veluti lux ipsius existens, atque splendor. His itaque Scriptura et Sanctorum Patrum Oraculis aperte constat Filium Dei idcirco Verbum appellari, quoniam procedit immediate per intellectum, cuius est Verbum dicere, ut satis, superque supra probavimus.

Idipsum etiam inferri potest de Spiritu sancto, qui dicitur charitas et amor productus, eo quod a divina voluntate oriatur. Sic 1. Ioannis 4. Diligamus nos invicem, quia charitas ex Deo est, quae verba de Spiritu sancto explicat S. Aug. lib. 15. De Trinit. cap. 17. Adde, quod plura attribuuntur Spiritui sancto, sive proprie, sive per appropriationem, quae non possunt a natura provenire, imo opponuntur naturali productioni; ille enim est donum: at nihil minus competit dono, quam esse naturale; donum enim est liberum, naturale vero necessarium. Ille est sanctus: at sanctitas, cum sit laude digna, opus est non natura, sed libertatis; ob naturalia namque nec laudamur, nec vituperamur, inquit Arist. 3. Ethic. cap. 1. Denique ille est amor: at amor foetus est voluntatis, non natura: ergo non a natura, sed a voluntate immediate procedit.

Reponit Durandus. Filium Dei equidem dici Verbum, et Spiritum S. Amorem, at non proprie, sed metaphorice, nimirum per quamdam proportionem et similitudinem ad res creatas, nempe quod, sicut intellectus est prima proprietas naturae intellectualis, et voluntas secunda, ita Filius Verbum dicitur, quia primo procedit, Spiritus vero sanctus appellatur amor, quia oritur secundo et Filii originem praesupponit.

Contra. haec replica sapit errorem Alogianorum, qui cum negarent Verbum divinum esse personam distinctam a Patre, etiam contendebant illud tantum metaphorice a Scriptura sacra divinae personae adpropriari.

Deinde, si Verbum a S. Ioanne toties usurpatum primo Capite improprie et metaphorice dictum liceret explicare, pari audacia et temeritate licebit etiam nomen Dei et Filii metaphorice et improprie dicta asserere, necnon et illud, omnia per ipsum facta sunt, non de vera creatione, sed de metaphorica et apparenti, vel accommodatitia; et illud denique, Verbum caro factum est, de incarnatione metaphorica usurpari. Quod cum sit absurdum et intolerabile, debeantque caetera omnia sumi in sensu proprio, debet pariter nomen Verbi proprie sumi.

Quare merito Cyrillus lib. 7. Thesauri cap. 1. fere initio, sic ait: Verbum Ioannes appellavit Filium, et hoc nomen quasi proprium et ipsius esse Filii maxime significativum elegisse videtur, etc. Vides quomodo ipsum esse Filii secundum naturam, hoc nomen significat?

Denique certum est S. Ioannem eo loco suscepisse explicandam Christi Divinitatem contra Cerinthianos et Ebionitas, ut fatentur omnes Interpretes. Quis autem nisi a veritate alienus dixerit eum uti verbis impropriis et metaphoricis ad explicanda duo praecipua fidei mysteria, nempe distinctionem divinarum personarum et incarnationem unius ex illis? Unde Cyrillus supra laudatus Frustra, inquit, miramur Evangelistam et quasi magnum, quid proprium tonasset, tonitrui Filium appellamus, nisi Verbum, quasi proprium, mirabile et inauditum pronuntiasset.

Confirmatur. Haec responsio simul et Conclusio probatur: Fide cautum est duas esse, easque solas processiones in divinis, quarum prior est Filii a Patre solo, posterior est Spiritus sancti a Patre et Filio, adeoque illa est prima, haec secunda. Cum enim Filius sit principium Spiritus sancti, debet esse prius origine productus, quam Spiritus sanctus. Constat pariter primam processionem esse generationem, secundam vero non ita. Sed haec processionum et personarum diversitas non potest aliunde repeti, quam ex eo quod Filius procedat per intellectum, Spiritus sanctus vero per voluntatem. Probatur, nam posito quod Filius non procedat immediate per intellectum, et Spiritus sanctus per voluntatem, nulla potest reddi ratio efficax, cur sint duae processiones. Si enim immediate a natura divina orirentur, dicere posset aliquis, quod natura divina totas suas vires effunderet in unam personam, et sic nullus esset locus alterius divinae personae productioni. Nulla pariter proferri posset ratio, cur productio Filii sit a Patre solo, et Spiritus sancti ab utroque, neque cur illa sit prior origine, haec posterior, nec denique, cur illa sit generatio, haec spiratio. Ergo horum omnium ratio non potest aliunde reddi et repeti, quam ex eo quod Filius procedat immediate per intellectum, et Spiritus sanctus per voluntatem: ergo, etc.

Obicies 1. Sanctos Patres, quorum aliqui Patrem aeternum etiam Verbum appellant. Sic S. Ambrosius lib. unico De Filii divinitate cap. 50. Sive lumen de lumine dicas, sive Verbum de Verbo, sive Spiritum de Spiritu, sive Dominum de Domino, quodcumque de eo diceris, unius tamen essentiae Patrem et Filium credas. Similiter Basilius lib. 5. Contra Eunomium cap. 11. Dei quidem Verbum, inquit, Filius est, Filii autem Verbum Spiritus. Portans enim, ait Apost. Hebraeor. 1., omnia Verbo virtutis suae, et quoniam Verbum Filii per Deum, etc. Sed ex eo quod Pater et Spiritus sanctus appellentur Verbum, non licet inferre eos procedere per intellectum: ergo nec exinde colligere licet, processionem Filii immediate fieri per intellectum.

Respondeo. Sanctos Patres interdum nomen Verbi latius extendere ad impropriam et inusitatam acceptionem, ut nempe significent, nedum loquentis operationem, quae est in Patre, sed etiam omnem appropriatam sancto Spiritui actionem et communicationem erga creaturas; nihilominus praefati Patres etiam nomen Verbi in propria sua significatione usurpant, ut per illud Filium divinum significent; nam S. Ambrosius ibidem ait: Hoc Verbum nuncupatur, quia ex proprio dicentis ore processit, et nihil Pater sine eo, aut iussit, aut fecit. Et S. Basilius ibidem, circa medium, etiam Verbi nomen Filii proprium esse significat, dicens: Pater Filii genitor, ut mens Verbi Pater, ut sapiens, qui sapientiam genuit. Adeoque ex praefatis textibus nihil quidquam adversus veritatem Conclusionis urgere licet.

Obicies 2. SS. PP. asserentes Filium, ex natura divina procedere. Sic sanctus Augustinus lib. 15. De Trinit. c. 20. ait, Verbum, per quod omnia facta sunt, esse Filium Dei natura. Item Damascenus lib. 1. De Fide cap. 8. vocat processionem Filii opus naturae. Sed ita rite non posset appellari, nisi Verbum immediate a natura, non autem ab intellectu procederet: ergo, etc.

Nego minorem. non enim est ea laudatorum Patrum sententia; disputant enim ibi contra Arianos, qui dicebant Verbum divinum esse creaturam, atque adeo processionem eius non a natura, sed a voluntate divina oriri, quod ut refellant sancti Patres asserunt illam esse opus naturae, hoc est necessarium et naturale, non vero liberum et voluntarium.

Distinguo. Processio Verbi procedit a natura, tamquam a principio proximo et immediato, nego; remoto et radicali, concedo.

Obicies 3. Si Filius et Spiritus sanctus procederent immediate ab intellectu et voluntate, maxime per intelligere et velle: sed hoc dici nequit. Primo, quia productiones personarum sunt actus notionales, et non essentiales: sed intelligere et velle sunt actus essentiales, non autem notionales. Secundo, quia cuicunque convenit actus, per quem persona producitur, eidem competit producere personam, ad quam actus ille terminatur, sicut cui convenit generare, etiam convenit producere Filium: sed intelligere et velle competunt omnibus Personis divinis: ergo etiam omnibus competit producere Filium et Spiritum sanctum. Tertio, quia productiones personarum differunt realiter; generatio enim activa differt a filiatione: sed intelligere et velle non differunt realiter: ergo, etc.

Respondeo. hoc argumentum Durandi nullatenus in nos militare, non enim affirmamus processiones fieri per actus essentiales intelligendi et volendi, sed per notionales actus dicendi et spirandi.

Obicies 1. Eodem modo, servata proportione, competit foecunditas creaturis et Deo: sed foecunditas productiva in creaturis eis non convenit per intellectum et voluntatem; creaturae enim pure spirituales alias non producunt, ut patet in Angelis, licet praestantissima intelligendi et volendi facultate donentur; creaturae autem corporales et mixtae, qualis est homo, constans corpore et spiritu, non per intellectum et voluntatem, sed per aliam facultatem generant sibi simile: ergo vis productiva divinae Personae non convenit Deo ratione intellectus, sed ex ipsa naturae foecunditate immediate procedit.

Respondeo 1. Retorqueri posse argumentum in Durandum; si enim proportionaliter convenire debeat foecunditas Deo et creaturis, sequitur, quod nec Deus possit communicare suam substantiam et essentiam alteri personae, quia nulla persona spiritualis creata potest suam substantiam communicare alteri, non solum per intellectionem et volitionem, sed neque per ullam foecunditatem naturae, adeoque si proportio illa sit exacte servanda, etiam natura divina nullam habebit foecunditatem seipsam communicandi. Quod tamen Durandus asserit.

Respondeo 2. Ad minorem: foecunditas in creaturis spiritualibus nulla est per intellectum, distinguo; foecunditas, quae sit productiva termini substantialis, concedo; termini saltem accidentalis, nego. Productio enim verbi creati est quaedam spiritualis generatio, ut diximus; ab obiecto enim et potentia paritur omnis notitia. Partus autem generationem significat. Idcirco autem per intellectum creatum producitur tantum Verbum accidentale, quia, inquit Doctor in 1. dist. 3. q. 8. intellectus creatus non est productivus intellectionis, nisi concurrente partialiter specie intelligibili, quae cum sit accidens, erit tantum productiva accidentis, quia nullus effectus est perfectior sua causa. Intellectus divinus autem concurrit ad productionem notitiae genitae simul cum essentia divina, quae duo sunt adaequate substantialia, proindeque mirum non est, si sint productiva substantiae.

Ex his collige 1. Divinam essentiam esse, non quidem proximum, sed remotum saltem et radicale principium quo processionum divinarum. Quod patet primo ex sanctis Patribus; imprimis namque Cyrillus lib. 1. Thesauri cap. 7. dicit, Generativam virtutem esse essentiam Dei. Et Damascenus lib. 1. De Fide cap. 8. Generatio, inquit, est naturae, non sicut generantis, sed sicut eius quo generat. Quibus concinit S. Anselmus in Monologio, cap. 52. ubi de Spiritu sancto ait: Pater et Filius non ex relationibus suis, quae plures sunt, sed ex ipsa essentia, quae una est, emittunt tantum bonum. Hinc S. Dionysius lib. De Divinis Nominibus c. 2. Filium et Spiritum sanctum appellat Foecundae Divinitatis gemmas et germina. Secundo, hoc ipsum suadet ratio. Principium enim quo et radicale generationis, est in quo genitum generanti assimilatur: sed id, in quo filius divinus genitus cum Patre generante convenit, non est relatio, sed natura divina: ergo haec est principium quo primum et radicale generationis Verbi, non quidem simpliciter et absolute considerata, sed quatenus modificata et determinata ad primum suppositum per relationem Paternitatis.

Collige 2. Principium quo proximum generationis Verbi et productionis Spiritus sancti, esse quidem intellectum et voluntatem Dei, sed quatenus modificantur et determinantur per relationes Paternitatis et Filiationis. Tum quia eodem modo intellectus et voluntas sunt principia proxima, quo modo essentia divina est principium remotum divinarum processionum: sed essentia divina, ut diximus, talis est, quatenus est determinata per relationes personales: si enim talis esset absolute spectata, sequeretur eam formaliter esse principium generationis in Filio, et generationis ac spirationis in Spiritu sancto: siquidem est in eis formaliter: ergo pari ratione intellectus et voluntas divina sunt principia divinarum processionum, quatenus etiam determinantur per easdem relationes personales. Tum quia potentiae non habent rationem principii proximi, nisi quatenus sunt in suppositis, unde actiones sunt suppositorum: ergo intellectus et voluntas divina non erunt principia proxima, nisi quatenus determinantur ad Personam Patris et Filii. Tum denique quia S. Athanasius Dialogo 1. De Trinit. ait: Pater hypostasi gignit, et Ambrosius lib. 4. De Fide cap. 4. Generatio, inquit, Paternae proprietatis est, non potentiae. Et S. August. lib. 1. De Trinit. cap. 5. ait: Eo ipso Patrem dici et esse Patrem, quod est ei Filius: ergo cum Pater non habeat Filium, nisi ex vi potentiae generativae determinatae per Paternitatem, etiam neque gignit principio quo, nisi per hypostasim et relationem personalem determinato.

Aliter proponi solet a Thomistis praesens Quaestio, cum enim doceant Verbum divinum per intellectionem, et Spiritum sanctum per amorem procedere, inde non immerito quaerunt, ex cuiusnam obiecti cognitione et amore, haec utraque divina Persona procedat. Nos vero Subtilis Doctoris vestigiis inhaerentes, cum asseramus illas divinas processiones supponere quidem cognitionem et amorem essentialem, et esse actiones dicendi et spirandi ab illis essentialibus operationibus distinctas, consequens est, quod inquiramus et resolvamus cuiusnam obiecti notitia et amore divinus intellectus, divinaque voluntas foecundetur, ut ille Verbum per actum dicendi, haec Spiritum sanctum per actum spirandi producat. Adeoque praesens difficultas (quidquid nonnulli reclament) utriusque Scholae Sectatores spectat, quamquam diversa sit eius propositio, variusque eam solvendi modus.

Notandum 1. Quod cum divinae notitiae, divinique amoris obiectum distingui possit quadruplex; nimirum 1. Essentia divina omnibus suis absolutis perfectionibus, attributis nempe, modis et facultatibus intelligendi et volendi praedita. 2. Personae divinae suis relationibus, hypostasibus et personalitatibus constantes. 3. Creaturae possibiles ab omni futuritione et existentia praescindentes. 4. Denique omnes creaturae, vel actu existentes, vel aliquando futurae; etiam circa praesentis Quaestionis resolutionem quadruplex est maxime opposita Theologorum sententia. Prima affirmat Verbum procedere ex notitia, et Spiritum sanctum ex amore, eorum omnium obiectorum, etiam creaturarum futurarum. Ita Ruiz Disp. 63. Sect. 1. et 5. etc. Aliqui contendunt removendas esse quidem creaturas futuras e numero eorum obiectorum, ex quorum amore et notitia divinae Personae procedunt: at volunt Verbum divinum procedere ex cognitione creaturarum possibilium, necnon et trium divinarum Personarum et essentiae divinae: Ita communis est Thomistarum sententia. Omnes Scotistae, una cum Doctore Subtili, docent Verbum divinum nullam creaturarum notitiam ad sui productionem supponere. Vasquez Disp. 112. vult, illud quidem procedere ex notitia Patris et sui ipsius, non vero Spiritus sancti. Sunt etiam, qui asserunt illud procedere, non quidem ex cognitione creaturarum et divinarum Personarum, sed solius essentiae divinae, quibus maxime favere videtur Doctor locis infra proferendis. Omnes autem conveniunt, divinas illas processiones, vel esse notitiam et amorem divinae essentiae, vel saltem utrumque supponere, eisque esse posteriores.

Notandum 2. Illam suppositionem, aut prioritatem, qua divinus Pater dicitur prius cognoscere suam essentiam, aut Personas divinas, aut creaturas, quam Filium, aut Spiritum sanctum producat, non esse prioritatem existentiae et rei, sed tantum signi, non quidem in quo, ut loquuntur, sed a quo; hoc est, non importare ordinem durationis in qua unum sit non existente altero, siquidem in adoranda Trinitate nihil est prius, aut posterius duratione, videlicet, sed totae tres personae aeternae sunt, ait S. Athanasius in Symbolo, quod enim est duratione prius altero, non potest esse illi coaeternum, aeternitas namque nihil prius, aut posterius agnoscit. Sunt itaque tantum signa a quibus, hoc est, praexigentiae unius ad aliud, vel secundum ordinem Naturae, vel Originis, vel Praesuppositionis. Ordo naturae attenditur, non secundum causalitatem, qua causa est prior suo effectu, quia in divinis nulla est vera causalitas, nullusque verus et proprie dictus effectus; sed tantum secundum subsistendi consequentiam, quo pacto, inquit Aristoteles Praedicament. cap. De modis prioris: Unum duobus est prius, nam si sint duo, et unum consequitur esse. At si unum sit, non necessario sequitur duo esse, quare uno posito, non convertitur consequentia, ut duo sint. Ordo originis est ille, quo alter ex altero, idque qualiter persona producta emanat a producente. Denique ordo praexigentiae est ille, quo unum praeconcipitur altero, ipsique praesupponitur. Ordo naturae est inter essentialia, tum inter se, tum cum notionalibus comparata, quia intellectis notionalibus et divinis attributis, necesse est essentiam divinam intelligi, ut radicem eorum; intellecta vero essentia, non est necesse illa concipi. Est ergo inter ea ordo naturae secundum subsistendi consequentiam. Ordo originis solum est inter personas divinas, quarum una procedit ab altera. Denique Ordo praexigentiae, vel praesuppositionis, est inter Patrem et essentiam divinam, quia essentia divina praesupponitur tamquam radix Paternitatis, necnon et omnium proprietatum, sive absolutarum, sive relativarum in Deo.

Notandum 3. Quod quemadmodum in eodem instanti temporis possunt esse varia instantia naturae, inquit Doctor in 2. dist. 1. q. 1. n. 13. nam Angelus, v. g. in primo instanti temporis, in quo creatus est, potuit producere in se cognitionem et amorem, quae licet nullum habeant ordinem, quoad durationem temporis, quia in eodem instanti producta sunt, tamen habent plura instantia naturae, quia natura prius productus est Angelus, quam cognitio, priusque cognitio, quam amor, siquidem Angelus productus fuit a solo Deo, cognitio a Deo et intellectu Angelico, amor vero a voluntate praesupponente intellectum Angelicum et concursum divinum, prius enim natura potentia intellectiva debet operari, quam voluntas; quemadmodum, inquam, varia instantia naturae distingui possunt in eodem instanti temporis, sic etiam varia instantia originis distingui poterunt in eodem instanti naturae, siquidem in illo ipso instanti naturae, in quo intellectus et voluntas divina respiciunt obiectum suum primarium, nempe essentiam divinam, reperitur totus ordo originis, nihil enim requiritur ad productiones personarum praeter illas potentias et obiectum primarium. Unde in illo ipso instanti naturae distingui possunt tria instantia originis. Primum quidem, in quo Pater habet esse a se, haec autem origo est tantum secundum quid. Secundum vero, a quo Filius habet esse a Patre. Tertium vero, a quo Spiritus sanctus habet esse a Patre et Filio; quae duae posteriores origines sunt reales et completae.

Imo unum instans naturae subdividi potest et distingui in plura minutiora instantia, ut colligere licet ex Doctore in 2. dist. 1. quaest. 13. ubi duo solum assignat naturae instantia: Primum, quo Deus seipsum cognoscit et vult cognitione et volitione essentiali; et quo per intellectum et voluntatem foecundam intra ipsum est duplex processio personarum, duplexque ordo originis, quem asserit in illo primo naturae instanti contineri: Alterum, quo Deus unus et trinus cognoscit et vult creaturas; ita quod in primo instanti comprehendat omnia, quae conveniunt Deo ad intra; in secundo vero complectatur quae Deo conveniunt ad extra. Unde illud primum instans naturae dividi potest in alia septem instantia minutiora, ita ut primum instans naturae in divinis sit illud quo essentia intelligitur esse sub ratione huius essentiae: secundum, quo intelligitur habere suos modos intrinsecos: tertium, quo intelligitur habere sua prima attributa: quartum, quo intelliguntur haec attributa habere suos primos modos intrinsecos: quintum, quo intelligitur habere sua alia attributa in primis attributis fundata: sextum, quo haec attributa intelliguntur habere suos proprios modos intrinsecos: septimum, quo intelliguntur processiones personarum; post quae sequitur octavum, quo creaturae intelliguntur in esse possibili, etc. His ita praelibatis, duo sunt resolvenda: primum processiones divinae praesupponere cognitionem et amorem non solum naturae divinae, sed etiam personarum divinarum. Secundum, eas nullatenus praesupponere notitiam et amorem creaturarum, tam futurarum, quam possibilium.

Conclusio prima. — Generatio Verbi et spiratio Spiritus sancti non supponunt amorem et cognitionem creaturarum, tam futurarum, quam possibilium, nec in illis tamquam ex obiectis foecundantibus intellectum et voluntatem divinam oriuntur.

Haec conclusio quoad utramque partem est Doctoris in 1. dist. 18. quaest. unica n. 1. et 5. et in 2. iam laudata, necnon et Quodlibeto 14.

Probatur 1. a Doctore in 2. dist. 1. q. 1. n. 9.: Divinus intellectus divinaque voluntas prius terminatur ad essentiam divinam, quam ad creaturas sub esse possibili, vel futuro: sed in illo instanti priori, utraque illa potentia divina est foecunda ad productionem Verbi et Spiritus sancti: ergo Verbum et Spiritus sanctus procedunt ab intellectu et voluntate terminatis ad essentiam divinam, priusquam sese extendant ad cognitionem et amorem creaturarum. Patet maior, essentia enim divina est obiectum primarium et adaequatum divini intellectus, divinaeque voluntatis: insuper ea est quae movet utramque facultatem divinam ad notitiam et amorem creaturarum; creaturae vero sunt tantum obiectum secundarium: sed intellectus et voluntas prius terminantur ad obiectum primarium, quam ad secundarium, maxime quando primarium per se necessario movet ad notitiam et amorem secundarii: ergo, etc. Minor est etiam evidens: intellectus enim et voluntas foecundantur ab obiecto perfecte adaequato: sed essentia divina est obiectum perfecte adaequatum intellectui et voluntati divinae; illa namque omnimode est infinita in ratione obiecti, sicut et illae facultates infinitae sunt in ratione potentiae productivae: ergo illae potentiae omnimode foecundantur ab ipsa terminatione ad divinam essentiam, neque ad id opus est, quod ad obiecta secundaria terminentur.

Confirmatur. tunc opus non est, quod facultas terminetur ad obiectum secundarium, ut ex eo suam completam foecunditatem hauriat, quando omnis illa perfectio in obiecto secundario reperienda, praestantiori modo est in primario, quam in secundario: sed omnis ratio entis et perfectionis praestantiori modo est in essentia divina, quam in creaturis, sive possibilibus, sive futuris: ergo ut divinus intellectus, divinaque voluntas fiant foecundae ad productionem Verbi et Spiritus sancti, non opus est, quod terminentur ad creaturas, sed sufficit eas terminari ad essentiam divinam, tamquam ad obiectum primarium.

Probatur 2. ibidem n. 8. Prius producuntur divinae Personae, quam creaturae habeant esse possibile, vel futurum: ergo Personarum divinarum productiones supponere non possunt notitiam et amorem creaturarum. Consequentia est evidens: si enim in illo priori creatura nullum habeant esse, etiam nullatenus poterunt cognosci, nec amari. Probatur antecedens: prius producuntur divinae Personae, si prius sit earum principium productivum; sed revera prius est principium productivum divinarum Personarum, quam sit principium productivum creaturarum, maxime in esse futuritionis; quod sic probat Doctor: principium productionis necessariae prius est, quam principium productionis contingentis: sed principium productivum Personarum est necessarium; principium vero productivum creaturarum est contingens: ergo hoc debet illud praesupponere. Probat maiorem: omnis productio egrediens a supposito, praesupponit suppositum, a quo egreditur: sed productio creaturarum egreditur a tribus personis divinis: ergo debet illas praesupponere: adeoque illarum productiones necessarias, et consequenter earum principia productiva necessaria.

Probatur 3. Quodlibeto 14. Motio essentiae divinae ad terminum infinitum prior est, quam ad terminum finitum: sed processio Verbi et

Spiritus sancti est terminus infinitus: at vero esse creaturarum in esse cognito est terminus finitus: ergo prius praesupponuntur productiones Personarum, quam esse creaturarum possibilium. Maior probatur, nam infinitum simpliciter non potest praeexigere finitum, sed potius finitum praeexigit infinitum: ergo cognitio creaturarum non praecedit productionem personarum. Et confirmatur: nam sublato priori, tollitur posterius, et non e contra: ergo ablato ente finito, nempe esse creaturarum possibilium, non aufertur productio Verbi: ergo prior est productio Verbi, quam esse finitum creaturarum.

Confirmatur 1. Hoc per se ad productionem Verbi et Spiritus sancti non concurrit, quod sublato non minus illae divinae personae subsisterent: sed si non adesset creaturarum, tam futurarum, quam possibilium cognitio et amor, non minus illa divinae personae producerentur et subsisterent: ergo earum productio creaturarum amorem et notitiam non praesupponit. Maior patet. Minor vero probatur 1. ex S. Anselmo in Monol. cap. 30. ubi ait: Sive Deus cogitetur, nulla alia existente essentia, sive aliis existentibus, necesse est Verbum illius coaeternum illi esse cum ipso: et cap. 31.: Si nihil unquam aliud esset, nisi summus ille spiritus, ratio tamen cogit Verbum illius, quod se dicit, ex necessitate esse. Quibus aperte docet Anselmus, quod, etsi nullae essent creaturae, vel possibiles, vel futurae, nihilominus Verbum divinum omnino invariatum subsisteret: at si nullae essent creaturae possibiles, nec futurae, nulla pariter esset in Deo cognitio: ergo sublata creaturarum cognitione Verbum divinum omnino invariatum subsisteret: idem dicendum de Spiritu sancto. Secundo, ridiculum et absurdum videtur asserere, ideo Deum esse et Verbum divinum ideo procedere, quia musca, aut formica, v. g. est possibilis: ergo etiam ridiculum est dicere, quod si haec, vel illa creatura, quae possibilis est impossibilis redderetur, Verbum divinum intrinsece invariatum non maneret. Tertio, magis necessarium a minus necessario dependere non potest: sed necessitas processionis Verbi est maior necessitate possibilitatis creaturarum, cum sit necessitas entis a se; haec vero necessitas entis dependentis ab alio: ergo Verbum in sui productione a possibilitate creaturarum dependere non potest: ergo nec ex illarum cognitione procedere.

Reponunt Thomistae. quod etsi Verbum divinum a cognitione creaturarum possibilium procedat per se, non sequitur inde, quod ab illis dependeat, seu quod illis indigeat, sed solum, quod cum illis necessario connectatur.

Contra. eo ipso quod Verbum divinum ita necessario cum possibilitate creaturarum connectitur, ut sine illa subsistere nequeat, a creaturis dependet: illa enim mutuo inter se dependent, quae mutuo sese inferunt et auferunt; sed admissa necessaria connexione inter productionem Verbi divini et creaturarum possibilitatem, sese mutuo inferrent et auferrent: ergo si Verbum divinum sine creaturis procedere et subsistere non possit, sequitur quod ab illis dependeat.

Confirmatur 2. Maxime de creaturis futuris: Verbum divinum est simpliciter necessarium: ergo eius processio est simpliciter necessaria, adeoque oritur ab intellectu divino foecundato per obiectum summe necessarium: sed creaturae futurae non sunt necessariae, imo sunt omnino contingentes, quia Deus potest pro libito decernere, vel non decernere earum futuritionem: ergo non possunt supponi tamquam obiectum praerequisitum et influens ad generationem Verbi. Deinde, si Verbum divinum supponeret cognitionem creaturarum futurarum, sequeretur scientiam liberam prius esse in Deo, quam Verbum produceretur: sed hoc est absurdum. Si scientia libera esset in Deo ante productionem Verbi, etiam et decreta libera illam productionem Verbi antecederent prioritate naturae: scientia enim libera supponit decretum, atque ita si scientia libera est prior, etiam decretum est prius. Sed decreta non sunt in Deo priusquam Verbum generetur; tum quia in Deo naturalia sunt priora liberis; ergo generatio Verbi, quae est naturalis, prior est decretis liberis; tum quia si decreta essent in Deo ante generationem et spirationem, necessario communicarentur, ut Verbum, in ipsa generatione: sed hoc implicat, quia sic decretum non esset liberum respectu Verbi cui communicatur; nam ille actus non est liber Verbo, ad quod Verbum non se libere determinat: sed si recipit decretum a Patre in sua generatione, non se determinat ad illud, adeoque respectu illius decretum non esset liberum: tum denique quia opera Dei, quae concernunt creaturas, sunt indivisa opera Trinitatis: sed illa decreta de futuritione creaturarum sunt opera Dei concernentia creaturas: ergo indivisim spectant adorandam Trinitatem, adeoque eam supponunt, et consequenter personae producendae non supponunt illam creaturarum futuritionem, nec proinde creaturae sunt obiecta, ex quibus foecundatur divinus intellectus, divinaque voluntas in productione Verbi et Spiritus sancti.

Obicies 1. Verbum divinum expressivum est eorum omnium, quae repraesentantur in scientia Dei: ergo eorum cognitionem supponit: sed creaturae omnes repraesentantur in essentia Dei: ergo, etc. Probatur maior auctoritate S. Augustini lib. 15. De Trinit. c. 14.

Non enim, inquit, seipsum integre, perfecteque dixisset, si aliquid minus, aut amplius esset in eius Verbo, quam in ipso; quidquid enim in ea scientia est, de qua genitum est, in ipso est; quod autem in ea non est, nec in ipso est. Novit itaque omnia Deus Pater in seipso, novit in Filio; sed in seipso, tamquam in seipso; in Filio autem, tamquam Verbo suo, quod est de omnibus, quae sunt in seipso.

Et Zeno Veronensis serm. 1. De aeterni Verbi Generat.: Nascitur de toto totus, de perfecto perfectus, totum Patris habens, nihil derogans Patri. Minor etiam constat ex eodem S. Augustino, qui pluribus edocet, creaturas repraesentare et esse in essentia divina tamquam in entitatis oceano: unde De Trinitate cap. 10. vocat Verbum perfectum, cui non desit aliquid, et artem quamdam omnipotentis, plenam omnium rationum viventium, et commutabilium, et omnes unum in ea, sicut ipsa unum de uno, cum quo unum; ibi novit omnia Deus, quae fecit per ipsum.

Distinguo maiorem. pro eo instanti, quo repraesentabilia sunt, concedo; ante, nego. Quia ergo creaturae non sunt repraesentabiles in eodem instanti, quia nondum concipiuntur possibiles, aut futurae in illo priori instanti originis, quo producitur Verbum, sed tantum in aliquo instanti posteriori, ideo in illo priori instanti creaturas, nec repraesentare, nec exprimere dicitur. Minorem similiter distinguo; creaturae repraesentantur in Essentia divina, in illo priori instanti originis, quo producitur Verbum, nego; in posteriori, concedo: Vel aliter: creaturae sunt in essentia Dei, secundum suum esse virtuale, quatenus nempe essentia divina est fons et oceanus cuiuslibet entitatis, tam increata, quam creata, concedo: secundum suum esse formale et proprium, nego: unde quamvis supponantur creaturae ad productionem Verbi, secundum illud esse virtuale, non propterea dici possunt concurrere ad illam productionem in ratione obiecti, quia illud esse virtuale nihil aliud est, quam ipsamet essentia divina.

Instabis. Verbum divinum est infinitum in ratione Verbi: ergo etiam infinite repraesentativum et expressivum; et consequenter exprimere et repraesentare debet omne prorsus repraesentabile pro quocumque instanti, quo est Verbum: sed in illo priori instanti originis producitur Verbum, sub ratione formali Verbi, adeoque repraesentare debet quidquid est repraesentabile, et consequenter cum creaturae sint repraesentabiles, eas exprimere debet, adeoque earum cognitionem, pro eo instanti suae generationis, debet supponere.

Distinguo sequelam maioris. debet repraesentare omne quod est repraesentabile, pro illo priori instanti, quo est Verbum, concedo; debet repraesentare quod nondum est repraesentabile pro illo instanti, nego; ergo cum creaturae non sint possibiles, aut futurae pro omni instanti, quo est Verbum formaliter, sed tantum in instanti sequente processiones divinas, etiam non debet eas repraesentare pro illo priori instanti, sed tantum in instanti consequente.

Urgebis. Verbum ex ratione formali Verbi non potest repraesentare, nisi ea a quibus procedit: ergo vel Verbum divinum nullatenus repraesentat creaturas pro quolibet instanti posteriori, vel ab eis procedit: sed asserere Verbum divinum non repraesentare creaturas est aperte contra sententiam sancti Augustini supra laudatam: ergo, etc.

Distinguo antecedens. Verbum creatum propter suam limitationem non potest exprimere, nisi ea a quibus procedit, quia nempe illa omnia quorum est verbum concurrunt ad eius formationem, concedo: Verbum divinum non potest repraesentare, nisi ea a quibus procedit, nego. Cum enim habeat infinitam vim repraesentandi, exprimere potest quidquid est repraesentabile pro eo instanti, quo repraesentabile est. Unde congrue dicitur Speculum Sapientiae 7. Scimus enim, quod specula possunt repraesentare etiam, quae non sunt, non quidem quando non sunt, sed postea quando sunt: hinc Verbum divinum exprimit et repraesentat creaturas secundum earum esse virtuale in priori instanti originis; in posteriori vero repraesentat eas secundum illarum esse formale, scilicet postquam completus est ordo divinarum processionum.

Obicies 2. Verbum divinum procedit ex cognitione comprehensiva divinae essentiae et omnipotentiae, et consequenter ex cognitione eorum omnium sine quibus omnipotentia comprehendi non potest: sed omnipotentia comprehendi nequit, non cognitis creaturis, sub ratione saltem possibilium: ergo illarum cognitionem supponit. Maior patet. Minor vero probatur: virtus causae comprehendi non potest nisi cognoscantur omnes effectus a tali causa oriundi et in ea virtualiter contenti: sed omnipotentia est virtus operativa Dei in qua continentur omnes creaturae possibiles: ergo illis non cognitis comprehendi non potest.

Distinguo maiorem. procedit ex cognitione comprehensiva, hoc est, quae intensive est infinita et adaequata obiecto infinito per se moventi et foecundanti intellectum divinum ad productionem Verbi, concedo: hoc est, quae in illo ipso priori instanti originis quo producitur Verbum debeat terminari ad omnia obiecta secundaria, quae tantum habeant esse in instanti posteriori, nimirum postquam completus est ordo divinarum processionum, nego: sufficit enim ad perfectam Verbi rationem, quod procedat ex obiecto infinite perfecto et virtualiter continente in omnipotentia sua tamquam in radice omnia obiecta secundaria, nec requiritur, ut ab eis obiectis secundariis formaliter et actu cognitis procedat. Ad maiorem dico, quod ad comprehensionem alicuius potentiae non requiratur necessario, quod cognoscantur formaliter et actu omnes effectus et omnia obiecta ad quae sese extendere potest, sed sufficit, quod cognoscantur virtualiter et habitualiter, seu quod cognoscatur omnimoda vis illius potentiae secundum omnes gradus activitatis si tales gradus habeat; certum est autem, quod in illo ipso priori instanti originis, in quo Pater divinus producit Filium, etiam cognoscit omnipotentiam suam esse infinitae virtutis et activitatis, adeoque illam comprehendit.

Obicies 3. Aut Pater aeternus in instanti generationis Filii cognoscit creaturas, aut non cognoscit. Si cognoscit: ergo cum in eo instanti Filius procedat, illae creaturae obiciuntur intellectui divino; adeoque ex illis Filius procedit. Si non cognoscit: ergo aliquid addiscit in generatione, quod in priori instanti nesciebat.

Respondeo. dici posse, quod in illo priori instanti generationis Pater equidem nondum concipiatur cognoscere creaturas, nec eas ipsius intellectui obici, sed tantum, ubi omnimode completa sunt divinae processiones. Nec exinde sequitur absurdum, sicut ex eo quod in illo priori instanti generationis nondum concipiatur producere Spiritum sanctum, qui producitur tantum in posteriori signo originis.

Instabis. quidquid Verbum habet accipit a Patre per aeternam generationem, iuxta illud Matth. 11. Omnia mihi tradita sunt a Patre meo; et Ioannis 17.¹ Omnia mea tua sunt et tua mea sunt; et istud: Mea doctrina non est mea, sed eius qui misit me Patris: sed Verbum divinum habet cognitionem creaturarum: ergo eam accepit a Patre per aeternam generationem et ex vi suae processionis; adeoque in instanti generationis Filii creaturae percipiuntur ab intellectu divino, et consequenter Filius procedit ex cognitione illorum omnium.

Distinguo maiorem. quidquid Verbum divinum habet accipit a Patre formaliter et ex vi suae processionis; vel concomitanter et identice, ratione scilicet communicatae sibi naturae divinae cum omnibus suis attributis et potentiis infinite operativis, concedo: accipit tantum ex vi suae generationis, nego. Similiter minorem distinguo: Verbum divinum habet cognitionem creaturarum quam accipit ex vi et ratione formali suae generationis, quasi Pater aeternus creaturas cognosceret in illo ipso instanti generationis, nego: eam habet concomitanter et identice, quatenus nimirum in sua generatione recepit naturam divinam et intellectum divinum infinite cognoscitivum; et proinde qui possit sese extendere ad omne cognoscibile, pro eo instanti quo cognoscibile erit, concedo. Adde quod quamvis concederemus, quod Pater divinus cognosceret creaturas in illo priori signo quo Verbum generat, non inde tamen sequeretur in nostra sententia quod Verbum procederet ex reaturarum notitia, siquidem supra probatum est, Verbi processionem non esse intellectionem, sed dictionem: unde, quamvis creaturae essent obiecta divini intellectus, in illo priori signo in quo generatur Verbum, non ideo concurrunt ad productionem Verbi; non enim quodlibet obiectum fecundat divinum intellectum, ut sit productivus Verbi, sed id solum praestat obiectum motivum et adaequatum, quales non sunt creaturae respectu divini intellectus, sed sola natura divina; ideoque praecedentes et aliae similes obiectiones in nostram assertionem directe non militant.

Conclusio secunda. — Processiones divinae non supponunt cognitionem et volitionem essentiae divinae et omnium perfectionum attributalium, sed etiam trium divinarum personarum.

Haec videtur esse genuina Doctoris Subtilis sententia quoad utramque partem: de priori quidem nulla est difficultas, conveniunt enim omnes Theologi utriusque Scholae, Angelicae et Subtilis, essentiam divinam una cum omnibus suis perfectionibus absolutis, adeoque cum intellectu ac voluntate, et scientia ac volitione perfectissima, terminata utique ad ipsam essentiam eiusque perfectiones, esse priorem processionibus et relationibus, adeoque prius cognitam et amatam quam producatur Verbum et Spiritus sanctus.

— Quod autem censeat Doctor, etiam personas divinas in illo priori signo cognosci pariter et amari, colligo ex variis eius dictis. Primo namque in 1. dist. 6. q. unica n. 5. ait:

Pater hoc modo gignit Filium volens; quia Pater in primo signo originis intelligit formaliter; et tunc etiam potest habere actum volendi formaliter. In secundo signo originis gignit Filium, nec tantum vult illam gignitionem volitione sequente illum gignitionem; sed volitione habita in primo signo originis, qua volitione Pater formaliter vult, praesupposita aliqua intellectione, qua Pater intelligit, non autem gignitione Verbi.

Sic ergo dico, quod Pater volens generat, non tantum voluntate consequente, sed voluntate antecedente: quasi diceret, quod Pater volens generat Filium volitione qua antecedit et terminatur etiam ad ipsam generationem, antequam sit Filius prioritate aliqua rationis, vel originis; qualiter eum explicant et propugnant Faber, Smising disp. 3. n. 28., Rada controversia 12. circa quartam conclusionem; ubi dicit esse Scoto conformius asserere, quod cognitio et simplex complacentia divinae voluntatis erga Filium, generationem eius antecedat in Patre: estque eadem ratio cum proportione de processione Spiritus sancti; ita ut eam in Patre et Filio antecedat cognitio, simplexque volitio et dilectio Spiritus sancti.

2. Doctor in 1. dist. 1. quaest. 2. n. F. asserit Patrem divinum esse beatum prius origine, quam Filium generet, quia nullam perfectionem sibi intrinsecam habet a persona producta: beatitudo autem est perfectio intrinseca personae beatae, haec autem beatitudo fit per visionem essentiae, vel absolute seu quatenus est essentia, vel, inquit, ut est in una persona praecise: ergo censet essentiam divinam videri posse, ut est in persona Patris, prius origine quam generetur Filius: sed ita videri nequit, quin pariter videatur Filius: non enim videri potest intuitive essentia, ut est in Patre, quin simul videatur Paternitas constituens Patrem: nec potest Paternitas videri, quin videatur Filiatio, quia correlativa sunt simul natura et cognitione: ergo ex mente Doctoris visio et amor Filii, ac Spiritus sancti praecedunt instanti originis eorum productionem.

— 3. Fatetur Doctor pluribus, maxime in 2. distinctione 1. quaestione 1. numero 11., Personas divinas procedere ab intellectu et voluntate foecundatis per obiectum divinum primarium: sed ibidem num. 3. docet, nedum essentiam et attributa, sed etiam divinas personas comprehendi sub obiecto primario; ibi enim duo distinguit naturae instantia, in quorum primo continentur divinae productiones et operationes ad intra; in secundo vero operationes intellectus et voluntatis divinae circa creaturas, tamquam circa obiecta secundaria, quae, inquit, non sunt ex se obiecta, sed producta per intellectum et voluntatem in esse obiecti: ergo censet divinas processiones supponere cognitionem et amorem nedum Essentiae divinae, sed etiam divinarum personarum.

Nec refert, quod in 1. dist. 10. quaest. unica non esse cognitum, Oportet, inquit, Essentiam divinam, cuius amor spiratur, esse praecognitam Patri et Filio, ad hoc ut spirent: sed non amorem spiratum, esse praecognitum Patri et Filio:

haec enim non dixit resolutive et assertive; sed quasi dubie et problematice, unde subdit,

Aliter posset dici, quod in illo primo signo originis, antequam intelligatur Spiritus sanctus spirari, Pater et Filius cognoscunt Spiritum sanctum, ut intuitive, licet non ut existentem in se, quia cognoscunt Essentiam divinam, quae est ratio cognoscendi intuitive quodcumque obiectum intelligibile.

Hoc est, cognosci potest Spiritus sanctus a Patre et Filio antequam concipiatur productus, nimirum in ipsa Essentia divina, in qua Deus cognoscit intuitive res etiam creatas, antequam existant.

— Ex his itaque constat, Doctorem Subtilem, hac in resolvenda quaestione, aut esse omnino problematicum, aut in nostram sententiam propendere; adeoque videri potest quantum hallucinentur Recentiores quique Theologi qui sententiam oppositam Doctori adscribunt, quasi eam assertive docuerit et propugnaverit.

Probatur insuper Conclusio 1. Pater divinus prius cognoscit et diligit seipsum quam generet Filium: ergo etiam prius cognoscit et diligit Filium. Patet antecedens, quia in illo priori signo originis Pater divinus est adaequate constitutus in sua personalitate: erat ergo sub illa ratione cognoscibilis et diligibilis in illo priori signo, unumquodque enim, eo modo quo est, etiam cognoscibile et diligibile est. Ergo sub illa ratione sese actu cognoscit et diligit pro illo signo; infinita enim cognitio et dilectio, qualis est divina, non potest non attingere omne cognoscibile et diligibile, iuxta modum suae cognoscibilitatis et diligibilitatis.

Probatur consequentia: eodem actu, quo Pater cognoscit et diligit seipsum sub ratione Patris, etiam cognoscit et diligit Filium sub ratione Filii; cum enim totum esse Patris, qua Pater est, sit relativum, nec possit quis cognoscere, aut velle relativum, qua tale, nisi eodem actu, saltem in obliquo, cognoscat et velit correlativum: inde fit, quod Pater divinus in priori signo originis quo cognoscit et diligit seipsum, etiam cognoscit et diligit Filium.

Eadem ratio est de Spiritu sancto; si enim aliqua esset ratio, ob quam non posset pro illo signo cognosci et diligi Spiritus sanctus, maxime quia in illo priori signo nondum

Spiritus sanctus intelligitur esse; nihil autem sit intelligibile et diligibile, nisi dum habet esse. At eodem modo, nec Filius, pro primo signo, intelligitur esse, et tamen, pro illo signo, necesse est eum diligi et cognosci a Patre, quia Pater, in quantum Pater, non potest intelligi sine Filio: ergo, etc.

— Deinde, Verbum supponit cognitionem comprehensivam divinae Essentiae: sed Essentia divina non potest comprehendi, nisi in illa cognoscantur personae divinae: ergo, etc. Maior patet. Minor probatur: Essentia divina comprehendi non potest, nisi cognoscatur pariter quidquid est ipsi intrinsecum et omnimode identificatum: sed personae divinae identificatur cum essentia: ergo non potest cognosci sine personis.

— Denique, Essentia divina comprehendi nequit, nisi pariter cognoscatur ut foecunda et tribus Personis communicabilis: sed ut sic cognosci nequit non cognitis ipsis Personis divinis; ergo, etc. Maior est nota: nam essentiam esse communicabilem tribus Personis est praedicatum absolutum illius divinae Essentiae: ergo implicat essentiam Dei comprehendi, nisi ut communicabilis tribus personis cognoscatur. Minor etiam patet: nam essentia, ut communicabilis tribus personis essentialiter cum illis connectitur et realiter identificatur; implicat autem cognosci comprehensive id quod essentialiter cum alio connectitur et identificatur, non cognito termino essentialis connexionis: sicut nec relatio sine termino, nec cognitio sine obiecto comprehendi possunt: ergo, etc.

Dices 1. In illo signo non possunt cognosci et diligi Filius et Spiritus sanctus, in quo non sunt cognoscibiles, nec diligibiles: sed in illo priori signo nec sunt cognoscibiles, nec diligibiles. Probatur: vel enim sunt cognoscibiles abstractive, vel intuitive: sed neutrum dici potest. Non quidem abstractive: tum quia talis cognitio esset imperfecta et non commensurata obiecto, quod praescindere non potest ab existentia, quia est ens necesse esse: tum quia personae divinae sunt actus puri, illa autem abstractio obiectiva esset quaedam potentialitas, quae actui puro repugnat. Non etiam intuitive, quia intuitiva cognitio terminatur ad rem existentem, vel futuram: personae autem divinae, in illo priori signo, non concipiuntur existentes; nec dici possunt posteriores esse; futuritio enim repugnat actui puro et enti summe necessario, quales sunt divinae personae: ergo earum cognitio non praesupponitur ad processiones divinas.

Nego minorem. et ad eius probationem dico, personas productas, eodem instanti cognosci, quo producentes. Potest enim aliquid prius esse altero secundum originem, et tamen esse simul cum altero secundum cognitionem; quia prioritas originis non est prioritas in quo, sed tantum prioritas a quo; simultas autem cognitionis fit in instanti in quo. Licet ergo Filius et Spiritus sanctus sint Patre origine posteriores, tamen quia sunt cum illo simul duratione, natura, et subsistendi consequentia, inde eodem instanti in quo, sunt cognoscibiles cum Patre. Non itaque ut futurae, vel abstrahentes ab esse; sed solum ut praesentes et ut ens necesse esse, sicut et ipse Pater.

Instabis. cognitio intuitiva supponit obiectum suum existens: sed in illo priori signo, in quo divina intellectio terminatur ad essentiam, Verbum non supponitur existens, quia nondum supponitur productum: ergo in illo priori signo notitiam intuitivam terminare non potest, et consequenter nec abstractive, nec intuitive cognosci potest in illo signo; adeoque in eo nullo modo est cognoscibilis.

Distinguo maiorem. supponit obiectum suum existens in instanti reali naturae, vel durationis, concedo: originis et emanationis, nego. Minorem similiter distinguo: in illo priori signo originis Filius non concipitur productus, concedo; revera non est productus, nego. Prioritas enim originis dicit tantum Filium esse a Patre, non autem Patrem esse existentem aliquo instanti, in quo non sit Filius; in illa enim adoranda Trinitate nihil est prius aut posterius.

Urgebis. si Verbum supponat cognitionem sui ipsius et Spiritus sancti, sequitur ipsum procedere a seipso et Spiritu sancto, necnon et esse posteriorem seipso et Spiritu sancto: sed utrumque est absurdum: ergo, etc.

Nego sequelam maioris. nam, ut dictum est, illa prioritas originis non infert anterioritatem unius ad aliud secundum existentiam, sed tantummodo secundum terminationem cognitionis, ita quod prius operatio simplex divini intellectus, divinaeque voluntatis terminetur ad essentiam et ad personas divinas, quam dictio et spiratio concipiantur terminari ad Verbum et Spiritum sanctum, quatenus sunt productiones, adeoque non sequitur personas productas esse priores, aut posteriores seipsis; sed tantum quod possint concipi et cognosci antequam producantur, non prioritate durationis, sed conceptus.

Dices 2. Si productio Verbi supponeret cognitionem Spiritus sancti, esset eius imago: sed hoc dici nequit; est enim imago solius Patris, ut dicemus infra. Patet sequela maioris: est enim imago et expressio illius cognitionis, quam eius productio sequitur.

Nego sequelam maioris. necnon eius probationem; Filius enim est tantum imago illius a quo producitur, quia ut sic vindicat sibi duplicem respectum imaginis, nempe respectum principiati ad principium per quod producitur, et respectum similitudinis, seu repraesentantis ad repraesentatum: unde, cum Spiritus sanctus non sit principium productivum Verbi, sed tantum terminus illius cognitionis divinae, quam Verbi productio supponit, inde dici non potest, quod sit imago Spiritus sancti: tum quia Spiritus sanctus non est obiectum motivum ad illam cognitionem praeviam, sed solum essentia divina, quam divinus Pater habet a se, non vero a Spiritu sancto: tum quia ad Spiritum sanctum non habet respectum principiati ad principium: ergo, etc.

Notandum 1. Quod cum divinae processiones vere sint actiones productivae, etiam necessario requirunt terminum, sicut, et proportione servata omnes actiones creaturarum productivae. Duplex autem actionis productivae in creatis distinguitur terminus, nimirum a quo et ad quem; actio enim productiva est veluti tendentia ab uno ad aliud. Terminus a quo iterum duplex, nimirum proprie et improprie dictus: prior ex Aristotele lib. 1. Physicorum c. 5, et sequentibus, nihil aliud est, quam privatio illius formae, quae per novam productionem, seu mutationem acquiritur; quo fit, ut, producta forma, terminus a quo, seu illius formae privatio, desinat: posterior vero dici potest id unde aliquid oritur et producitur, sicut natura divina dici potest terminus a quo generationis Filii, quia nempe est principium actionis productivae Filii. Similiter terminus ad quem duplex distinguitur, nimirum formalis et totalis: prior est ratione cuius actio refertur ad totalem: posterior vero est ipsa persona producta, secundum totum suum esse, tam essentiale, quam personale.

Notandum 2. In divinis nullum esse terminum a quo proprie dictum, siquidem terminus a quo est privatio illius formae vel rei, quae producitur, quae desinit eodem instanti, quo forma producitur; nulla autem in divinis est personarum productarum privatio, nihilque est quod per productionem divinarum personarum extinguatur et cesset esse in Deo, sicut extinguitur privatio, illo ipso instanti, quo forma producta incipit esse. Difficultas autem est de termino a quo, secundum quid et improprie dicto, an scilicet admittendus sit in divinis, dicique possit personas divinas de substantia producentis emanare.

Notandum 3. Quod etsi omnes Catholici Doctores consentiant Filium oriri de substantia Patris, et Spiritum sanctum de substantia Patris et Filii; non tamen conveniunt in modo, quo persona producta est de substantia, seu essentia personae, a qua procedit. Durandus enim in 1. dist. 5. q. 2. et Henricus ibidem, censent Filium dici esse de substantia Patris, eo quod essentia Patris Filium constituat tamquam materia, seclusis tamen his materiae imperfectionibus, nempe quod, inquit, Materia sit potentia pura, quae non fit actu, nisi per aliquam formam sibi advenientem, item, quod transmutetur de privatione ad formam, et quod acquirendo unam formam amittat aliam, etc. Perfectiones autem materiae convenientes essentiae divinae tres assignat Durandus, nempe quod Materia praeexistat producendo, et inexistat producto: quod cum forma constituat totum: quod in se recipiat formam et sit generationis subiectum. Inde concludit Durandus, essentiam divinam habere quasi rationem materiae respectu Filii et Spiritus sancti, nam essentia divina, quodam ordine naturae, praeexistit personae procedenti in divinis, et productae inexistit. Item cum proprietate relativa, quae est forma personae, constituit totam personam producentem. Denique eamdem relationem in se recipit, estque veluti subiectum generationis divinae: unde fit, ut sit de essentia personae producentis, quasi materia. Verum contra hanc sententiam reclamant omnes pene alii Doctores Catholici, asserentes, divinam essentiam, nec esse materiam, nec quasi materiam divinae processionis: sed tantum esse principium formale subsistens, in quantum videlicet essentia Patris, Filio per generationem communicata, in eo subsistit.

— His praenotatis, tria sunt in praesenti Quaestione resolvenda: Primo, an persona procedens vere sit de substantia eius a qua procedit; Secundo, an essentia divina sit terminus a quo processionum per modum materiae, vel formae: Tertio, an terminus ad quem divinarum processionum sit vel essentia, vel relatio, vel utrumque.

Conclusio prima. — Revera processiones divinae sunt de aliquo, scilicet de essentia divina. Haec est omnium pene Theologorum, et

Probatur primo auctoritate Conciliorum; nam Concilia Toletana 3. 1. et maxime undecimum in Confessione fidei ita loquitur: Filius non ex nihilo, aut ex alia substantia, sed ex utero Patris, idest, ex substantia genitus credendus est: ubi imitatur illud Patris ad Filium in Psalmo: Ex utero ante Luciferum genui te: quo etiam testimonio utitur Concilium Hispalense 2. Can. 18. Concilium Nicaenum in Confessione fidei; et Ephesinum in Epistola ad Nestorium, Credimus, inquit, in unum Dominum Iesum Christum Filium Dei natum ex Patre, hoc est, ex substantia Patris, Deum de Deo.

— Denique idem habet Concilium Florentinum sess. 19. dicens: Hanc nobis doctrinam Doctores omnes tradiderant, orationes has exponentes: Filius est ex substantia Patris et sanctus Spiritus ex Patris, Filiique substantia.

Constat etiam ex Symbolis, in quibus Filius dicitur Deus de Deo, lumen de lumine, etc., maxime vero in Symbolo sancti Athanasii, ubi legimus, Deus est ex substantia Patris, ante saecula genitus.

Probant hoc ipsum omnes sancti Patres, maxime vero S. Aug. lib. 3. Contra Maximinum cap. 14.

Aut de aliqua substantia, inquit, natus est Dei Filius, aut de nulla: si de nulla, ergo de nihilo; quod vos, Ariani, non dicere iam tenemus: si de aliqua, nec tamen de Patris, non certus est Filius; si de Patris, unius eiusdemque substantiae sunt Pater et Filius.

Et c. 15. eamdem probationem, cum proportione, extendit ad Spiritum sanctum dicens: Spiritus sanctus non est de nihilo, sed inde est unde procedit. Simili argumento eamdem veritatem probat idem ipse, vel potius alter in lib. Contra Felicianum cap. 6.

Nativitatem, inquit, Filii Dei, ortumque rimantibus, haec, nisi fallor, occurrunt: idest, ut aut ex Patre sit, aut ex nihilo; aut ex altero, aut ex seipso. Horum quaeso consequentiam videamus: si ex seipso, non recte Filius dicitur, qui non natus, sed ingenitus praedicatur: si ex nihilo, creatura cum caeteris, non creaturae auctor ostenditur. Si ex altero, non eius, cui credimus, sed nescio cuius incogniti Patris Filius praedicatur. Quod si propter haec quatuor non potest inveniri quintum; nec de his propter evidentem blasphemiam tria praedicari penitus possunt; restat ut substantialiter de Patre sit genitus.

Probatur insuper Conclusio. Filius divinus non est de nihilo productus, alioqui esset creatus et creatura: igitur est de aliquo praeexistente: sed nihil aliud praeexistit, quam ipse Pater: ergo oriri debet de Patris substantia.

— Secundo, omnis filius habet in se aliquid patris; non enim filius est id quod producitur de externa materia, alias claves et tunicae, caeteraque artefacta essent filii fabrorum, sutorum et artificum: ergo Filius etiam divinus debet in se habere aliquid Patris: at non habet Paternitatem: ergo habet essentiam, ex qua oritur.

— Denique, si non esset de substantia Patris, non posset ei dici consubstantialis: at consequens est absurdum et contra fidem: ergo, etc.

Dices 1. Essentia et substantia divina est simplicissima et indivisim communis Patri, Filio et Spiritui sancto: ergo si Filius, v. g. oriatur ex essentia divina, qua ratione dicitur esse de substantia Patris, eadem dicitur esse de substantia propria, necnon et de substantia Spiritus sancti: sed consequens hoc est absurdum: ergo, etc.

Nego sequelam maioris. cum enim Filius dicitur esse de substantia Patris, nihil aliud significatur, quam quod eadem essentia et substantia, quae est in Patre in primo signo originis, communicetur Filio in secundo signo originis: Filius autem, in illo priori signo originis, non recte dicitur habere essentiam, qua illi communicatur in secundo signo; nec ille sibi ipsi propriam substantiam communicat, ideoque dici non debet de sua substantia, sed de substantia Patris.

Dices 2. Si Pater divinus genuit Filium de sua substantia: ergo Verbum dici poterit Filius substantiae Patris: sed hoc est absurdum, dicitur enim tantum Filius respectu correlativi, nempe Patris: at essentia divina non habet rationem Patris, neque correlativi ad Filium: ergo nec Filius dici potest de ea genitus.

Nego sequelam maioris. quamquam enim S. Augustinus lib. 15. De Trinit. cap. 19. explicans illud ad Colossenses 3. Qui eruit nos de potestate tenebrarum et transtulit in Regnum Filii Charitatis suae, dicat, Filium Charitatis esse Filium substantiae Patris, seu Filium, qui de substantia eius est genitus, nihilominus haec locutio est impropria; Filius enim proprie non dicitur per respectum ad principium quo producitur, sed per respectum ad principium quod: unde Verbum divinum dici non debet proprie Filius substantiae Patris, sed potius Filius de substantia Patris, ut ipsemet S. Augustinus exponit ibidem, necnon et c. 12. vel 13. Tale est, quod dico, inquit, de Patris scientia, vel de Patris essentia, ac si expressius dicerem de Patre scientia, vel de Patre essentia.

Conclusio secunda. — Personae procedentes sunt de substantia producentium, non per modum materiae, sed per modum formae.

Probatur 1. Auctoritate sanctorum Patrum, qui maximo consensu affirmant, causam materialem esse removendam a processionibus divinis; ita S. Hilarius lib. 12. De Trinitate: Hic ergo, inquit, ingenitus ante omne tempus ex se Filium genuit, non ex aliqua subiacente materia, quia per Filium omnia; non ex nihilo, quia ex se Filium; similiter S. August. lib. 3. Contra Maximinum cap. 11.

Vos autem, inquit, nec Filium de substantia Patris genitum vultis, et tamen eum, nec ex nihilo, nec ex aliqua materia, sed ex Patre esse conceditis, nec videtis, quam necesse sit, ut qui non est ex nihilo, nec aliqua re, sed ex Deo, nisi ex Dei substantia esse non possit.

Unde merito colligit Doctor in 1. dist. 5. quaest. 2. num. 11. quod Omnes Doctores antiqui, qui a tempore Augustini, usque ad istum (nempe Henricum) non sunt ausi in divinis nominare materiam, nec quasi materiam. Cum tamen omnes concorditer dicant cum Augustino, quod Filius generatur de substantia Patris.

Probat autem Conclusionem Doctor ibidem n. 5. Primo quia essentia divina est terminus formalis productionis generativae Filii: ergo non est quasi materia eiusdem. Consequentia patet: quod enim materia, vel quasi materia in generatione, est in potentia, vel quasi in potentia ad terminum formalem: non potest autem idem esse in potentia ad seipsum: ergo idem non potest esse terminus formalis et quasi materia generationis: igitur si essentia divina est terminus formalis divinae generationis, non est eiusdem quasi materia. Probat autem antecedens: primo auctoritate; nam Ioannis 10. Filius ait: Pater meus, quod dedit mihi, maius omnibus est: maius autem omnibus non est, nisi aliquid infinitum, adeoque est essentia divina, quam Pater dedit Filio.

Deinde S. Augustinus lib. 15. De Trinit. cap. 26. Sicut Filio, inquit, praestat essentiam, sine initio temporis, sine ulla mutabilitate naturae de Patre generatio, ita Spiritui sancto praestat essentiam, sine ullo initio temporis, sine ulla mutabilitate naturae de utroque processio.

Secundo, terminus formalis est id quod perfectius est in generatione: sed essentia est perfectior in personis productis, quia relationes personales non dicunt perfectionem: ergo est etiam terminus formalis. Addit, quod in creatis natura est terminus formalis generationis, non autem proprietas individualis: ergo idem dicendum in divinis. Denique generatio in divinis non esset univoca, si essentia divina non esset terminus formalis, quia ad generationem univocam requiritur, quod generans et genitum conveniant in termino formali; non convenirent autem personae productae cum producentibus, si essentia divina non esset terminus formalis: ergo, etc.

Probat 2. Quia si Filius generaretur de essentia, ut de quasi materia, vel essentia sic accepta esset quid absolutum et commune tribus Personis, vel quatenus est in primo supposito. Si primum: ergo Filius procedit de seipso, quia procedit de essentia, ut est communis tribus Personis. Si secundum: ergo essentia, ut est in Patre, erit Filius, quia, ut est in Patre, recipit relationem filiationis, tamquam formam Filii constitutivam.

Tertio, quia Spiritus sanctus est de essentia aeque ac Filius, et tamen, ex mente Henrici, non est de Essentia tamquam de materia, alias eius productio esset naturalis: ergo nec ex ea debet esse Filius tamquam de materia.

Quamquam autem hic communior Doctorum loquendi modus, et ad Catholicam veritatem magis sit accommodatus, nihilominus non omnino improbanda est Henrici sententia: si nempe ille sit sensus, quod quemadmodum materia praesupponitur, et rei quae fit ex ea, et reperitur et subsistit cum illa re, quae est forma determinativa et constitutiva; ita essentia divina Patris praesupponitur in priori signo originis Filio, qui de ipsa generari dicitur, et intrinsece includitur in Filio simul cum relatione filiationis, qua est veluti forma constitutiva Filii; unde haec quaestio tota pene est de nomine. Certum enim est, quod in divinis non sit proprie forma, sicut nec materia: sed utraque Deo tribuitur tantum per metaphoram et quamdam proportionem, quam essentia divina habere potest cum forma et materia in creaturis: nihilominus materiae nomen Deum magis dedecet, quam formae. Siquidem cum sit substantia spiritualis et purus actus, haec utraque appellatio directe militat cum materiae vocabulo, non ita cum nomine formae.

Conclusio tertia. — Divinarum processionum terminus totalis ad quem, est tota persona producta; terminus vero formalis est ipsamet natura divina communicata personis productis a producentibus.

Haec Conclusio duas habet partes, quarum Probatur prima; primo quidem a sanctis Patribus, qui Filium Dei totum de toto originatum et productum esse pronuntiant; sic Nazianzenus Orat. 50. Filium appellat Perfectum de perfecto, totum a toto, plenum a pleno; et infra: In Patre totum, quod inest, totum genuit Filium: subscribit S. Ambrosius De Filii Divinitate cap. 7. Tantus est Filius, inquit, quantus videbitur esse Pater, totus de toto, integer de integro, perfectus de perfecto, consummataque virtute, et sicut Apostolus dicit, in quo inhabitat omnis plenitudo Divinitatis corporaliter.

Concinit et Hilarius lib. 7. De Trinit. Unum, inquit, ex uno, et totum a toto, Deum et Filium, neque per nativitatem Patri ademisse, quod totus est, neque hoc ipsum totum non secum nascendo tenuisse. Idem habet S. Augustinus pluribus, maxime Sermone 125. De Tempore: Genuit Filium, ait, totum a toto, perfectum a perfecto, plenum a pleno. Idem pari ratione dici debet de Spiritu sancto; unde Concilium Florentinum sess. 18. communi consensu Latinorum et Graecorum per Ioannem et Marcum statuit, Processionem esse, qua Spiritus sanctus accipit esse, et illud totum, quo est, quoque proprie spiritus sanctus nuncupatur.

His itaque constat Filium et Spiritum sanctum, secundum se totos, idest, quatenus constant essentia divina et relatione personali, non autem secundum praecisam relationem filiationis, aut spirationis, esse terminos totales divinarum processionum.

— Secundo, Persona producta non est composita, sed omnino indivisibilis: ergo tota producitur; maxime cum productio terminetur ad rem quatenus existit a parte rei. Hanc rationem ita urget S. Hilarius lib. 9. De Trinit.

Dum, inquit, non ex portione compositus est (Filius), sed ex simplicitate perfectus est: necesse est, ut secundum quod est Pater, ipse sit omnium unum ei, quem ex se genuit, Pater totus; dum cum Patrem ex suis omnibus nativitas Filii perfecta consummat.

Quasi diceret, cum Persona producta sit omnino simplex, etiam et simpliciter dici debet producta.

Secunda pars est Doctoris in 1. dist. 5. q. 2., et dist. 13. n. 12. ubi loquens de productionibus divinis ait: Productio ista non est fluxus aliquis, neque forma fluens, neque est eiusdem rationis cum forma, quae terminus formalis productionis est aliquod essentiale. Censet ergo Doctor relationem constitutivam personae productae non esse terminum totalem productionis.

Probatur primo: natura est terminus formalis in productione creaturarum, non autem personalitas, aut suppositalitas: ergo idem pariter est in divinis a plena paritate rationis.

Secundo, ille est terminus formalis productionis, qui est forma conferens illud esse, quod primo et per se intenditur in productione: sed essentia divina confert illud esse, quod primo et per se intenditur in productionibus divinis, nempe quod Persona producta sit Deus: ergo essentia dici debet terminus formalis productionis.

— Confirmatur: quoniam generatio tendit ad hoc, ut Filius perfecte assimiletur Patri in essentia, ex vi formalissima suae generationis; et Spiritus sanctus ex identitate essentiae sibi communicatae; sed illam similitudinem et identitatem confert, non relatio, sed essentia: ergo huius communicatio primario intenditur in productione divina.

Tertio denique, si relatio, non vero essentia, esset terminus formalis processionum divinarum, sequeretur illas non esse univocas, sed aequivocas: at falsum consequens: ergo et antecedens. Patet sequela maioris; univoca enim sunt, quorum nomen commune est, et ratio substantiae nominis accommodata omnino eadem, ut docet Aristoteles in Ante-praedicamentis: sed si relationes Personarum constitutivae essent termini formales earum productionum, nec personae productae invicem et cum producentibus haberent nomen commune, Filius enim non dicitur Pater; nec formale significatum per nomen esset eis commune, quod enim significatur per filiationem, non est commune Patri, nec Spiritui sancto, et consequenter non essent univocae, sed aequivocae.

Hoc autem est absurdum; sequeretur enim eas esse diversae speciei et naturae, quod implicat; aequivoca namque sunt diversae naturae, adeoque diversae speciei. Nec refert, quod personae adaequate sumptae, non sint eiusdem rationis, quia habent relationes oppositas et disparatas; nam ad univocationem, inquit Doctor in 1. dist. 13. n. 23., non requiritur, quod univocata adaequate sumpta sint omnino eiusdem rationis; alias Petrus et Paulus non essent univoci, quia includunt Petreitatem et Pauleitatem, quae sunt primo diversa; sufficit ergo quod conveniant in univocatione essentiae.

Dices 1. Terminus formalis productionis debet esse productus: sed essentia non est producta: ergo nec est terminus formalis productionis. Minor constat, Essentia enim divina nec producit, nec producitur. Probatur minor, quia propter quod unumquodque tale et illud magis; sed terminus totalis, qui dicitur productus, ita denominatur propter formalem terminum; ergo hic magis debet dici productus. Minor patet; terminus enim formalis productionis est ratio formaliter constituens productum in esse producti: ergo, etc.

Nego maiorem. anima enim rationalis in productione et generatione hominis est terminus formalis dans esse formale homini genito, illa tamen non producitur ab homine generante, sed sufficit, quod communicetur ex exigentia naturali illi corpori ab homine genito; sic etiam beatissima Virgo dicitur Dei genetrix, non quod Verbum genuerit, aut hypostaticam unionem effective produxerit, sed quod physice concurrunt ad productionem naturae humanae exigentis naturaliter suppositum, vel proprium, vel divinum. Ergo a simili sufficit, quod essentia divina communicetur personis productis et det eis esse divinum, ut dicatur terminus formalis productionis. Ad probationem respondeo, illud axioma, propter quod unumquodque tale et illud magis, non verificari in omni genere causae, maxime in causa formali, nam propter animam rationalem Petrus est homo, nihilominus anima non est magis homo, quam Petrus. Adde quod nec in creaturis, nec in Deo terminus formalis rei productae sit ratio formaliter constituens eam in esse producti, imo in creaturis haec ratio est de praedicamento actionis, aut passionis, adeoque accidentalis est; qualis certe non est forma substantialis producta.

Dices 2. Terminus, qui producitur, accipit suam realitatem formaliter ex vi termini formalis: sed Filius non accipit formaliter suam realitatem ex vi essentiae; sed ex vi filiationis, quae est sua personalis proprietas: ergo essentia non est terminus formalis divinae productionis.

Distinguo minorem. non accipit suam realitatem formalem ex vi essentiae, concedo: essentialem et divinam, nego. Per essentiam enim sibi communicatam Filius accipit esse divinum, in quo inhabitat divina filiatio et sine quo illa nihil esset; itaque Filiatio est quasi forma constituens eum in esse Filii et personae; quae forma pertinet ad terminum totalem, qui producitur ut quod; terminus autem ut quo est ipsamet essentia.

Dices 3. Ille est terminus formalis, qui in termino totali habet rationem formae constitutivae et distinctivae: sed sola relatio personalis hoc habet in persona producta: ergo illa sola est terminus formalis. Maior patet ex mox dictis. Probatur minor: relatio est, quae constituit personam et efficit distinctionem inter producens et terminum productum: non enim invicem distinguuntur realiter per essentiam: ergo essentia non est terminus formalis.

Distinguo priorem partem minoris. ut prius: relatio habet rationem formae constitutivae in esse personali, concedo: substantiali, nego. Unde essentia divina se habet quidem, ut forma dans esse divinum; relatio vero, ut modus, seu terminus essentiae tribuens esse personale. Ad posteriorem minoris partem dico, equidem terminum formalem in creatis productis statuere ordinem et realem distinctionem inter producens et formalem terminum productum, quoniam terminus ille formalis in creatis ordinario producitur. Secus autem in divinis, ubi terminus ille formalis non producitur, sed tantum communicatur. Unde quantum ad hanc partem neganda est paritas.

Instabis. Essentia, ut diximus, est terminus formalis quo, saltem improprie dictus: ergo non potest esse formaliter terminus ad quem. Patet consequentia; terminus enim quo et ad quem opponuntur.

Nego consequentiam. sicut enim non repugnat eamdem essentiam, quae est in Patre, per generationem communicari Filio; ita etiam non repugnat eamdem essentiam esse principium formale quo: et terminum ad quem, quatenus consideratur in diversis suppositis et personis.

Ex his colligit 1. Doctor in 1. dist. 5. q. 2. n. 13. Filium divinum (idem dicendum de Spiritu sancto) non esse de nihilo, ex eo quod sit de substantia Patris, hoc est, quia recipit a Patre eamdem numero naturam; quemadmodum enim, inquit, illa non fiunt ex nihilo, quae praesupponunt materiam suam, ita nec illa dici debent fieri ex nihilo, quae praesupponunt formam suam: sed Filius praesupponit essentiam divinam in Patre, quasi formam sibi communicatam: ergo non est dicendus fieri ex nihilo.

Colligit 2. Quod haec totalis divinae naturae communicatio sufficit ad veram et genuinam generationis rationem, non minus, imo multo perfectius, quam si fieret per substantiae generantis decisionem;

sicut enim, inquit, homo generans vere censetur pater, ex eo quod suae substantiae partem decidat, eamque ad filii formationem subministret; multo perfectius sibi Patris nomen vindicare debet divinus Pater, non decidendo aliquid sui, sed totam essentiam suam communicando, et hoc ut formalem terminum illius productionis. Quemadmodum enim, si Pater creatus immediate decideret a se Filium, vere esset Pater, quia illud, quod esset, de se vere esset terminus actionis, sic multo magis aeternus Pater perfecte filium generare dicitur, non solum partem, sed totam naturam suam indivisim ei communicando.

Colligit 3. Verbum divinum produci non per decisionem substantiae divinae, nec per illius destructionem; sed per communicationem indivisibilem eiusdem omnino, non solum identitate reali, sed etiam formali essentiae divinae, ut decernitur cap. Damnamus, De summa Trinit. nimirum, Dici non posse, quod partem substantiae suae Filio dederit

Pater et partem ipse sibi retinuerit, cum substantia Patris indivisibilis sit, utpote simplex omnino.

Quaeres. An eodem modo et indiscriminatim uti liceat propositione ex et de ad significandam consubstantialitatem personae procedentis cum principio producente?

Respondeo 1. Has duas propositiones ex et de vix apud linguarum Graecae et Latinae peritos et interpretes discrimen habere: unde etiam indiscriminatim utrisque plurimi ex sanctis Patribus utuntur, ad denotandam consubstantialitatem personae productae cum producente; sic S. Chrysostomus tom. 3. de Spiritu sancto probat eius Divinitatem et consubstantialitatem cum Patre ex Verbis Apost. 1. Corinth. 2. Spiritum, qui ex Deo est. Ex Deo autem, inquit, nihil dicitur, nisi quod est ex substantia eius: sic utraque particula utitur Nazianzenus Orat. 2. De Fide Nicaena, ubi sic legimus: Deus de Deo, lumen de lumine, vita ex vita, perfectum de perfecto, totum a toto, plenum a pleno. Sic denique Ecclesia Latina Nicaenum Symbolum effert, Ex Patre natum, ante omnia saecula, Deum de Deo; et de Spiritu S. Qui ex Patre, Filioque procedit.

Respondeo 2. Praepositionem de aptiorem esse et frequentius usurpari ad significandam consubstantialitatem producti et producentis; praepositio enim ex, secundum vim suae significationis, importat tantum ordinem producti ad producentem, non significando consubstantialitatem: at vero praepositio de significat praeterea consubstantialitatem rei productae cum principio producente, ut explicat S. Augustinus lib. De natura boni, Contra Manichaeos cap. 26.

Ex ipso, inquit, non hoc significat, quod de ipso; Quod enim de ipso est, potest dici ex ipso, non autem omne, quod ex ipso est, recte dicitur de ipso. Ex ipso enim Caelum et Terra, quia ipse fecit ea; non autem de ipso, quia non de substantia sua; sicut si aliquis homo gignat Filium, et faciat domum, ex ipso Filius, ex ipso domus, sed Filius de ipso, domus de terra et ligno.

Hinc etiam Ariani, ut refert Theodoretus lib. 1. Historiae Ecclesiasticae c. 8. et ut legitur in actis Concilii Nicaeni cap. 2. circa finem ut simularent se Catholicae fidei consentire, concedebant Filium ex Deo esse. Etenim, inquiebat Eusebius Nicomediensis eorum Princeps, Nos quoque ex Deo sumus; unusque Deus, ex quo omnia; sed Catholici Episcopi, fraudulento conatu explorate cognito, plenius explicaverunt illud: ex Deo esse, ut tum creaturae propterea, quod non ipsae ex se, aut sine causa ortae sint, sed principium ortus sui habeant, ex Deo esse dicantur: tum Filius solus existimetur ex Patris essentia constare: hoc enim unigeniti et veri Verbi Dei Patris proprium est: quod autem ab Episcopis scriptum est, ex Patris essentia, haec causa fuit: sic insidiosa Arianorum vocabula notavit Nazianzenus Orat. 49. ubi Arianum ita carpit:

Quia lumen Pater et lumen Filius, recte lumen de lumine credimus. Tu autem non lumen de lumine, sed lumen ex lumine, ita asseris, quasi a Patre, qui vere lumen est, aliud lumen sit factum, quod de ipsa Patris substantia non sit, sed sicut aliud quodlibet lumen quamquam a Deo sit factum, longe tamen aliud sit ab eo, qui fuerit; et ideo lumen ex lumine, non de lumine dicis.

— Nec refert, quod particula de etiam videatur interdum non significare consubstantialitatem principii et principiati, ut colligit Driedo lib. 3. De Regulis et Dogmatibus sacrae Scripturae, ex illo Matth. 1. Quod in ea natum est de Spiritu sancto est, et ex Symbolo Apostolorum, Conceptus est de Spiritu sancto ex Maria Virgine, et in Symbolo Nicaeno, Incarnatus est de Spiritu sancto: quae verba Christi humanitatis formationem indicant, secundum quam non est consubstantialis Spiritui sancto.

Respondent enim particulam de idem ibi significare, ac praepositionem ex: tum quia ita praefatum Matthaei contextum explicat Sanctus Athanasius Dialogo 3. De Trinit. circa finem. Inventa est, inquit, gravida ex Spiritu Sancto: tum quia Maldonatus et Salmeron eumdem contextum exponentes, affirmant praepositionem ex magis ad verbum respondere Graeco: tum denique quia Sanctus Ambrosius lib. 2. De Spiritu sancto cap. 5. exponens illud Matth. 1. Inventa est in utero habens de Spiritu sancto, observat, quod licet plerique habeant de Spiritu; Graecus tamen unde transtulerunt Latini, dicit: Ex Spiritu sancto;

quod enim, inquit, ex aliqua est, aut eius substantiae est, aut ex potestate eius: ex substantia, sicut Filius, qui ait: Ego ex ore Altissimi prodivi: sicut spiritus sanctus, qui a Patre procedit; ex Patre autem, sicut illud est: unus Deus Pater, ex quo omnia:

ex quibus infert Mariam sanctissimam genuisse ex Spiritu sancto non ex substantia, sed ex potestate; adeoque supponit praepositionem de consubstantialitatem determinate significare, quam praepositio ex solum indeterminata declarat.

Notandum 1. Quatuor a Philosophis distingui operandi modos, nimirum libere, naturaliter, contingenter et necessario: quorum duo priores ita invicem opponuntur, ut simul subsistere non possint in eodem principio et respectu eiusdem effectus; sicut nec duae differentiae dividentes idem genus inesse possunt eidem speciei. Etenim quodlibet agens, vel determinatur ad agendum, et sic agit naturaliter; vel seipsum determinat, et sic libere: posteriores vero duo operandi modi non sic invicem opponuntur; eadem enim facultas agere potest necessario, simul et contingenter. Actio namque dicitur necessaria, quae non potest non subsequi, undecumque proveniat necessitas, sive ex libera determinatione facultatis, sive aliunde: actio vero contingens ea est, quae potest non esse, sive impediatur ab extrinseco, sive suspendatur ex libera determinatione voluntatis; quo fit, ut contingentia et necessitas stare possint cum modo operandi naturaliter et libere: ex eo enim, quod aliquid sit liberum, non sequitur illud non esse necessarium; imo quo maior est libertas, eo maior est necessitas; nam, ut inquit S. Anselmus lib. De libero arbitrio cap. 5. Qui sic habet, quod decet et expedit, ut haec amittere nequeat, liberior est, quam ille qui sic habet hoc ipsum, ut possit perdere. Unde subdit: Liberior igitur est voluntas, quae a rectitudine declinare non potest. Idem docet S. Augustinus in Enchiridio cap. 105. loquens de summa libertate, qua fruetur homo post huius vitae miserias:

Sic oportebat, inquit, prius hominem fieri, ut et bene velle posset et male; idest, ut haberet libertatem contradictionis et contrarietatis: Postea vero sic erit, ut vel> le non possit; nec libero carebit arbitrio, multo quippe liberius erit arbitrium, quod omnino non poterit servire peccato: neque enim cuiquam est voluntas, aut voluntas non est aut libera dicenda est, qua beati esse sic volumus, ut esse miseri non solum nolimus, sed nequaquam velle possimus.

Notandum 2. Multiplex distingui libertatem, sed maxime quadruplicem, nimirum 1. Contradictionis, quae est ad positionem, vel non positionem actus, v. g. ad velle, vel non velle. 2. Contrarietatis, quae est ad actus contrarios et positivos respectu alicuius obiecti, cuiusmodi sunt nolle et velle, amare et odisse. 3. Complacentiae, qua voluntas sibi complacet in aliquo, etiamsi respectu illius non habeat rationem causae, nec aliquem actum positivum eliciat. 4. denique Essentialem, seu simplicem, quae consistit in ordine actus ad principium sese eligibiliter et delectabiliter determinans ad actum.

— Similiter quadruplex est necessitas. 1. Violentiae, quae accidit reluctante natura; sic grave violenter fertur sursum, et leve deorsum. 2. Coactionis, quae accidit reluctante voluntate; dum quis, v. g. aliquid facit, aut patitur contra propriam inclinationem. 3. Immutabilitatis, qua fit, ut oppositum non possit evenire, licet res absolute posset non esse; sic Deus necessario dicitur facere quidquid faciendum decrevit, alioqui mutaretur, potuit tamen non decernere rem illam non faciendam. 4. Denique est necessitas omnimodae Inevitabilis, quando nimirum aliquid ita est, ut absolute non possit non esse: sic Deus se amat necessario, quia non potest se non amare.

Notandum 3. Cum quaeritur, an divinus Pater Filium suum volens genuerit, quaestionem hanc duplicem referri sensum; quorum Primus est, an Pater producat Filium voluntate, idque voluntate, vel concurrente ad Filii, sicut ad creaturarum, productionem, vel voluntate immediate eliciente productionem Filii, sicut concurrit ad productionem Spiritus sancti; vel denique voluntate applicante, aut copulante parentem cum prole, idest, intellectum Patris ad generationem Verbi. Secundus sensus est, an saltem voluntarie Pater generet Filium; idque vel antecedenter, vel concomitanter, vel subsequenter, hoc est, an voluerit generationem Filii in priori signo originis, quo nondum intelligitur Filius productus, vel dum producitur in secundo signo, vel ubi productus concipitur in tertio signo.

Conclusio prima. — Verbi divini processio nullatenus est libera, sed naturalis. Haec Conclusio probata manet ex illis quae diximus, Filium non procedere per voluntatem, sed per memoriam foecundam, divinumque Patris intellectum, qui, ut constat, non est facultas libere, sed naturaliter operans et producens.

Confirmatur insuper auctoritate, Primo quidem Concilii Nicaeni lib. 2. circa medium; De Patris sapientia, inquit, Deus vere est ex ipso Deo, aeternus ex aeterno, verus ex vero, cum sit natura Filius aeterni Dei et Patris. Similiter Athanasius Orat. 2. Contra Arianos, Filium esse dicit ex Patre naturale germen et naturalem fructum et partum: et Orat. 3. Verbi generationem appellat naturalem generationem: et Orat. 4. invehitur adversus Arianos, qui Deo necessitatem coactionis adscribebant, eo quod Catholici Filium Dei naturaliter et necessario a Patre genitum esse dicerent: unde subiungit:

Id enim, quod oppositum est voluntati, animadverterunt: id autem, quod maius est, altiusque non conspexerunt. Ut enim opponitur voluntati id quod est propter animi sententiam, ita altius est, priusque voluntate, id quod secundum naturam est.

Eodem modo loquitur S. Basilius, qui lib. 2. Contra Eunomium, Filii generationem connaturalem ad Patrem nominat: et Cyrillus Alexandrinus lib. 1. Thesauri cap. 6. ait: Dignitatem ipse Filius habet a natura, ut videlicet Deus Pater suus naturaliter sit: et Ambrosius lib. 4. De Fide cap. 4. Sicut bonus Pater, ait, non ex voluntate est, aut necessitate, sed super utrumque, hoc est natura: ita non generat ex voluntate, aut necessitate Pater. Similiter loquuntur Hilarius lib. 6. De Trinit. ubi ait: Ex se Unigeniti sui naturalis docetur nativitas: et Augustinus lib. 5. De Trinit. cap. 20. notat, Verbum esse Filium naturae, non voluntatis. His itaque constat, Verbi generationem esse naturalem, non vero liberam.

Confirmatur etiam ratione: omnis productio, quae fit a principio intrinseco ex se determinato ad unum, proptereaque necessario operante, est omnino naturalis: sed Verbi divini generatio procedit ab intellectu intrinsece determinato ad unum et omnimode necessario operante: ergo est etiam omnimode naturalis.

Deinde: productio illa censenda est absolute naturalis, quae per se et formalissime communicat naturam producendo sibi simile in natura: sed talis est Verbi divini productio, ut vidimus in praecedenti Articulo: ergo, etc.

Denique, productio illa eo magis censenda est naturalis, quo longius distat a libero: sed Verbi generatio summe distat a libertate; quia nullo modo procedit a voluntate, quae est thronus et origo libertatis: ergo etiam absolute dicenda est naturalis.

Obicies 1. Plures ex SS. Patribus asserentes Verbum procedere per voluntatem: imprimis enim Iacobus Zebedaei filius qui apud Clementem Romanum lib. 8. Constitutionum cap. 12. sic Patrem aeternum alloquitur: Ipsum vero ante omnia saecula generasti voluntate, potentia et bonitate, sine ullo medio Filium unigenitum. Idem habet c. 16. Secundo Athanasius in Evangelium de sanctissima Deipara scribit: Verbum esse ex voluntate Paterna. Tertio Hilarius lib. De Synodis proxime ante exemplum fidei Sirmica, Nativitas, inquit, in eo adeo perfecta natura est, ut qui ex substantia Dei natus est, etiam ex consilio eius, ac voluntate nascatur. Similiter S. Augustinus lib. 15. De Trinit. cap. 20. Filium Dei appellat Consilium de consilio, voluntatem de voluntate: quibus concinit Concilium Toletanum 11. in Confessione Fidei scribens: Secundum essentiam voluntas genuit voluntatem, Filius est voluntas ex voluntate. Ergo Verbum divinum non naturaliter, sed voluntarie produci dicendum est.

Nego consequentiam. non enim ea est sanctorum Patrum sententia; sed ideo dicunt Filium voluntate produci, quia nempe eius productione communicatur natura divina, quae omnia attributa, adeoque etiam voluntatem essentialiter complectitur; unde veluti omnia haec ad Verbi formationem concurrere dicuntur, non per modum principii producentis, sed per modum divinitatis communicatae, ita videlicet, ut Pater, qui est ipsa sua voluntas, consilium, sapientia et caeterae perfectiones, genuerit Filium, qui sit etiam sua voluntas, consilium, etc., ut explicat praefatum Concilium Toletanum scribens, eo modo Filium dici voluntatem de voluntate, quomodo dicitur natura de natura, quoniam secundum Athanasium non aliud est voluntas, aliud natura Patris.

— Confirmatur haec responsio etiam ex illis verbis s. Iacobi, sine ullo medio, quibus significat Filium non esse genitum concurrente voluntate, tamquam principio productivo; sed tamquam voluntate inclusa in essentia cum aliis attributis: unde ait Filium voluntate generari quomodo potentia et bonitate; certum est autem, quod Verbum non procedat a potentia et bonitate tamquam a principiis: ergo nec ita procedit a voluntate.

— Quod autem ea pariter sit mens praefatorum patrum, constat; nam Hilarius et Augustinus libris De Trinitate, toti sunt, ut probent Verbum non adoptione, aut libera voluntate, sed natura esse Filium: similiter S. Athanasius illud pluribus evincit contra Arianos: unde Orat. 4. Verbum, inquit, ex natura gignens non praedeliberat; cum Pater in Verbo reliqua omnia, quae voluntate decernit, faciat et condat: quemadmodum Iacobus Apostolus docuit, volens progenuit nos Verbo veritatis. Et infra proferens discrimen inter productionem Filii et creaturarum, subdit:

Filius proprium germen substantiae Patris non aliunde est, sed a Patre, adeoque de illo non deliberatur, ne et de seipso deliberari videatur; quia nimirum si decrevisset Pater non habere Filium, eo ipso decrevisset, ut ipse non esset Pater, ac subinde simpliciter non esset.

Obicies 2. Sophisma Arianorum, quod ita refert Nazianz. Orat. 3. De Theologia:

Vel volens, inquiunt, Pater Filium genuit, vel nolens... Si nolens, vim ergo ei allatam necesse est: et quisnam est, qui vim intulit? et quomodo cui vis allata est Deus esse potest? Si autem volens, ergo Filius voluntate est Filius: quo igitur modo ex Patre progenitus est, ita novam quamdam Matrem voluntatem Patris loco comminiscuntur.

— Retorquet obiectionem Nazianz. ibidem:

Pater, vel volens Deus est, vel nolens: Si volens, quomodo velle coepit? Non enim prius, quam sit? et infra: quid autem afferri poterit, qui iuxta tuam argumentandi rationem ipse quoque voluntatis fotus sit? Quod si nolens, quis eum coegit, ut esset?

Idem habet Aug. lib. 15. De Trinit. cap. 20. et Cyrillus lib. 1. Thes. cap. 8. Unde Respondeo in forma. Pater producit Filium volens voluntate effectiva, aut productiva, nego: voluntate operativa et essentiali, concedo.

Triplex itaque distingui potest divina voluntas, iuxta triplicem habitudinem ad tres distinctos terminos, nimirum ad creaturas, Spiritum sanctum, et Filium. Etenim est principium effectivum creaturarum, quas producit ad extra libere libertate contradictionis, quia posset eas non producere, si ita nollet: est etiam principium productivum Spiritus sancti ad intra per spirationem, quae libera est libertate essentiali, ut dicemus infra: denique est operativa circa divinam essentiam et etiam circa Verbi divini productionem; quoniam in priori signo originis Pater divinus novit et vult et amat suam essentiam et seipsum; imo etiam Filium et Spiritum sanctum intellectione et volitione essentiali et simpliciter operativa, priusquam concipiatur producere Filium et Spiritum sanctum in posterioribus signis, ut aperiet iterum

Conclusio secunda. — Pater producit Verbum voluntarie voluntate, tam antecedente, quam concomitante et con- sequente. Haec est Doctoris in 1. dist. 6. n. 6. ubi primam Conclusionis partem sic probat.

Dico, inquit, quod Pater hoc modo gignit Filium volens, quia Pater in primo signo originis intelligit formaliter, et tunc etiam potest habere actum volendi formaliter, in secundo signo originis gignit Filium, nec tantum vult illam gignitionem a volitione sequente primam gignitionem, sed volitione habita in primo signo originis, qua volitione Pater formaliter vult, praesupposita aliquo modo intellectione, qua Pater intelligit, non autem gignitione Verbi; sic ergo dico, quod Pater volens generat, non tantum voluntate consequente, sed voluntate antecedente.

Quam veritatem sic exponit ille, vel quivis alius additione sequenti:

in primo instanti Pater habet perfectum intelligere cuiuscumque intelligibilis et volibilis a se: ergo in illo signo intelligit generationem Filii, et in secundo signo instantis habet terminum productum; nam et in primo signo, etsi nulla persona procederet ab eo, habet intelligere et velle; et in illo priori intelligit actum dicendi, qui est quasi posterior respectu actus intelligendi et volendi. Non igitur Pater tantum complacet voluntate in productione Filii, sed volens praecedit actum generationis Filii; quia Pater quidquid intelligit, per essentiam suam vult, quam ista alteri personae communicet per productionem; quia quod non convenit ei in primo instanti, quo Pater est, nunquam ei convenit, eo quod nulla perfectio potest sibi addi productione cuiuscumque personae, quia nulla persona habet, nisi quod est sibi communicatum ab illo: Velle igitur, sicut intelligere, praecedit dicere: sic spirare sequitur dicere aliquo modo, scilicet ordine originis.

Secunda et tertia pars probantur illis omnibus Scripturae textibus, quibus insinuatur Filium a Patre diligi et Patrem in eo complacere: sic Matthaei 3. Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui; sic pariter Proverbiorum 8. Sapientia aeterna ait: Cum eo eram cuncta componens, et delectabar per singulos dies, etc. Cuius loco septuaginta Interpretes legunt: Ego eram, cui adgaudebat quotidie, etc. Unde Athanasius Orat. 2. Contra Arianos, Deus, inquit, ipse imaginis genitor est, cum contuendo exhilaratur; simili modo Tertullianus lib. 6. Contra Praxeum praefatum contextum legit: Ego eram cum illo compingens, ego eram, cui gaudebat, quotidie autem oblectabar in persona ipsius. Ubi observanda est dilectio cum gaudio, non solum circa Divinitatem, sed etiam circa personas Patris et Filii.

— Confirmatur etiam illis omnibus sanctorum Patrum sententiis, qui dicunt Filium Dei a Patre dilectum et a volente Patre genitum. Sic Clemens Romanus lib. 7. Constitutionum cap. 12. ait, Filium beneplacito Patris genitum; Iustinus Dialogo cum Tryphone, Volente Patre prognatum; et Cyrillus Dialogo De Trinit. lib. 2. postquam negavit voluntatem, quae divinam generationem praecesserit per modum principii producentis, Est enim non absque voluntate (generatio) quae est naturaliter, cum voluntas cum natura eius simul currat, ut sit quae est. Quae hanc adversus Conclusionem possent obici, soluta sunt in Quaestione 2. praesentis Articuli, ubi probavimus productionem Filii et Spiritus sancti supponere notitiam, et amorem nedum Essentiae divinae, sed etiam eiusdem Filii et Spiritus sancti.

Conclusio tertia. — Spiritus sancti processio est necessaria, et tamen libera libertate essentiali.

Haec est Doctoris in 1. dist. 10. n. 10. et sequentibus, necnon et sancti Thomae, ut constat maxime q. 10. De potentia art. 2. ad 5. ubi cum obiecisset:

Quod si Spiritus sanctus procedit per modum voluntatis, oportet quod procedat per modum libertatis: quod autem procedit per modum libertatis potest procedere, vel non procedere, quia quae libere fiunt, non sunt determinata ad unum: ergo Pater potuit producere Spiritum sanctum, vel non producere, et dare ei quantamcumque mensuram magnitudinis vellet, etc.

respondet:

Quod naturalis necessitas, secundum quam voluntas aliquid ex necessitate velle dicitur, ut felicitatem, libertati voluntatis non repugnat, ut Augustinus docet in 5. lib. De Civitate Dei cap. 10. Libertas enim voluntatis violentiae, vel coactioni opponitur: non est violentia vel coactio in eo, quod aliquid naturaliter movetur, sed magis in hoc quod naturalis motus impeditur, sicut cum impeditur grave ne descendat ad medium. Unde voluntas libere appetit felicitatem, licet necessario appetat illam. Sic autem et Deus sua voluntate libere amat seipsum, et necessarium est, quod tantum amet seipsum quantum bonus est: sicut tantum intelligit seipsum quantum est: libere ergo Spiritus sanctus procedit a Patre, non tamen possibiliter, sed ex necessitate, nec possibile fuit ipsum procedere minorem se fieri, sed necessarium fuit ipsum Patri esse aequalem, sicut et Filium, qui est Verbum Patris.

Ex quibus aperte constat sanctum Thomam asserere non solum libertatem cum necessitate subsistere, sed etiam expresse convenit cum Doctore, Spiritum sanctum procedere libere, et tamen necessario. Nec refert quod ibidem respondendo ad 3. et prima p. q. 41. art. 2. utramque divinam processionem naturalem appellet, affirmetque Spiritum sanctum naturaliter procedere, quamvis procedat per modum voluntatis. Ibi namque naturale accipit pro necessario et ut opponitur contingenti, adeoque voluntarium, quod ibi opponit naturali, sumit pro libero libertate ad opposita; non vero pro libertate essentiali, quam docet subsistere cum necessario.

Probatur itaque Conclusio: Spiritus sanctus procedit per voluntatem, seu per proprium modum operandi voluntatis: sed proprius modus operandi voluntatis est liber: ergo procedit libere. Maior probata manet ex dictis et conceditur ab omnibus. Minor vero probatur: libertas est de intrinseca ratione voluntatis, ita ut non magis repugnet hominem concipi sine animali rationali, quam voluntatem sine libertate; Aut enim voluntas non est, aut libera dicenda est, ut inquiebat S. Augustinus laudatus in 1. Notabili: ergo quidquid a voluntate tamquam principio quo producitur, libere producitur.

Deinde quidquid procedit ut amor et ut donum libere procedit: nihil enim est liberius amore et dono: sed ex S. Augustino lib. 15. De Trinit. Spiritus sanctus procedit, non quomodo natus, sed quomodo datus: ergo procedit ut amor et donum, et consequenter libere.

Denique ideo Adversarii negant Spiritum sanctum procedere libere, quin contendunt nullam libertatem cum necessitate subsistere, et omnem libertatem esse vel contrarietatis, seu specificationis, vel contradictionis, seu exercitii: at hoc falsum est: ergo et illud unde sequitur.

Probatur minor; primo namque actus amoris et desiderii, quo appetimus felicitatem, est absque dubio liber, ut experimur: sed non est liber libertate specificationis, quia ille actus non potest fieri odium, aut aversio, non enim possumus odisse felicitatem: ergo ille actus simul est necessarius et liber, non quidem libertate specificationis, qua possumus amare, vel odisse aliquod obiectum: ergo debet esse liber illa libertate, quam essentialem appellamus; quaeque definiri potest: Potentia volitiva agens ex plena deliberatione, absque coactione et violentia, sive ut alii loquuntur, libertas eligibiliter et delectabiliter agens.

Secundo, Christus libere mortuus est, iuxta illud Ioan. 10. Nemo tollit animam meam, sed ego pono eam, et tamen non potuit non acceptare mortem sibi imperatam a Patre, cum fuerit impeccabilis, si enim mori refugisset, Paternae voluntati fuisset inobediens, adeoque peccasset: ergo simul libere et necessario mortuus est; non quidem libertate specificationis, vel exercitii: ergo libertate essentiali.

Tertio, in Deo est vera sanctitas, eaque infinita laude digna, iuxta illud Psalmi 98. Quoniam sanctus Dominus Deus noster; sed sanctitas necessario requirit libertatem in actibus, nullatenus enim compati potest cum sola naturalitate actionum, in his enim, quae naturalia sunt, nec laude, nec vituperio digni sumus. Ergo Deus debet dici liber in illis suis actibus, non solum erga creaturas (quamvis enim creaturae non essent possibiles, Deus nihilominus esset infinite sanctus), sed maxime erga seipsum amandum, et amor Dei erga seipsum est summe necessarius, tam secundum specificationem, quam secundum exercitium, nullatenus enim eum omittere potest, et multo minus mutare in odium. Ergo datur aliquis actus, qui sit simul necessarius et liber, non quidem libertate specificationis, aut exercitii, adeoque libertate essentiali.

Confirmant has omnes rationes Scotistae, ex eo quod perfectissimus modus operandi, quem concipere possumus, concedendus et assignandus est divinae voluntati: sed modus operandi libere simul et necessario est omnium praestantissimus: ergo illum debemus Deo assignare. Maior constat. Probatur minor: bonum, quo firmius possidetur, eo melius: at certum est, quod libere operari sit bonum principio libero: ergo quo certius et fixius ab ipso possidetur, eo melius et perfectius ei inest: atqui certissime possidetur, quod necessario habetur: ergo libertas operationis potest necessario competere alicui, imo et debet, ut perfectissimo modo operetur.

Dices 1. Spiritus sanctus procedit naturaliter: ergo non libere. Consequentia patet ex dictis, modus enim operandi naturaliter et libere sunt directe oppositi. Probatur antecedens ex S. Cyrillo libro 13. Thesauri cap. 1. et 2. Ubi dicit Spiritum sanctum, ex ipso Filio et in ipso naturaliter existentem: et infra; non est igitur alius, Spiritus a Deitatis essentia, sed ex ipsa et in ipsa naturaliter, sicut digitus in manu et manus in corpore. Denique circa finem eiusdem capitis, Spiritum sanctum appellat ex ipsa essentia Divinitatis naturaliter emissum: ergo eius processio non est libera, sed naturalis.

Distinguo antecedens. Spiritus sanctus procedit naturaliter, hoc est, a natura ipsa divina, quae est principium remotum suae processionis sicut et Filii, concedo; idest, modo naturali, quatenus naturale opponitur libero, nego. Similiter probatio est distinguenda; nec enim aliud voluit S. Cyrillus, quam quod Spiritus sanctus producatur per sibi communicatam divinam essentiam: unde ibidem c. 1. Spiritus sanctus, inquit, in ipso Deo essentialiter est, et inseparabiliter ex eo procedit, hoc est, habet eamdem essentiam cum principio suo productivo.

Instabis. Spiritus sanctus procedit a principio determinato ad unum, ergo eius processio est naturalis, etiam quoad modum producendi naturaliter. Patet antecedens quia Spiritus sanctus nequit non esse, adeoque necessario provenit a principio determinato ad sui productionem.

Distinguo antecedens. provenit a principio determinato ad unum ex propria et voluntaria sua determinatione, concedo; ex determinatione per formam naturalem, sicut determinatur grave a sua forma naturali ad motum deorsum, nego: determinatur ergo voluntas divina a seipsa propter suam rectitudinem circa obiectum infinitum: Essentia enim divina, inquit Doctor laudatus nu. 11., quae est primum obiectum illius voluntatis est ex se volenda; igitur voluntas de necessitate est in actu recto volendi illud obiectum, quod est ex se recte volendum, et sicut ex necessitate est principium volendi, ita ex necessitate est principium producendi amorem illius... Et talis voluntas habens tale obiectum praesens, est principium communicandi divinam naturam, quae est principium producendi amorem infinitum productum: talis enim amor productus proportionatur tam potentiae, quam obiecto: unde sequitur, quod actus productivus Spiritus sancti sit necessarius, tam ex parte obiecti infiniti, quam ex parte rectitudinis voluntatis, quae non potest non amare bonum infinitum et producere terminum adaequatum ipsi obiecto.

Dices 2. Talis est actio productiva alicuius termini, qualis est terminus productus: sed Spiritus sanctus naturaliter est Deus; non enim potest dici Deus libere in ullo sensu libertatis: ergo eius productio est etiam naturalis et nullatenus libera. — Nego maiorem. Deus enim libere producit lapidem, cum omnia ad extra liberrime faciat; lapis tamen nullo modo est liber, imo pure naturaliter existit. Ergo potest esse libertas in actione producentis cum naturalitate termini producti; adeoque, quamquam Spiritus sanctus nullatenus libere sit Deus, tamen eius productio potest esse aliquatenus libera.

Dices 3. Etsi Spiritus sancti processio sit libera, non minus potest esse naturalis: ergo ex hac parte deficit nostrae Conclusionis veritas. Probatur antecedens: sicut naturale et liberum dividunt principium agendi; ita pariter illud dividunt necessarium et contingens: sed idem principium potest agere contingenter et necessario: ergo etiam poterit agere naturaliter et libere. Maior patet ex dictis in 1. Notabili. Probatur minor: voluntas divina eadem et simplex, simul est principium agendi contingenter et necessario; etenim necessario producit Spiritum sanctum, et contingenter creaturas: ergo, etc. — Distinguo minorem. idem principium potest agere contingenter et necessario, respectu termini primarii, et adaequati, nego: potest agere necessario circa terminum adaequatum, et primarium, ac intrinsecum, et contingenter circa terminum secundarium inadaequatum, et extrinsecum, concedo: itaque voluntas divina, ut habet rationem actus primi, per se, et ab intrinseco est productiva Spiritus sancti, qui est eius terminus adaequatus primarius, et intrinsecus: sed respectu creaturae, quam contingenter producit, non terminatur eius actus volendi, nisi tantum secundario, extrinsece, et inadaequate: unde cum diversitas huius actus proveniat ex diversitate terminationis, et haec ex diversitate termini; cumque creatura sit ens contingens, etiam illa terminatio divinae voluntatis ad creaturam dicitur contingens. Vel absolute nego minorem, et ad eius probationem dico, voluntatem divinam non esse principium productivum creaturarum immediatum, sed omnipotentiam divinam, quae formaliter a divina voluntate distinguitur, adeoque illa productionum diversitas, nempe Spiritus sancti, et creaturarum, non in idem principium, sed in diversa est refundenda.

Dices 4. Si Spiritus sanctus procedat libere, sequitur eum praecognosci, antequam producatur: sed hoc est absurdum: ergo, etc. Maior patet, nihil enim producitur actu voluntatis, nisi quod praecognoscitur. Minor probatur; si enim cognoscatur Spiritus sanctus, vel dum praecognoscitur est aliquid, vel nihil; non potest dici nihil, quia, ut sic non posset praecognosci, et insuper sequeretur eum praesupponere nihil ante sui productionem, quod nemo dixerit: si sit aliquid, vel aliquid existens, vel aliquid possibile: non primum, quia sic existeret ante existentiam: non etiam secundum, quia Spiritus sanctus non potest habere esse possibile. — Respondet Doctor ibidem n. 14. Quod in illo priori signo originis, antequam intelligatur Spiritus sanctus spirari, Pater et Filius cognoscunt Spiritum sanctum, ut intuitive, licet non ut existentem in se, quia cognoscunt essentiam divinam, quae est ratio cognoscendi intuitive quodcumque obiectum intelligibile: quod etiam nos supra docuimus, nempe Spiritum sanctum, et Filium praeintelligi ad eorum productionem, adeoque praefatum argumentum aliis quidem vim infert, non vero nobis; qualiter autem praecognoscatur dictum est Articulo praecedenti.