Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Notandum 1. Imaginem esse similitudinem alicuius ab ipso procedente, ita ut ad rationem imaginis duo necessario concurrant, nimirum similitudo, et Processio. Similitudo, inquam, vel in specie, seu in natura specifica, aut saltem in signo speciei, idest in aliquo spespecialiter repraesentativo naturae specificae, sicut se habet imago picta respectu prototypi; nam, ut loquitur S. Aug. De Genesi ad litteram c. 16.: Omnis imago similis est ei cuius imago est. Secundo, ad propriam rationem imaginis requiritur Processio eius ab eo cuius dicitur imago: Nam, inquit S. August., imago tunc est, cum de aliquo exprimitur. Cuius processionis defectu Pater non est imago Filii, licet ei perfecte similis, neque pictura censetur imago obiecti, quo velut exemplari non est usus pictor, licet alioqui pictura sit illi obiecto similis; nec denique inter homines, licet duo sint inter se simillimi, si tamen unus ab altero non procedit, non dicitur illius imago. Duo ergo illa ad imaginem necessaria sunt, nempe Similitudo, et Processio.

Notandum 2. Quod quemadmodum triplex potest reperiri similitudo ab alio expressa, scilicet, vel in re artificiali, vel in intentionali, vel in naturali, ita triplex dari potest imago, nimirum Artificialis, ut statua, vel tabella ad alicuius expressionem formata; Intentionalis, ut species impressa, et expressa ab obiecto; et Naturalis, ut Filius respectu Patris, cuius similitudinem specificam refert. Inde sequitur, quod tanto perfectior est imago, quanto maior est similitudo procedentis ab alio: hinc imago artificialis omnium est imperfectissima, quia tantum refert similitudinem in qualitate, nempe in figura illius rei, quam imago repraesentat: imago intentionalis perfectior est, quia importat similitudinem non solum in signo speciei, sed etiam in ipsa specie, seu natura, sub modo essendi, non quidem naturali, sed intelligibili, vel intentionali: at omnium praestantissima est imago naturalis, quia importat similitudinem in specie, seu natura sub modo essendi naturali, et entitativo.

Notandum 3. Ex S. Aug. lib. 83. quaest. 74. quod imago, aequalitas, et similitudo invicem distinguantur:

Quia, inquit, ubi imago continuo similitudo, non continuo aequalitas: ubi aequalitas continuo similitudo, non continuo imago: ubi similitudo non continuo imago, nec continuo aequalitas: ut in speculo est imago hominis, quia de illo expressa est: est etiam necessario similitudo, non tamen aequalitas, quia multa desunt imagini, quae tamen insunt illi rei, de qua expressa est. Ubi aequalitas continuo similitudo, non continuo imago, velut in duobus ovis paribus, quia inest aequalitas, inest similitudo, quaecumque enim adsunt uni, adsunt et alteri, imago tamen non est, quia neutrum de altero expressum est. Ubi similitudo non continuo imago, non continuo aequalitas, omne quippe ovum omni ovo, in quantum ovum est, simile est, sed ovum perdicis quamvis in quantum ovum est, simile est ovo gallinae, nec imago tamen eius est, quia de illo expressum non est, nec aequale, quia brevius est, et alterius generis animantium. Ubi ergo in aliquo alium repraesentante non solum est similitudo, sed etiam perfecta aequalitas repraesentantis ad repraesentatum, tunc pariter in eo ratio imaginis perfectissime inexistit.

Quibus praemissis, duo sunt resolvenda: Primum, an vera et perfecta ratio imaginis competat Filio. Secundum, an ipsi soli quadret. Quae duo, ut simul definiantur, sit

Conclusio unica. — Ratio imaginis perfecte, et proprie soli Filio convenit in divinis.

Patet huiusce Conclusionis veritas ex dictis de generatione Filii, et

Colligitur insuper ex variis Scripturae textibus, quibus Filius divinus vocatur Imago Patris; sic ad Colos. 1.: Qui est imago Dei invisibilis: ad Hebraeos 1.: Qui cum sit Splendor gloriae, et Figura substantiae eius, seu ut vertit S. Chrysostomus ibidem homil. 3.: Character substantiae eius, utpote, inquit, Quemadmodum ipse Pater in seipso subsistit, nullius indigens, ita et Filius.

Probatur etiam a sanctis Patribus: imprimis namque Athanasius Epistola de decretis Nicaenae Synodi, ait: Quod si eum imaginem nomines, Filium hoc esse eo ipso indicaveris; quid enim est simile Deo, nisi sua ipsius progenies? Subscribit Nazianz. Orat. 4. De Theologia: Brevis, et compendiosa, facilisque Paternae naturae declaratio est Filius: omne enim quod genitum est genitorem suum tacita quadam voce definit. Concinit Nyssenus libro De Differentia essentiae, et hypostaseos: Filii hypostasis, inquit, quasi forma, ac facies est, qua Pater cognoscitur, et Patris hypostasis in forma Filii cognoscitur manente ea, quae in his consideratur, proprietate ad discretionem Personarum.

Probatur insuper ratione theologica: Soli divino Filio conveniunt duae praefatae conditiones ad rationem imaginis desiderandae, nempe similitudo, et processio ab eo cuius similitudinem refert: ergo solus Filius est imago. Patet antecedens ex iis quae diximus ad evincendum processionem Verbi esse veram generationem, quia procedit ut simile principio producenti.

Confirmatur. Insuper ex sanctis Patribus, qui ex hac duplici conditione colligunt Filium esse imaginem Patris; sic S. Cyrillus Alexandrinus lib. 3. Thesauri cap. 1.: Propter hoc, inquit, Filius Verbum, et Imago Dei est, quia ex ipso Patre vere, ac proprie genitus est. Et Athanasius Orat. 4. Contra Arianos:

Licet, inquit, ille solus sit imago vera, et genuinus Patris sui fetus, nihil inde obstaculi nascitur, quod et nos ad imaginem Dei creati recitemur, et quod gloria, et imago Dei nuncupati simus; cum id non ex nostra indole fiat, sed ob imaginem Dei, et veram eius gloriam in nobis habitantem, quae quidem ipsa est ratio, sive Verbum Dei, quod nostri gratia postmodum caro factum est.

Confirmatur iterum. Filium esse veram imaginem Patris, ex aliis nominibus, quae solo modo significandi ab imagine differunt, sed in re significata idem omnino quod imago exprimunt, quorum primum est nomen facies, quae interdum usurpatur a Scriptura ad significandum Filium divinum, sic Ps. 138.: Quo ibo a Spiritu tuo, et quo a Facie tua fugiam? Nam inquit Nyssenus laudatus: Filii hypostasis quasi forma, ac facies est, qua Pater cognoscitur: unde antiqui Patriarchae Verbi divini incarnationem exorantes, dicebant Ps. 79.: Ostende nobis Faciem tuam, et salvi erimus. Cui nomini etiam quadrat appellatio Vultus. Unde Cyrillus lib. 3. in Ioan. cap. 29.: Hoc modo, inquit, illud etiam intelligimus: signatum est super nos lumen Vultus tui, Domine: Vultum enim Dei Patris Filium appellat, idest Patris Characterem. — Secundum nomen est Species: unde Christus ipsemet Ioan. 5.: Pater testimonium perhibet de Me, neque vocem eius unquam audistis, neque Speciem eius vidistis, et Verbum eius non habetis in vobis manens, quia quem misit ille, huic vos non creditis: quod expendens Athanasius Oratione 4. laudata, ait: Pulchre sic Verbum coniunxit formae, ut palam faceret se esse Verbum Dei, et Imaginem, Characterem, et Speciem sui Patris. Hinc Danielis cap. 3. dicitur, quod Species quarti erat similis Filio Dei: ex quo idem S. Athanasius sermone Contra omnes haereses infert, Arianos deteriores esse Nabuchodonosore, quia Filium Deo neque similem, neque consubstantialem esse volunt. — Tertio appellatur Sigillum, et Character: colligiturque ex verbis Ioan. 6.: Hunc Pater signavit Deus. Quae sic ponderat Basilius libro unico De Spiritu sancto cap. 6. dicens: Christus splendor gloriae: hunc Pater signavit Deus, seque totum in eo expressit. Cui concinit Nazianzenus supra laudatus, ubi docet Filium appellari Characterem, ut purum Patris sigillum, minimeque mendax: cuius hanc rationem reddit S. Ambrosius libro In Prooemio lib. 2. De fide: Imago, inquit, et splendor, et character dicitur Dei Filius, quia haec incomprehensibilem et investigabilem Paternae Divinitatis maiestatem in Filio, et expressam similitudinem revelarunt. Alias huiusmodi appellationes legere poteris apud Ruiz disp. 64. sect. 8.

Dices 1. Homo dicitur factus ad imaginem, et similitudinem divinae Trinitatis, iuxta illud Genes. 1.: Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram: unde Chrysostomus sermone De Trinitate: Significans, inquit, Scriptura esse unam imaginem S. Trinitatis, dixit: et fecit Deus hominem, secundum imaginem Dei fecit eum: et Hilarius lib. 5. De Trinitate: Ad Patris, inquit, et Filii imaginem homo conditur, nomen non discrepat, natura non differt, una enim est imaginis ad quam homo creatus est species: et Fulgentius libro De Fide ad Petrum: Una est, inquit, sanctae Trinitatis Divinitas, et imago, ad quam factus est homo: ergo ratio imaginis non competit Verbo divino personaliter, sed etiam ipsi Divinitati, imo et Trinitati.

Respondeo. Nomen Imaginis sumi dupliciter, nimirum vel pro exemplari, et prototypo ad cuius similitudinem aliquid formatur, vel pro similitudine producta ad alterius imitationem. Priori modo sumitur nomen imaginis tum a Scriptura, tum a Patribus laudatis in obiectione; Divinitas enim est quidem exemplar, ad cuius imitationem factus est homo, non autem est imago proprie dicta.

Dices 2. Spiritus S. revera etiam appellatur imago: ergo haec ratio soli Filio non convenit. Probatur antecedens ex illo ad Romanos 8.: Quos praescivit et praedestinavit conformes fieri imagini Filii sui: unde Cyrillus Dialogo De Trinit. lib. 7.: Quod autem similitudo Patris Spiritus sit, inquit, scribentem audit beatum Paulum, quia quos praenovit, hos praedefinivit conformes imagini Filii eius: unde Damascenus lib. 1. De Fide cap. 18. ait: Imago Patris est Filius, et Filii Spiritus Sanctus, per quem Christus homini inhabitans dat ei, secundum quod est, imaginem: ergo etc.

Respondeo. Cum nostro De Bassoli in 1. dist. 27. q. 3. art. 3. praedictos Patres usurpare improprie nomen imaginis, et ampliasse latitudine tanta, quae comprehenderet quamcumque similitudinem perfectam in natura Personae procedentis cum principio, a quo procedit; licet non procedat ab eo tamquam ab exemplari; nec consequenter procedat, ut similis ex vi processionis formaliter: quod idcirco fecerunt, ut evidentius probarent Spiritum sanctum esse Patri consubstantialem non minus, quam Filium; quoniam Spiritus S. reipsa non est minus similis, et aequalis Patri, nec minus potest in cognitionem Patris deducere, quam ipse Filius.

Instabis. Spiritus S. est infinite similior Patri, et Filio, quam creaturae Deo: sed creaturae spirituales puta homines, et Angeli sunt revera perfectae imagines Dei: ergo multo magis Spiritus S. est perfecta Patris, et Filii imago.

Respondeo primo. Negando minorem: creaturae enim non sunt imagines Dei nisi valde imperfectae, quia non habent eamdem speciem, aut numero naturam, nec aliquod perfectum naturae divinae signum; quamquam habeant aliquam imperfectam cum ea similitudinem, nimirum secundum spiritualitatem substantiae, et operationem intellectus, et voluntatis.

Respondeo secundo. Quod etsi illae creaturae imperfectae sint imagines Dei, nihilominus ratio imaginis divinae magis proprie ipsis convenit, quam Spiritui sancto, quia habent illam imperfectam similitudinem cum Deo formaliter ex vi suae productionis: siquidem ab eo formantur tamquam artefacta ab artifice, atque ita sicut artifex opus efformat ad similitudinem ideae, quam mente praeconcepit; ita Deus creaturas condidit respiciendo ad seipsum, ut ad earum exemplar: at Spiritus sanctus non habet similitudinem cum principio producente formaliter vi suae processionis; sed solum identice, et ratione infinitatis; adeoque ratio imaginis non aeque proprie ipsi convenit, ac creaturis¹.

Ex his collige. Filium divinum duobus modis esse Patris imaginem: primo Naturalem, quatenus ab ipso procedit realiter in omnimodam similitudinem naturae divinae. Secundo Intentionalem, quatenus vi suae productionis procedit ut Verbum, et notitia; sicque procedit ut exprimens intentionaliter Patrem: atque ita eius imago est, non solum quatenus est eiusdem naturae, et substantiae cum illo; sed etiam quatenus est notitia producta eiusdem Patris; quae postrema imaginis ratio maxime propria est Filio divino; solus enim procedit ut Verbum, et ut notitia perfecte exprimens suum principium.