Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Notandum 1. Quod etsi una eademque realis formalitas simul sit proprietas, relatio, et notio, haec tamen invicem iuxta variam habitudinem discrepant; paternitas enim v. g. dicitur Relatio, quatenus respicit terminum, et Personam generantem refert ad genitam: dicitur autem Proprietas, quatenus convenit tantum primo divino supposito, primamque Personam afficit; nominatur autem Notio comparative ad intellectum, quoniam est ipsi ratio cognoscendi primam Personam ab aliis distinctam; quae omnia licet unam eandemque formalitatem significent, hunc tamen servant ordinem, ut prius illa formalitas dicatur relatio, deinde proprietas, ac tandem notio; nihil enim potest esse ratio manifestandi aliud, nisi sit illi proprium, nec potest esse proprium, nisi ab aliis distinguatur. Distinctio autem divinarum Personarum petitur ab earum principio constitutivo, quod est ipsa relatio personalis.

Notandum 2. Tres maxime ad notionem conditiones desiderari. Prima, ut sit proprietas alicuius, vel aliquarum personarum, non tamen tribus sit communis, qua ratione nec divina essentia, nec quid essentiale habet rationem notionis. Secunda, ut significetur, et exprimatur in abstracto; notiones enim sunt veluti formae, quibus divinae Personae cognoscuntur; inde fit, quod nomina Pater, Filius, et Spiritus sanctus non sint, nec dici possint notiones, quia personas ipsasmet directe significant in concreto, non autem denotant per se illas formas quibus personae possint innotescere, quales sunt Paternitas, etc. Tertia, quod significet illam formam non veluti in fieri, sed quasi in facto esse, cuius defectu generare, et generari, item spirare, et spirari dici nequeunt notiones, quia significantur ut in fieri. Aliqui etiam Scotistae quartam addunt, nempe quod notio significet, et importet dignitatem Personae: at hoc repugnat Doctori, et veritati: siquidem, ut supra diximus, relationes personales nullam formaliter perfectionem connotant.

Notandum 3. Notionem sic describi a Theologis: Notio est propria ratio seu nota cognoscendi personam divinam ut distinctam ab alia. Haec satis superque patet ex mox dictis; dicitur namque ratio seu nota, quia est veluti character seu sigillum, quo designatur, et notatur una persona ab alia distincta; unde Iustinus in expositione fidei de Trinit. Dum geniti vocabulum, inquit, quasi notam quamdam audimus, mox cogitamus Filium, quemadmodum et per procedentis notam Spiritus propriam personam dicimus. Additur secundo, propria ratio cognoscendi personam; Nam, inquit S. Basilius lib. 2. Contra Eunomium, cum una Deitas sit, impossibile est propriam notionem Patris vel Filii capere, nisi proprietatum acceptione cogitatio nostra confirmata sit.

Subditur denique, ut distinctam ab alia:

Nec enim, inquit S. Basilius lib. unico De Spiritu sancto cap. 5. explicans illud Apostoli ad Ephes. 4. Unus Deus, et Pater, etc, in hoc adhibentur notiones, non ut naturae diversitatem inducant, sed ut impermixtam Patris ac Filii notionem approbaret: sic eas adhibuit Apostolus.

Conclusio prima. — Admittendae sunt notiones, veluti quidam characteres quibus divinae Personae nobis facilius innotescunt.

Haec est communis inter Theologos nedum, sed et SS. PP. Patet haec veritas ex 3. Notabili, et Probatur insuper maxime ex S. Gregorio Nysseno Epist. 43.

Necessarium est, inquit, ut per proprias quasdam notiones inconfusa habeatur in Triade comparatio: et infra de Spiritu sancto: Causae Patris insertam habet essentiam; unde et progreditur, hanc notionem ac cognoscibile signum eius, quae secundum hypostasim est, proprietatis habet, quo cum Filio simul, et ipse se facit internosci: et post pauca de Filio dicit: Nullam prorsus notionum communicationem secundum proprietatem suam tam cum Patre, quam cum Spiritu sancto habet, sed ex dictis iam signis solus agnoscitur. Tandem de Patre subiungit: Pater vero, qui super omnia Deus est, peculiarem hypostaseos suae notionem solus habet, quod Pater est, et quod ex nulla omnino causa subsistit, atque isto iterum indicio, et ipse proprie, ac separatim agnoscitur.

Quibus aperte fatetur divinas Personas suis notis, et characteribus invicem distinctas agnosci, ubi quamquam notionis vocabulum usurpet in concreto, quod et faciunt plerique Patres, rectius tamen in abstracto accipi constat: siquidem quaerentibus quomodo tres divinae Personae invicem conveniant, et differant, facilius, et rectius responderetur, dicendo, Patrem distingui a Filio per Paternitatem, quam si utendo nomine concreto Patris, diceretur Patrem idcirco differre a Filio, quia generat illum; haec namque circumlocutio est, non vero ratio formalis.

Confirmatur ex aliis SS. Patribus, qui notiones in abstracto usurpant; primo quidem ex S. Basilio lib. 2. Contra Eunomium dicente: Proprietates, ac notae quasi characteres quidam, ac formae in substantia inspectae distinguunt quidem, quod commune est appropriatis characteribus. Consentit Tertullianus lib. Contra Praxeam cap. 2. ubi docet, quod Pater, Filius, et Spiritus sanctus tres sunt non substantia, sed forma, nec potestate, sed specie: cuius rationem reddit, quia unus Deus ex quo et gradus isti et formae, et species in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti deputantur. Quasi diceret tres divinas Personas invicem distinctas agnosci, non per concreta earum nomina, sed per relationes ac veluti formas earum constitutivas, et distinctivas; quas idcirco S. Damascenus lib. 3. De Fide cap. 6. Proprietates charactericas signalesque appellat: unde cap. 7. ait: Dei Verbi filiationis charactericam, et discretivam proprietatem, secundum quam discreta est a Patre, et Spiritu sancto.

Probatur eadem Conclusio ratione: illud admittendum est in divinis, quod maxime conducit ad facilius percipiendam, et explicandam divinarum Personarum distinctionem: sed ad id mirum in modum conferunt notiones divinae: ergo sunt admittendae. Maior constat, siquidem usurpanda sunt a Theologis ipsa vocabula, quae magis conferunt ad explanationem, et reserationem tam abstrusi, tamque ineffabilis Mysterii. Minor probatur: Duobus modis innotescere potest, et exprimi divinarum Personarum proprietas, et distinctio, nimirum per nomina concreta, et abstracta: sed convenientiora sunt abstracta vocabula ad significandam non modo simplicitatem, sed etiam distinctionem Personarum, quam concreta, quoniam abstracta concipiuntur ut simplicissimae formae, proptereaque sunt magis apta divinae simplicitati concipiendae, atque significandae: unde Nazianzenus Oratione 39. Spiritus sanctus, inquit, procedens a Patre, non tamen Filiationis modo, ut nec generationis, verum processionis: Liceat enim perspicuitatis gratia nomina fingere. Censet ergo abstracta nomina perspicuitatem, et claritatem conferre distinctioni personarum: ergo, etc.

Confirmatur: tres notiones conveniunt Patri, duae Filio, et unica Spiritui sancto: Patri namque convenit Innascibilitas, Paternitas, et Spiratio activa; Filio convenit Filiatio, et Spiratio activa; sed Spiritui sancto sola Processio, sive Spiratio passiva congruit: ergo per proprium uniuscuiusque Personae nomen concretum sufficienter ab alia non intelligitur distingui; adeoque conveniens fuit notiones in abstracto significari per peculiares proprietates uniuscuiusque Personae, quibus facilius innotescerent omnes modi per quos ab alia Persona distinguitur. Patet consequentia, facile namque per haec abstracta nomina explicamus Patrem, et Filium distingui a Spiritu sancto, non per Paternitatem, et Filiationem, sed per Spirationem activam; qua tamen invicem inter se conveniunt, sed differunt per Paternitatem, et Filiationem: ergo, etc.

Obicies 1. Quae sunt simplicia, cognoscuntur, et distinguuntur seipsis, nec formis seu notis indigent, quibus distincta appareant: sed Personae divinae sunt simplicissimae: ergo non indigent notionibus, ut distinctae cognoscantur.

Distinguo maiorem: Quae sunt simplicia tam formaliter quam realiter, notis et characteribus non egent, concedo: quae sunt simplicia tantum realiter, non vero formaliter, nego. Minorem similiter distinguo: Personae divinae sunt simplicissimae realiter, hoc est non constituuntur ex partibus realiter distinctis, concedo; sunt simplicissimae formaliter, nego; plures enim complectuntur entitates formaliter invicem distinctas; constant namque divina essentia, necnon et relationibus, quibus constituuntur in ratione personae, unde sicut concreta realiter simplicia melius cognoscuntur per aliquam formam in abstracto significatam, quam per ipsum nomen concretum, sic etiam divinae Personae facilius innotescunt per divinas notiones, quam per nomina concreta Patris, Filii, etc.

Instabis. Nihil significatur nomine Patris, quod itidem non significetur nomine Paternitatis, tam enim Paternitas denotat generationem, quam nomen Pater: ergo vel neutrum sufficit, vel alterutrum. superfluit.

Distinguo antecedens: idem significatur realiter, et diverso modo, concedo; formaliter, et eodem modo, nego. Etenim vocabulum Pater non solum importat formam Paternitatis, sed insuper Deitatem connotat, vel in recto, vel saltem in obliquo; Paternitas autem neque in recto, neque in obliquo formaliter significat Deitatem, sed in recto dicit proprietatem, atque in obliquo connotat personam Patris, cuius est proprietas; licet autem in Paternitate includatur, et contineatur realiter Divinitas, haec tamen inclusio provenit tantum ex re significata, non vero ex modo significandi vocis.

Conclusio secunda. — Recte solito numerantur a Theologis quinque notiones, quibus Personae divinae nobis innotescunt, nimirum Innascibilitas, Paternitas, Filiatio, Spiratio activa, et passiva.

Probatur: tot sunt admittendae notiones, quot sunt modi, quibus divinae Personae cognosci possunt invicem distinctae: sed ille modus est quintuplex: ergo, etc. Maior patet; notiones enim tantum admittuntur ad facilius detegendam, et percipiendam distinctionem Personarum. Probat minorem S. Bonaventura in 1. distinct. 26. art. unico, quaest. 4.

Ratio distinguendi, inquit, accipitur a parte originis: aut igitur positive, aut privative: si privative, aut privat originem per modum producentis, et hoc non dicit nobilitatem, scilicet, non producere, ideo non est notio. Aut privat originem per modum producti, et hoc specialiter, vel generaliter: si specialiter, non dicit nobilitatem: si generaliter, sic dicit nobilitatem, et ideo notio privativa est una sola, scilicet, Innascibilitas. Si autem accipiatur a parte originis positive cum duplex sit origo, et cuilibet respondeat de necessitate duplex habitudo, de necessitate erunt quatuor, generatio activa et passiva, et Spiratio activa, et passiva, et in universo quinque.

Simili pene modo probat S. Thomas prima parte, quaest. 32. art. 3. Cum notio pertineat ad ordinem originis, tot debent admitti notiones, quot sunt ordines originum: sed isti sunt quinque: ergo totidem sunt divinae notiones. Probatur minor: in divinis duae tantum sunt processiones, ex quibus quaelibet importat duplicem ordinem positivum originis, nempe a quo est alius, et qui est ab alio: primo namque processio per intellectum importat ordinem eius, a quo est alius, qui ordo vocatur Paternitas, et est notio Patris: similiter importat ordinem eius, qui est ab alio, diciturque Filiatio, quae est notio Filii. Similiter processio per voluntatem etiam hunc duplicem importat ordinem, nempe eius, a quo est alius, qui ordo est Spiratio activa, per quem producitur Spiritus sanctus, et haec notio distinguit Patrem, et Filium a Spiritu sancto; et eius, qui est ab alio, et hic ordo dicitur Spiratio passiva, quae est notio Spiritus sancti. Praeter autem illos ordines originis positivos, est adhuc alius ad originem spectans negative, nempe ordo eius, a quo est alius, et qui non est ab alio, et sic est Innascibilitas, quae est alia notio Patris. Praeter hos autem quinque non apparet alius modus originis. Ergo sunt tantum quinque notiones.

Dices. Tot, et non plures debent esse notiones, quot sunt proprietates constituentes, et distinguentes personas divinas: notiones enim statuuntur in ordine ad cognitionem Personarum, prout in se constituuntur, et distinguuntur: atqui proprietates illae sunt tantum quatuor, nempe Paternitas, Filiatio, et Spiratio tam activa, quam passiva: ergo totidem sunt notiones; adeoque cum Innascibilitas non constituat personam, etiam non potest habere rationem notionis.

Distinguo maiorem: tot debent esse notiones positivae quot proprietates, concedo: tot debent esse tam positivae, quam negativae, nego. Quatuor enim illae proprietates possunt fundare plures, quam quatuor conceptus positivos, vel negativos: etenim personae divinae cognosci possunt a nobis, vel positive penes habitudinem, et oppositionem relativam, quam habent ad seipsas, vel negative penes exclusionem principii externi, vel interni: inde fit, quod quamvis Persona Patris sufficienter innotescat positive distincta ab aliis personis per Paternitatem, et Spirationem activam, nihilominus quoniam remaneret dubitandi locus, an Pater sit productus ab alio necne, ut intelligatur persona omnino improducta, necessario opus est tribuatur ipsi Innascibilitas, quae est negatio generationis, et productionis ab alio.

Dices 2. Spiratio activa est communis Patri, et Filio: ergo non est propria notio alicuius divinae Personae. Patet antecedens ex dictis, et patebit amplius ex dicendis: consequentia etiam certa fit ex conditionibus ad notiones desiderandis, quas assignavimus.

Respondeo, proprietates esse duplicis rationis: aliquae enim sunt singulares, et uni soli Personae convenientes, ut Paternitas, Filiatio, et Spiratio passiva: alia vero est non singularis, nec tamen omnibus communis, sed tantum duabus personis propria, nempe Spiratio activa, quae Patri, et Filio convenit, non autem Spiritui sancto. Unde fit, ut sub ea ratione, qua non convenit Spiritui sancto, sufficienter eum distinguat a Patre, et Filio, cumque sit Patri, et Filio propria, etiam dicenda est notio Patris, et Filii.

Dices 3. Innascibilitas in Patre, vel sumitur pro materiali, vel pro formali: si primum, non est quid distinctum a Paternitate, ut sic enim pro formali significat Paternitatem: si secundum, non potest dici notio, cum sit pura negatio principii productivi, et consequenter dignitatem non explicet, quae videtur desiderari ad rationem notionis.

Respondet Divus Thomas, Innascibilitatem pro formali dicere negationem, et nihilominus inferre dignitatem: negatio enim, inquit, dignitatem importat, quando affirmatio ipsi opposita dicit imperfectionem; etenim in Rege, v. g. est dignitas, quod non sit artifex, mercator: innascibilitas autem negat processionem ab alio, quae licet in Filio, et Spiritu sancto non dicat imperfectionem, sed perfectionem, tamen in Patre imperfectionem importaret, significaret enim eum non esse primum principium, fontem, et originem totius Trinitatis.

Respondet Doctor in 1. d. 28. q. 2. n. 7. Quod ingenitum sub propria ratione sua, ut significat non habere genitorem, est proprietas Patris, et sufficienter importat dignitatem, idest, non indignitatem, hoc enim sufficit ad personalem proprietatem, quod non sit indignitas, sicut et personalia in divinis non dicuntur esse imperfectiones: non tamen perfectiones simpliciter, idest, universaliter in quolibet melius ipsum, quam non ipsum. Deinde ad mentem S. Thomae reponit, Quod ingenitum, in quantum negat habere genitorem, dicit dignitatem personalem primae personae in divinis, quia sicut dignitas est in secunda persona habere principium originans, ita est dignitas in prima persona non habere, et tamen non oportet, quod ista dignitas sit dignitas formaliter alicuius positivi proprii connotati per hoc quod est ingenitum. Unde negatio potest dici esse dignitatis in aliquo, pro quanto indignitatis esset, si opposita affirmatio poneretur in eo, sicut dignitas est in Rege non esse ignavum, et impudicum.

Dices 4. Qua ratione Innascibilitas statuitur notio propria Patri, eadem et Inspirabilitas tribuenda erit Filio, necnon et Ingenerativitas, seu negatio virtutis generativae alterius Filii: similiter Spiritui sancto tribuenda erit Ingenerabilitas, necnon et Inspirativitas, seu negatio virtutis spirandi, et generandi; nam et Filius potest intelligi generare alium Filium, si enim sit simul Filius, et Spirator, quidni simul erit genitus, et generans? Spiratus quoque intelligi potest generativus, nam in rebus creatis amor potest applicare intellectum ad concipiendum verbum, atque ita potest esse principium verbi, si non elicitivum, saltem imperativum. Ergo ut appareat haec Filio, et Spiritui sancto non convenire, oportet, ut eis praefatae notiones tribuantur, adeoque multo plures, quam quinque, possunt esse notiones.

Respondet Doctor in 1. dist. 28. q. 1. n. 9. non esse inconveniens, quod plures admittantur notiones, quam quinque, sicut enim tempore S. Ambrosii notio Innascibilitatis, et Ingeniti erat ignota, ab ipso S. Ambrosio, et aliis Patribus reiecta: postea vero a S. August. et aliis Patribus accepta fuit, vel ut addit ipsemet Doctor,

Si a principio fuerunt tantum notae tres proprietates notionales, scilicet Paternitas, Filiatio, et Spiratio, hoc ex verbo Salvatoris in Evangelio, et Ioannis in Canonica sua cap. 1., tamen postea per investigationem innotuerunt aliae notiones, et proprietates, quae prius erant in se, licet non prius notae, et ita sicut posteriores concesserunt plures notiones, quam priores, non tamen priores eas negaverunt, licet non eas dixerint: ita non videtur inconveniens de posterioribus ad illos Doctores ponere tales notiones, dum tamen possint concludere illas ex dictis priorum.

Censet itaque Doctor revera admitti posse plures notiones, quam quinque: attamen, ut communiori Theologorum sententiae morem geramus, respondeo 2. praefatas notiones vel ad priores reduci, vel ab aliis excludi: etenim cum Spiratio activa tribuatur Filio, per eam sufficienter intelligitur, quod ipse non possit per Spirationem produci, alias produceret seipsum. Adde, quod spiratio activa, et passiva relative opponuntur, adeoque requirunt terminos realiter distinctos, et sic esse nequeunt in eadem Persona, et consequenter ad positionem Spirationis activae in Filio sufficienter intelligitur ab eo excludi ratio Spirationis passivae, sicque alia ratione nempe Inspirabilitate non eget ad eam exclusionem significandam. Similiter cum, ut supra probatum est, non possint esse plures processiones, pluresque Personae eiusdem rationis in Deo, nec una Persona procedens per intellectum possit procedere per voluntatem, et viceversa; consequens, quod cum sit unus Filius in divinis procedens per intellectum, et unus Spiritus sanctus procedens per voluntatem, sufficienter cognoscitur, quod non possit alius Filius, aut Spiritus sanctus produci: adeoque ad id significandum non est opus notionibus Inspirativitatis in Spiritu sancto, aut Ingenerativitatis in

Filio, et Spiritu sancto: haec negatio virtutis generativae, aut spirativae, aliunde sufficienter cognoscitur excludenda.

Dices 5. Ratio Verbi, et imaginis est propria Filio, sicut et ratio amoris, et doni Spiritui sancto: at utraque ratio divinas illas Personas ut distinctas significat: ergo habet utraque vim notionis; adeoque plures sunt notiones, quam quinque.

Respondeo, quod haec nomina non tam significent proprietates, quam appropriationes, significant enim modum processionis Filii per intellectum, et Spiritus sancti per voluntatem, qui modi procedendi satis, superque diversi apparent per origines, et relationes divinarum Personarum constitutivas, adeoque ad id exprimendum non est necessaria notionum divinarum ultra quinarium multiplicatio. Adde quod etiamsi huic veritati aperta ratio non suffragaretur, non tamen idcirco a communi Theologorum sententia recedere congrueret; sapiendum enim, et loquendum, ut multi, maxime circa hoc abstrusum Trinitatis mysterium.