Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Ex praecedenti Quaestione liquet varios haereticos, circa trium divinarum personarum aequalitatem, turpiter errasse: at omnium pessime a vero exorbitarit Arius, qui plures habuit sui erroris praecursores et sequaces, quod ut pateat evidentius

Notandum 1. Ariani erroris facem maxime praetulisse Tertullianum; is namque censuit Verbum Dei tunc a Patre genitum, ac Filium esse factum, quando res omnes creatas e nihilo fabricatus est, ad idque sermone est usus. Ita testatur cap. 7. Contra Praxeam:

Haec est, inquit, nativitas perfecta sermonis (qua nimirum sermonem ipsum specie, ornatuque suo protulit, cum dixit: fiat lux) dum ex Deo procedit conditus ab eo primum ad cogitatum nomine Sophia: Dominus condidit me in initium viarum suarum; dehinc generatus ad effectum; cum pararet caelum aderam illi simul. Exinde eum parem sibi faciens, de quo procedendo Filius factus est primogenitus, ut ante omnia genitus et unigenitus, ut solus ex Deo genitus proprie de vulva cordis ipsius.

Non minus falsa, imo etiam absurdiora contra aeternitatem Filii et aequalitatem adstruit lib. Contra Hermogenem cap. 3. ubi Deum asserit fuisse quidem ab aeterno, ac semper Deum, non tamen semper fuisse Patrem:

Pater, inquit, Deus et Iudex, Deus est, non tamen idem Pater et Iudex semper, quia Deus semper, numquam Pater potuit esse ante Filium, nec Iudex ante delictum, fuit autem tempus cum et delictum et Filius non fuit, quod Iudicem et Patrem Dominum faceret.

Haec verba eundem continent errorem, quem postea Arius disseminavit, quod ex eius libro, quem Thaliam inscripsit, S. Athanasius demonstrat libro De Synodis:

Principium, inquiebat Arius, constituit Filium eorum, quae facta sunt, ille, qui principio caret, eumque protulit, ac sibi adoptavit in Filium proprium, nihil habet Dei secundum proprietatis hypostasim, non enim aequalis est, sed neque consubstantialis. Alienus est a Filio Pater secundum substantiam, quoniam principii est expers. Intellige Monadem initio fuisse nempe Patrem: Binarius vero, nempe Filius et Spiritus S. non erat antequam existeret, sane Filio non existente, Pater Deus est, denique Filius cum non esset, Paterna voluntate extitit, etc.

Notandum 2. Arium ex Libya, ea videlicet quae Aegypto vicina est, oriundum, quod Meletiani schismatis esset particeps, a Petro Alexandrino Episcopo communione primo interdictum, ut ex actis eiusdem Petri Martyris probat Baronius ad annum 301., sed postea Ecclesiae reconciliatum, ab eodem Petro Diaconum factum fuisse. Verum, cum denuo idem ad schisma rediisset, iterum communione privatus est. Quin et Petrus in Maximini persecutione comprehensus, cum in vinculis esset, a Christo didicit desperatum esse Arium, quocirca Achillam et Alexandrum, quos divinitus noverat sibi destinatos successores, monuit ne Arium in communionem usquam reciperent. Nihilominus, cum simulasset poenitentiam, Praesule Alexandro, Presbyter factus est, et cuidam Ecclesiae, sive Parochiae, cui nomen Bauculis erat, in urbe Alexandrina Curatus praefectus est. Cum autem Alexander ille in quodam conventu Clericorum de mysterio Trinitatis disputans subtilius exponeret, quemadmodum esset Unitas in Trinitate, Arius adversus illum contendere coepit et Sabellianum errorem illi impingere. Quo factum est, ut circa annum 317. ut notat Orosius lib. 7. C. 28. suam haeresim disseminare, ac propugnare coepit. Huic initio adhaeserunt septem Presbyteri, Diaconi duodecim, Episcopus unus, nempe secundus Pentapolitanus, necnon virgines septingentae, ut docet Epiphanius Haeresi 69., quos omnes ab Ecclesia eiecit Alexander. Inde scripsit Epist. encyclicas ad singulos Episcopos numero septuaginta, quibus acceptis, Episcopi pro suo quisque ingenio, ac moribus varie rescripserunt. Alii factum probantes, et ut in ea perseveraret hortantes; alii e contra fautores Arii se palam profiteri et ut eiectos in gratiam reciperet admonere coeperunt, imprimis Eusebius Nicomediensis, cui demum adhaesit Eusebius Caesariensis et Patrophilus Scythopoleos, qui Synodos cogentes, Arium in integrum restituerunt, ut narrat Sozomenus lib. 1. cap. 15.

Inde factum est, ut continuis altercationum, ac iurgiorum flabellis in oriente excitatum incendium maiora per dies incrementa caperet, ac iam Christiana ipsa Religio et sacrosancta fidei mysteria in contemptum, ac ludibrium apud Gentiles venerant, eademque per scenas, ac theatra publice traducebantur, ut refert Eusebius lib. 2. De Vita Constantini.

Quae dissidia, ut componeret Constantinus Imperator, primum Litteris ad Alexandrum et Arium datis per Osium Cordubae in Hispaniis Episcopum, hortatus est eos ad concordiam. Quibus cum nihil proficeret Osius Synodum, ut in mandatis habebat, coegit Alexandria adversus novos suborientes haereticos. Verum cum recuperandae pacis et concordiae nulla superesse videretur spes, Constantinus Litteris ad Episcopos ubique missis, Nicaeae in Bithynia primam Synodum Ecumenicam coegit anno Christi 325. ad quam convenerunt Episcopi 318. et in qua damnatus est Arius, eiusque error proscriptus et edita fidei professio, qua Filius Patri Consubstantialis asseritur.

Notandum 3. Damnatam in Synodo Nicaena, et ab Ario eiusque discipulis recantatam haeresim, paulatim sumptis viribus, non spatiis modo regionum, atque hominum numero longe, lateque diffusam; sed in varias etiam sectas, factionesque divisam esse, maxime vero in tres factiones, quarum prima fuit Anomoeorum, qui aperte Filium creaturam esse dicebant, nec ulla re Patri similem, nedum parem et aequalem; quae Arii ipsissima fuit haeresis: altera Semiarianorum, qui Filium quidem Patri consubstantialem esse minime asserebant, sed tantum in substantia similem: tertia denique inter ambas interiecta nonnullorum extitit, qui neque consubstantialem Filium, neque substantia similem, sed tantummodo similem esse statuebant, et eundem creaturam ex caeterarum ordine esse, vel negabant, vel aperte profiteri non audebant, ut referunt Epiphanius, Athanasius, Hilarius, etc. Seu, ut scribit Rufinus lib. 1. Historiae cap. 25. triplex hoc sectae Arianae divortium triplici diverso nomine notabatur: nam alii erant Eunomiani et Anomoei, qui nulla re prorsus similem facerent Filium; alii Ariani, qui similem esse dicerent largitate gratiae, non proprietate naturae; caeteri Macedoniani, qui per omnia similem asserebant; qui Macedoniani etiam dicti sunt Pneumatomachi, hoc est S. Spiritus impugnatores, eo quod illius divinitatem negarent, et illum esse puram creaturam assererent. Duo itaque maxime in hac Quaestione stabilienda sunt, nimirum probanda divinitas Filii et Spiritus S., et eorum cum Patre consubstantialitas propugnanda, idcirco sit

Conclusio prima. — Filius est revera Patri consubstantialis et verus Deus.

Haec est de fide determinata in variis Conciliis et expressa in omnibus fidei professionibus Catholicis, eamque in primis probant omnia testimonia Veteris et Novi Testamenti in praecedenti Quaestione exarata ad probandam personarum pluralitatem in Deo.

Probatur insuper manifestis Novi Testamenti oraculis, quorum primum est praeclara illa Petri confessio Matth. 16. Tu es Christus Filius Dei vivi; asserendo enim eum esse Filium Dei vivi, naturalem Filium Dei esse professus est.

Adde. quod etiam Filius ille divinus alibi dicitur Unigenitus, Ioannis 3. et Proprius, ad Rom. 8.: si autem solum esset Filius Dei adoptivus, ut reponebant Ariani, nec unigenitus, nec proprius diceretur; multi namque sunt Filii adoptivi: insuper si Petrus solum Filium Dei adoptivum Christum pronuntiaret, non esset cur eius confessio caeteris praeferretur et ob eam beatus a Christo praedicaretur, nam qui ipsum putabant esse Eliam, aut unum ex Prophetis, etiam Filium Dei adoptivum confitebantur; oportet ergo Petrus agnoverit eum revera Filium naturalem; sed si Christus sit Filius Dei naturalis, necessario debet esse in eadem natura, seu eiusdem naturae cum suo principio; in qualibet enim alia nonnisi adoptivus esse posset.

Confirmatur. ex eo, quod Christus ipsemet se Filium Dei verum et naturalem pluribus contestatus fuerit: unde Ioannis 19. ipsum accusabant, quod Filium Dei se fecisset, aut praedicasset, Nos, inquiebant, legem habemus et secundum legem nostram debet mori; quia Filium Dei se fecit. Unde Ioann. 5. Magis quaerebant eum Iudaei interficere, quia non solum solvebat Sabbatum, sed et Patrem suum dicebat Deum, aequalem se faciens Deo: Christus autem nusquam se excusavit, quod dixisset se Deum, vel Filium Dei: imo illo ipso capite subdit: Amen dico vobis, non potest Filius a se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem, quaecumque enim ille fecerit, haec et similiter facit. Quibus verbis non solum non respondet Iudaeis, quasi calumniatoribus, sed potius seipsum iterum asserit Filium Dei et eandem cum Patre habere operationem et potentiam.

Reponunt Ariani: Christum se excusavisse apud Iudaeos volentes eum lapidare, quod Filium Dei se dixisset, nam cum dixissent Iudaei Ioann. 10.: De bono opere non lapidamus te, sed de blasphemia, et quia tu homo cum sis, facis te ipsum Deum, sese autem excusat testimonio illo Scripturae: Ego dixi, Dii estis, unde intulit: Si illos dixit Deos, ad quos sermo Dei factus est, nempe Prophetas et Patriarchas, cur potiori iure non dicitur Filius Dei, quem Pater sanctificarit et misit in mundum? Quo argumento Christus se nominat Filium Dei, eo modo quo iusti et Prophetae; adeoque solum Filium adoptivum se probavit.

Verum non ea fuit Christi ratiocinatio, ut optime notavit Hilarius 7. De Trinit. imo potius argumentabatur a minori ad maius hoc modo: si Iusti et Prophetae Filii Dei vocari possunt, quanto magis ille, quem Pater peculiari modo in unitate personae divinae, seu per humanitatem a Verbo assumptam sanctificavit? Addit Chrysostomus Christum respondisse haec quidem primum Iudaeis, ut verbo tenus eorum calumniam retunderet dicendo: frustra dicitis me blasphemasse nominando me Filium Dei, siquidem idem nomen tribuitur eis, ad quos sermo Dei factus est, quos tamen viros iustos et sanctos habetis: sed reiecta calumnia, postmodum ostendit ex operibus, se non solum adoptivum, sed etiam verum Deum his verbis: *Si non facio opera

Patris mei, nolite credere mihi, ut cognoscatis, quia ego in Patre et Pater in me est*.

Adde. quod Iudaei steterunt semper in eadem opinione, quod se aequalem Deo fecisset, nam subdit Evangelista: Quaerebant eum apprehendere, ob eandem certe causam, propter quam eum prius lapidare volebant; animum autem haud dubie deposuissent, si solum se filium adoptivum asserere iudicassent, cum haec appellatio cuilibet iusto a Scriptura tribuatur.

Confirmatur 2. Filius verus est idem quod Filius naturalis: sed Christus dicitur verus Filius Dei 1. Ioann. ultimo, Ut simus in vero Filio eius, hic est verus Deus: ergo est Filius naturalis. Deinde Moyses, utpote vir iustus et sanctus, fuit Filius Dei adoptivus; et tamen Paulus ad Hebraeos 8. illum servum appellat per comparationem ad Christum quem Filium nominat: Moyses, inquit, quidem fidelis, in tota domo eius tamquam famulus, Christus vero tamquam Filius in domo sua: ergo Christus non erat Filius Dei ratione adoptionis et iustificationis, sed ratione aeternae, ac naturalis generationis. Denique, Angeli propter eminentem suam sanctitatem Filii Dei interdum appellantur in veteri Testamento: sed Christus alia ratione dicitur Filius, ac Angelus, Cui enim, inquit Paulus ad Hebraeos 1. dicit aliquando Angelorum: Filius meus es tu, ego hodie genui te? Quod tamen ad Christum dictum est. Consequens est ergo, quod sit Filius verus et naturalis per propriam generationem natus.

Probatur 2. Ex illo Ioannis 10. Ego et Pater unum sumus; illud enim, Unum, in neutro genere sine alio substantivo nomine, idem significat, quod Unum ens; unius autem entis unica est essentia. Cum ergo Pater et Filius non sint unum accidente, quia Deus accidentis sicut et mutationis est incapax; nec sint unum relatione, imo relationibus personaliter et realiter distinguantur; merito infert S. Augustinus libro De Trinitate capite 2. eos esse unum substantia.

Reponunt Ariani tam veteres, quam novi, nempe Transylvani, Patrem equidem et Filium unum esse non essentia, sive substantia, sed animorum consensu et unanimi voluntatum concordia. Confirmantque ex Ioann. 17. ubi Christus orat ut fideles omnes Unum sint, sicut tu Pater in me et ego in te; ut et ipsi in nobis unum sint: et rursus: Ego claritatem quam dedisti mihi dedi eis, ut sint unum, sicut et nos unum sumus: sed fideles inter se et cum Christo Domino non sunt unum substantia et essentia, sed consensu fidei et concordia charitatis: ergo ex praedicto oraculo Pater et Filius non probantur esse unum essentia, sed voluntatum concordia.

Contra reponunt S. Patres quotquot de divina Trinitate scripserunt; primo quod in sacris litteris quoties plura sic dicuntur unum, ut non addatur quale sint unum, significatur eadem natura, atque essentia, quia, ut notat S. August. citatus cap. 3. unum et ens convertuntur. Unum ens autem idem est quod unica essentia, quae est abstractum entis, cuius significationis fundamentum usurpat ex 1. ad Corinth. 6. Qui adhaeret meretrici unum corpus efficitur; non dixit unum absolute, sed unum corpus: et rursus: Qui autem adhaeret Domino unus spiritus est, non dicit unum simpliciter, sed unus Spiritus: nec aliquis reperietur locus, in quo plura dicantur esse simpliciter unum, non explicando, quale sint unum, nisi sunt unum substantia et essentia. Nec refert quod ibidem de fidelibus dicatur, ut sint unum, non addendo quale unum, sufficienter enim intelligitur, quod illa unitas et identitas sit solum per consensum et mutuam concordiam, tum invicem, tum cum Deo, cum dicitur: Ut omnes sint unum et ut ipsi in nobis unum sint: aperte enim constat, quod fideles non possint invicem esse unum unitate essentiae, nec cum Deo; unde haec unitas non potest intelligi de unitate essentiae, sicut intelligenda venit unitas Christi cum Patre.

Adde. quod illo ipso contextu volebat Christus probare, quod eandem cum Patre haberet potentiam, nec idcirco posset quis oves de manu sua rapere, quia ipse et Pater unum sunt, et nemo potest de manu Patris rapere: unde necessario sequitur, quod unius et eiusdem sint naturae, atque voluntatis. Ita ratiocinantur S. Chrysostomus Ioann. 60., Hilarius lib. 7. De Trin., Ambrosius lib. 3. De Spiritu Sancto, cap. 18., Augustinus Tract. 18. in Ioannem. Confirmantque ex eo, quod si Christus Dominus intellexisset non unum secundum potentiam, sed tantum unum secundum concordiam, inde probare non potuisset neminem posse oves de manu sua rapere, si unitas essentiae non constituit.

Probatur 3. Ex illo prima Ioannis 5.: Tres sunt, qui testimonium dant in coelo, Pater, Verbum et Spiritus sanctus, et hi tres unum sunt: et tres sunt, qui testimonium dant in terra, spiritus, aqua et Sanguis, et hi tres unum sunt. Quibus verbis significat S. Ioannes in coelo tres esse testes, non quidem Angelos, plures enim sunt, quam tres, sed divinos testes, nempe Personas Trinitatis, quae unum sunt, scilicet una Divinitas, essentia et substantia, ut interpretantur omnes sancti Patres.

Reponunt Ariani: Primo verba illa Tres sunt, qui testimonium dant in coelo, a solo S. Hieronymo legi.

Sed apertum mendacium est, nam ita quoque legerunt Higinius Papa Epist. 1., et Cyprianus lib. De Unitate Ecclesiae, etc.

Reponunt 2. Quod eodem modo Pater, Filius et Spiritus sanctus dicantur unum a S. Ioanne, sicut Spiritus, Aqua et Sanguis: atqui haec tria non sunt unum essentia, sed solum testimonio, quia idem testificantur, nempe Christum Dominum non naturali et humana, sed divina virtute tormenta sustinuisse, Spiritus quidem, quia fortiter exclamans post tot cruciatus expiravit, Aqua pariter et Sanguis, quae ex eius latere ipso mortuum fluxerunt; quare Centurio haec videns et audiens merito exclamavit Marci 15.: Vere hic homo Filius Dei erat. Ergo etiam Pater, Filius et Spiritus sanctus sunt tantum unum unitate testimonii, non vero unum unitate substantiae et essentiae.

Respondeo 1. Quod illud et hi tres unum sunt, cum sermo est de Spiritu, Aqua et Sanguine, in aliquibus exemplaribus non legi. Secundo, quod in Graeco idiomate non legatur simpliciter et hi tres unum sunt, sed, et hi tres in unum sunt, scilicet in unum testimonium; de tribus autem coelestibus testibus simpliciter legitur, hi tres unum sunt, quo significaret eos unum esse unitate essentiae et substantiae.

Probatur 4. Illis omnibus Scripturae textibus, quibus Filii divinitas diserte exprimitur, sic Ioannis 1.: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum, unde S. Ambrosius lib. 1. De Fide Trinitatis; His quatuor aut quinque verbis omnes haereses exclusit Piscator noster; quod enim erat in principio non includitur tempore, non in principio praevenitur: ergo Arius conticescat, qui Filium Patri coaeternum negat. Quod autem erat apud Deum non commixtione confunditur; sed manentis Dei apud Patrem solide perfectione distinguitur, ut Sabellius et Photinus obmutescant, qui nullam in personis divinis distinctionem agnoscebant. Si vero Deus erat Verbum sempiterna divinitatis, in Patre et Filio inseparabilis unitas et consubstantialitas est, ut erubescunt Eudoxius et Eunomius: ecce quomodo intra unum recte omnes conclusit, ut faceret inhabiles fraudi, quamvis essent inutiles captioni.

Confirmatur. ex illo Isaiae 45. Te adorabunt, teque deprecabuntur; tantum in te est Deus et non est Deus absque te; vere tu es Deus absconditus, Deus Israel Salvator: quibus aperte Christi divinitas significatur. Secundo ex illo Baruch. 3. Hic est Deus noster; et non aestimabitur alius ad eum; subdit autem: Post haec in terris visus est, etc. est super omnia Deus benedictus in saecula. Plures alios Scriptura contextus Filii divinitatem insinuantes sparsim proferemus in huius Operis decursu.

Quoniam autem Ariani impudenter iactitarunt neminem ex Patribus ante ortam de Filii divinitate et consubstantialitate controversiam, illius meminisse, operae pretium est nonnullos Ecclesia nascentis Patres proferre, qui trium divinarum Personarum divinitatem et consubstantialitatem professi fuerint: hi sunt autem in primis Clemens Romanus lib. 8. Constit. Apostol., Ignatius in Epistola ad Antiochenos, ad Philadelphos, ad Philippenses, Dionysius Areopagita lib. De mystica Theologia cap. 2. et lib. De divinis Nominibus cap. 1., Iustinus lib. De Fide et in Apologia ad Antonium et in Dialogo cum Tryphone., Irenaeus lib. 3. c. 8. 9. 16. 19. 20. et lib. 1. cap. 11., Clemens Alexandrinus lib. 1. Paedag. cap. 6. et lib. ult. cap. ult., Tertullianus lib. Contra Praxeum, Cyprianus lib. 2. ad Quirinum cap. 6., et alii priorum saeculorum Scriptores Orthodoxi ante Concilium Nicaenum: post quos tam multi Doctores pro hac veritate scripserunt, ut longum et inutile foret eos recensere.

Obiciunt Ariani primo varios Scripturae sacrae contextus, quibus Filius divinus dicitur creatus et creatura: sic Proverbiorum 8. graece legimus De Sapientia, Dominus creavit me in initio viarum suarum in opera sua; similiter ad Colossenses cap. 1. Christus dicitur Imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae, id est primaria et praecellentissima omnium creaturarum, ut interpretantur Ariani; ergo revera non est Deus, neque aeterno Patri consubstantialis.

Nego consequentiam. et ad primum contextum Respondeo 1. quod versio Graeca hoc in loco non videatur concordare textui Hebraico, qui loco Creatit habet Possedit me, ut exprimit Vulgata nostra: Inter possessionem autem (inquit Hieronymus Epist. 139. in qua eundem locum pertractat) et creationem multa diversitas est; possessio enim significat, quod semper Filius in Patre et Pater in Filio fuerit: creatio autem eius, qui prius non erat, conditionis exordium: hinc Basilius Seleuciensis Orat. 1. De Adamo in Paradisum translato ait: Factus est homo possessor eorum, quorum iam fuerat creator.

Respondeo secundo. quod cum in Christo duae sint naturae, humana scilicet et divina, quadam

Quaedam ipsi tribuuntur secundum unam naturam, quae non competunt alteri; itaque secundum naturam divinam revera est increata Sapientia, secundum humanam autem dici potest Sapientia creata, ut interpretantur sancti Patres plurimi, maxime Athanasius Orat. 3. ubi hunc locum tractans, Dominus creavit me, ait: Non sic existimare debemus totum Verbum natura suapte creaturam esse; sed creaturam induisse corpus, ac propter nos illum a Deo creatum fuisse.

Vel, ut inquit Ambros. lib. 3. De Fide cap. 5. Ariani, velut Iudaici caupones, miscent aquam cum vino, quia divinam generationem, humanamque confundunt, ad divinitatem referentes, quod de carne sit dictum. Quapropter S. August. lib. 1. De Trinitate, cap. 11. hanc regulam commendat intelligendarum Scripturarum De Filio Dei, ut distinguamus quid in eis sonet secundum formam Dei, in qua aequalis est Patri, et quid secundum formam servi, quam accepit a Patre.

Similiter respondeo ad 2. contextum, quod Christus ut Sapientia incarnata dicitur primogenitus, quia prius fuit a Deo destinatus, omnia enim propter Christum; et eius incarnatio tacta motivum Deo fuit hominis et mundi fabricandi.

Obiciunt 2. Illos Scripturae textus, quibus Filius dicitur Patri inferior et subditus, sic Ioannis 14. Pater maior me est. Et Matth. ultimo, Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra: et ad Philippenses 1. Factus obediens usque ad mortem: ergo revera non erat Patri aequalis secundum divinitatem, auctoritatem et potentiam.

Respondeo 1. Hic omnia quidem esse vera secundum humanitatem assumptam, non vero secundum divinitatem, seu, ut loquitur S. Athanasius in Symbolo, Aequalis Patri secundum Divinitatem, etc. Humanitatem enim induendo etiam servitutem induit: unde cum dixisset Apostolus, Non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, subdit: Semetipsum exinanivit formam servi accipiens, etc. Et hoc modo verificari potest, quod Patri subditus fuerit et quod ipsi donata fuerit auctoritas in coelo et in terra, quam iure humanae nativitatis sibi non vendicabat.

Respondeo 2. quod Filius etiam ab aliquibus Patribus dicatur minor Patre secundum divinitatem, quatenus nempe principium habet a Patre, qui idcirco dicitur maior, quia caret principio: sic sanctus Hilarius etsi praefatum locum de humana natura assumpta exponat 9. lib. De Trinit. tamen etiam de divinitate interpretatur dicens: Maior itaque Pater Filio est et plane maior, cui tantum donat esse, quatenus ipse est: vel ut brevius habet Sabadius lib. Contra Arianos, Pater, inquit, maior me est, merito maior, quia solus hic auctor sine auctore est. Sed omnium clarius rem exponit sanctus Augustinus lib. De Fide et Symbolo, dicens Christum haec dixisse, partim propter administrationem suscepti hominis; partim propterea, quod Filius Patri debet, quod est, hoc etiam utique debens Patri, quod eidem Patri aequalis, aut par est: Pater autem nulli debet quidquid est.

Obicies 3. Vera divinitas non patitur defectum scientiae: sed in Filio talis scientiae defectus et ignorantia reperitur; ut constat ex illo Marci 15. ubi Christus loquens de die iudicii: De die autem illo, vel hora nemo scit, nec Angeli in coelo, neque Filius, nisi Pater.

Respondeo 1. Sanctum Ambrosium lib. 5. De Fide cap. T. credidisse falsatos Codices Evangelii ab Arianis, quoniam a veteribus abest ilillud, Neque Filius; Hieronymus quoque in Commentario ad cap. 21. Matthaei ait, in quibusdam Latinis Codicibus additum est, Neque Filius; cum in Graecis et maxime Adamantii et Pierrii exemplaribus non habeatur.

Secundo dico hanc restrictionem scientiae penes Filium esse intelligendam de eo secundum humanitatem specificative, non reduplicative, id est, non negando, quod humanitas Christi praedictum diem cognoverit, sed quod non cognoverit scientia humana; illum enim non scivit, nisi per scientiam divinitus infusam, seu per revelationem: unde Athanasius Orat. 3. ubi fuse hoc oraculum expendit, ait:

Manifestum est et finis universitatis horum, ut Verbum est, eum cognoscere; ut autem homo est, ignorare, est enim proprium hominis ignorare, et ista praesertim: verum id Salvatoris nostri benignitati peculiare est: nam postquam homo factus est, non eum puduit propter carnem ignorantem dicere, non novi, ut ostenderet se, ut Deum scientem, nescire carnaliter.

Ita pariter plerique sancti Patres, maxime Hilarius, Augustinus, etc.

Obiciunt 1. Varias sanctorum Patrum sententias; imprimis S. Ignatii Epistola ad Magnesianos, ubi de Christo ait: Unum et solum verum Deum Patrem suum annuntiaverit: ergo, inquiunt, solus Pater est verus Deus, non ita Filius. Secundo Epistola ad Tharsenses, ubi de Christo pariter ait: Non est ipse ille, qui est super omnia Deus, sed Filius ipsius. Tertio eiusdem Epistola ad Philippenses, ubi probat Patrem esse unum Deum illo Deuteronomii 6. Dominus Deus tuus Deus unus est, et circa medium introducit Christum loquentem cum Satana tempore tentationis in haec verba: Scio eum, scilicet Deum, novi unum solum, cui non denego servire, a quo tu Apostata factus es, non sum Antitheus, hoc est contrarius Deo, confiteor eius eminentiam. Ex quibus colligunt Ariani solum Patrem esse Deum, cui servitus debeatur.

Respondeo. his et aliis similibus Ignatii verbis ab eo non excludi alias personas a consortio Divinitatis cum Patre; imo ipse aperte Filii Divinitatem affirmat in Epistola citata ad Tharsenses; subdit enim de Christo: Quomodo ergo huiusmodi homo est purus ex Maria demum habens initium, ut esset, non potius Deus Verbum et Filius unigenitus, de quo dictum est: in principio erat Verbum? Unde etiam in prioribus verbis consulto non dixit Ignatius: quia non est Deus super omnia, sed quia non est ille, qui est super omnia Deus; ita ut pronomen ille, designaverit personam Filii distinctam a Patre, qui ideo praecipue dicitur super omnia, quia nimirum est fons totius Divinitatis. Caeteras Arianorum cavillationes et obiectiones solvemus in huius Tractatus decursu.

Conclusio secunda. — Spiritus Sanctus est verus Deus, ac proinde Patri et Filio consubstantialis.

Haec infertur ex praecedenti, et specialiter probatur illis Scripturae textibus, primo quibus praecipitur conferendum baptisma, In nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti: Matth. ultimo, et ad Titum 3. Salvos nos fecit per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti: ex quibus colligit S. Gregorius Nazianzenus: Si non est Deus adorandus Spiritus sanctus, quomodo me Deum per baptismum efficit? Quasi diceret; si per baptismum sanctificor et per Spiritus sancti invocationem participatione divinae sanctitatis efficior Deus: ergo ille est Deus adorandus, quia nemo remittere potest peccata, nec sanctificare, nisi solus Deus.

Secundo, Actorum 5. ita Petrus alloquitur Ananiam, Cur tentarit Satanas cor tuum mentiri te Spiritui sancto? mox cui mentitus fuit declarat: Non es mentitus hominibus, sed Deo, ubi Epiphanius Haeresi 74. Deus ergo de Deo est, et Deus Spiritus sanctus, inquit, cui mentiti sunt, qui de agri pretio interverterant.

Probatur 2. Habere templum et esse creaturae rationalis beatitudinem, ac finem ultimum, soli vero Deo convenit: sed haec in Scriptura tribuuntur Spiritui sancto; de primo enim dicitur 1. ad Corinth. 6. An nescitis, quoniam membra vestra templum sunt Spiritus sancti? De altero vero primae Petri 1. Spiritu sancto misso de coelo, in quem desiderant Angeli prospicere. Ille autem in quem desiderant Angeli prospicere est eorum Beatitudo, ac finis ultimus: ergo, etc.

Tertio. Ille vere Deus est, cui conveniunt Divinitatis operationes et proprietates: sed illae omnes conveniunt Spiritui sancto: primo namque Divinitatis proprietas est esse ubique; at Sapientiae primo: Spiritus Domini replevit orbem terrarum. Secundo creatio est opus solius Dei: sed Spiritui sancto tribuitur Psalm. 13. Emitte Spiritum tuum et creabuntur: Iudith. 16. Misisti Spiritum et creata sunt, etc. Tertio resuscitare et vivificare mortuos est operatio propria Dei, ut constat ex illo Ioannis 5. Sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, sic Filius, quos vult, vivificat: sed haec virtus convenit Spiritui sancto, nam ut loquitur S. Paulus ad Rom. 8. Qui suscitavit Iesum Christum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra, propter inhabitantem Spiritum eius in vobis. Denique solius Dei est res futuras per Prophetas praedicere et annuntiare: sed ex 2. Petri 1. cap. Spiritu sancto inspirati locuti sunt sancti Dei homines: ergo Spiritus sanctus est verus Deus, quippe cum habeat operationes Deo proprias; non per ministerium solum, ut olim dicebant Macedoniani, sed per auctoritatem; nam inquit Paulus 1. ad Corinth. 10. Haec omnia operatur unus, atque idem spiritus, dividens singulis, prout vult. Unde inferendum est cum S. Fulgentio lib. 3. Ad Trasimundum cap. 25.:

Dicatur igitur, inquit, si coelorum virtutem potuit firmare, qui non est Deus: si potest in baptismatis regeneratione sanctificare, qui non est Deus: si potest Charitatem tribuere, qui non est Deus: si potest in credentibus habitare, qui non est Deus: si potest gratiam dare, qui non est Deus: si potest templum membra Christi habere, qui non est Deus; et digne Spiritus sanctus negabitur Deus... Si autem haec creaturae possibilia numquam fuerunt, et inveniuntur in Spiritu sancto, quo tamen soli competunt Deo, non debemus naturaliter diversum a Patre, Filioque dicere, quem in operum potentia diversum non possumus invenire, ac sic ex unitate operis unitas est agnoscenda virtutis.

Obiciunt Macedoniani: Primo illud Ioannis, Omnia per ipsum facta sunt, nempe per Verbum: ergo etiam Spiritus sanctus per ipsum factus est. Secundo, illud ad Rom. 8. Spiritus postulat pro nobis: at si esset Deus, non postularet, sed daret: ergo non est verus Deus. Tertio, Ioann. 16. Quaecumque audierit loquetur et annuntiabit vobis: at qui audire debet et instrui, ut aliis loquatur, non est Deus: ergo, etc.

Respondeo ad 1. cum Nazianzeno Orat. 5. de Theologia, non omnia facta esse per Verbum, sed quaecumque sunt facta; Spiritum autem sanctum esse extra ordinem earum rerum, quae facta sunt, nam alioquin et Pater etiam factus esset per Verbum.

Ad secundum dico cum S. Augustino Epistola 121. Paulum asserere, quod Spiritus sanctus postulat pro nobis, quia nempe facit nos postulare adiuvando suis gratiis et auxiliis infirmitatem nostram, ut postulemus: unde Paulus ad Galatas 4. Misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra clamantem, Abba Pater.

Ad tertium dico cum S. Basilio lib. 1. Contra Eunomium, Spiritum sanctum audire a Patre et Filio ea quae loquitur et annuntiat, non per instructionem et disciplinam emendicatam a sapientiore et doctiore, sed per communicationem ipsius essentiae et scientiae divinae, quam a Patre et Filio per aeternam processionem accepit.