Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Notandum 1. Quaestionem procedere de Processionibus, tum eiusdem rationis, tum diversae; num videlicet plures sint in Deo processiones numero et specie distinctae. Quamquam enim iuxta Doctorem in 1. dist. 17. n. 3. in divinis non sit proprie genus, nec species, nec differentia specifica; quia haec partem et compositionem, adeoque imperfectionem redolent; unde proprie inter divina non est assignanda distinctio specifica; nihilominus in Deo sunt aliqua, quae cum plusquam numero distinguantur et diversas habeant rationes formales, idcirco dici possunt quasi specie distincta; plus enim differunt, v. g. generatio et spiratio activa, quam differant duae generationes et duae spirationes activae, si totidem darentur. Resolvendum itaque, an divinae Processiones plures sint specie diversae, pluresque eiusdem rationis solo numero distinctae.

Notandum 2. Singulas Processiones distingui a Theologis in activas et passivas, unde invicem comparari possunt quadrifariam: Primo quidem Processiones activae conferri possunt inter se, puta generatio cum spiratione: Secundo, una Processio passiva cum alia, ut generari cum spirari: Tertio, activa conferri potest cum passiva sibi correspondente, ut generare cum generari: Quarto, denique activa comparari potest cum passiva sibi disparata, ut generare cum spirari. Certum est autem Processiones passivas inter se realiter distingui, hoc enim necessarium est ad instituendam realem Personarum divinarum distinctionem et constitutionem, ut patebit Disputatione sequenti. Certum pariter spirationem activam distingui a passiva sibi correspondente; inde namque colligitur distinctio realis inter personam producentem et productam; necnon a passiva disparata, ut patebit dum probabimus, quod etiamsi Spiritus sanctus a Filio non procederet, non minus ab eo distingueretur realiter; unde remanet in praesentiarum solvenda difficultas, qualiter Processiones activae invicem distinguantur.

Notandum 3. Distinctionem rerum concipi posse duobus modis, nempe, vel quoad nos, vel quoad se. Res dicuntur differre quoad nos, dum earum distinctionem coniicimus ex quibusdam rationibus tantum extrinsecis; cum aliunde nos lateat intrinseca ratio, ex qua repeti posset illarum discrepantia; dicuntur vero differre quoad se, dum ex propriis et formalibus rationibus intrinsecis differre cognoscuntur. Idque iterum duobus modis, videlicet adaequate, seu primo; et inadaequate, seu non primo. Priori modo invicem discrepant, quae se totis differunt, ut differentiae individuales. Posteriori modo illa differre dicuntur, quae in aliquo principio intrinseco conveniunt, et per aliud sibi intrinsecum discrepant, ut species et individua, quae in ratione generica, vel specifica invicem conveniunt; discrepant autem per differentiam specificam, aut individualem.

His praemissis, triplex est solvenda difficultas; prima quidem num revera duae sint et non plures duabus processiones formaliter et quasi specie distinctae. Secunda, an eiusdem rationis, seu numero plures processiones esse repugnet. Tertia, ex quibus principiis repetenda sit earum processionum diversitas et distinctio. Prima resolutio militabit adversus Raymundum Lullium, qui, si qua Eymerico fides habenda sit, non sibi constans, modo unicam, modo plures et innumeras prope divinas Processiones affirmavit: unicam quidem, nam pluries asseruit intra Deum tantum unum esse actum bonificandi, id est, communicandi bonitatem et essentiam divinam, quia, inquit, si essent plures actus, quilibet eorum esset finitus et limitatus, hoc autem enti undequaque infinito summe repugnat. Plures vero itidem divinas processiones admisit, nam lib. 1. Sentent. q. 2. sic loquitur: In divinis essentia non est otiosa, sed essentia et natura naturificat, bonitas bonificat, et infinitas infinitificat, et aeternitas aeternificat, etc. Quod autem praedictis verbis non intellexerit solummodo constitutionem formalem et denominationem attributorum, sed revera etiam voluerit esse varias operationes ad intra, uti sunt intelligere et amare, colligitur ex eodem: Sicut Deus, inquit, naturale habet intelligere et amare intrinsece, ita intrinsece habet naturale bonificare, aeternificare, possificare et virtuficare; ut loquitur lib. De Centum Dei Nominibus. Secunda vero difficultas solvenda erit adversus Theologos, qui invicem non consentiunt in assignandis principiis unde repetenda sit divinarum Processionum distinctio.

Conclusio prima. — Revera duae sunt et non plures duabus processiones formaliter et quasi specifice invicem distinctae.

Prima pars iam satis superque probata manet ex dictis hactenus, et patebit evidentius ex dicendis in Articulo sequenti, in quo probabitur ulterius intellectum et voluntatem divinam in Deo esse duo distincta principia divinarum Personarum procedentium; unde solum incumbit probanda

Secunda pars, quam sic probat Doctor in 1. dist. 2. q. 7. n. 18.: Tot sunt et non plures Processiones in divinis diversae rationis, quot sunt principia productiva distincta: sed haec duo tantum sunt, nempe memoria foecunda et voluntas foecunda, quarum una productiva est per modum naturae; alia vero per modum libertatis, seu voluntatis: ergo tantum sunt duae Processiones diversae rationis. Maior patet; cum enim Processiones sint a principiis productivis, consequens est, quod earum diversitas et multiplicitas ab his principiis sit repetenda. Probatur minor quoad primam partem, nempe quod illa duo principia productiva sint distincta: principium agendi naturaliter, et principium agendi libere, habent oppositum modum agendi: ergo non potest dari unum principium, cui hic diversus agendi modus unice conveniat; vel enim, inquit Doctor, illud principium productivum ageret ex se determinate, et sic per modum naturae, vel ageret non ex se determinate, sed libere, et ita per modum voluntarii. At hi modi agendi cum invicem directe opponantur, in unicum principium refundi non possunt: ergo, etc. Neque etiam reduci possunt ad aliquod tertium, quia oporteret quod tertium istud principium haberet etiam illos diversos modos agendi, nempe per modum naturae et per modum voluntarii: insuper etiam unum illorum ad alium reduci non potest: tum propter eamdem rationem, tum quia cum illa principia sint aeque perfecte productiva, non esset potior ratio, cur unum reduceretur ad aliud, quam illud ad alterum: tum denique, quia nihil reducitur ad aliud, nisi minus perfectum ad perfectius; in Deo autem non reperitur perfectionis inaequalitas; ergo si in Deo necessario sint duo principia productiva et non plura, etiam duae tantum sunt processiones.

Obicies 1. Doctor: diversus modus principiandi refundi potest in unicum principium: ergo quamvis principiare per modum voluntatis et per modum naturae sint oppositi modi principiandi, inde non licet inferre duo esse principia distincta; nec consequenter duas processiones, neque duos procedentes. Patet antecedens; nam principiare necessario et principiare contingenter sunt oppositi modi principiandi: sed illi competunt eidem principio, nempe voluntati divinae, respectu diversarum productionum; nam respectu productionis ad intra principiat necessario; respectu vero productionis ad extra principiat contingenter: ergo diversus modus principiandi refundi potest in unicum principium. — Respondet Doctor supra laudatus, n. 23. distinguendo antecedens; diversus modus principiandi refundi potest in unicum principium, quando duo illi modi nullam important imperfectionem, negat: quando aliquis eorum imperfectionem, vel minorem perfectionem connotat, concedit. Necesse est enim quod omne imperfectum ad perfectum reducatur; unde cum modus principiandi contingenter imperfectionem connotet, quia omnis contingentia mutabilitatem et defectibilitatem importat; hinc reduci debet ad principium necessarium. At modi principiandi per modum naturae, et per modum voluntatis nullam admixtam habent imperfectionem, adeoque neuter eorum debet ad alium reduci. — Vel distinguo consequens. Ex diverso modo operandi quomodocumque non licet colligere principiorum diversitatem, concedo; ex diverso modo operandi, qualem habet memoria foecunda, et voluntas divina, nego consequentiam. Evidens enim est, quod intellectus divinus non habeat eumdem modum operandi, quem habet voluntas; ille namque agit naturaliter, haec vero voluntarie; evidens pariter est, quod nulla alia in Deo sit potentia, cui hic uterque oppositus modus operandi convenire possit: ergo ex illis diversis modis operandi recte colligitur diversitas principiorum productivorum in Deo; et consequenter etiam rite infertur divinarum processionum diversitas et distinctio.

Obicies 2. Natura divina, in quantum natura, non minus est principium productivum, quam intellectus et voluntas; ergo si ex diversitate principiorum iuste colligatur processionum diversitas, tres necessario sunt admittendae; quippe cum tria sint in divinis principia productiva, nempe natura, intellectus et voluntas. — Respondet Doctor ibidem, distinguendo antecedens: natura divina est principium productivum seorsim ab intellectu et voluntate considerata, negat; coniunctim cum utraque divina facultate, concedit; memoria enim foecunda, quae est principium adaequatum et totale productionis Filii, v. g., includit intellectum et essentiam divinam, quorum quodlibet partialiter concurrit ad illam productionem. Idem dicendum de voluntate respectu productionis Spiritus sancti. Unde natura divina cum intellectu et voluntate constituit duo principia integra et adaequata divinarum productionum, cuius rationem profert Doctor, quod notitiae intellectivae et amoris principium adaequatum non sit obiectum solum, sed obiectum cum potentia intelligendi et volendi: unde cum natura divina concurrat ad generationem Filii, et processionem Spiritus sancti tamquam obiectum ad dictionem Verbi mentalis, et expressionem amoris subsistentis; hinc est, quod essentia, seu natura divina constituat duo solum productionis principia adaequata, non vero sit aliquod principium adaequatum ab eis distinctum.

Obicies 3. Doctor: potentiae distinguuntur per actus: ergo cum ex duplici potentia essentiali in Deo, sint duo actus essentiales, nempe intelligere et velle essentiale, non possunt illis assignari alii duo actus notionales, nempe generatio et spiratio; et consequenter ex duabus illis potentiis divinis non recte infertur dualitas divinarum processio-num. Patet sequela, quoniam ab eodem distinctivo nequeunt distinctiones diversarum rationum repeti: distinctio autem actuum notionalium et distinctio actuum essentialium sunt distinctiones diversarum rationum: ergo illa utrorumque diversitas a duobus illis eisdem principiis repeti nequit. — Negat sequelam. Doctor ibidem n. 22.; necnon et consequentiam probationis eius; quamvis enim una potentia non possit habere plures actus adaequatos distinctae rationis, eodem modo se habendo circa illos actus, ita quod quemlibet habeat productum, aut quemlibet improductum; tamen habere potest plures actus diversae rationis, se habendo diversimode circa illos; ita quod se habeat ad unum per modum principii operativi, seu emanativi; ad alterum vero se habeat per modum principii productivi: sic autem se habet memoria foecunda, v. g. ad notitiam essentialem improductam et ad notitiam genitam, quia ad primam se habet per modum principii operativi, non vero productivi, ad secundam autem se habet per modum principii productivi, non operativi.

Obicies 1. Non solum potentia est principium processionis divinae, sed etiam obiectum, nempe essentia divina: atqui licet in divinis dentur plures potentiae, non tamen dantur plura obiecta; est enim unicum intellectus et voluntatis obiectum, nempe essentia divina: ergo licet sint duae potentiae, non tamen inde sequitur quod sint duae diversae processiones et productiones. — Distinguo minorem. In divinis non sunt distincta obiecta, quasi materialia, concedo: formalia, nego. Eadem enim essentia divina, cum sit intelligibilis et amabilis, habet diversam formalitatem; adeoque distinctam rationem obiecti formalis, qua diversimode attingitur ab intellectu in ratione intelligibilis et a voluntate in ratione amabilis.

Obicies 5. In divinis est unica tantum actio: ergo et unica processio. Patet consequentia: processio enim, vel est activa, et sic est synonyma actioni; vel passiva, et sic est correlativa actionis, adeoque iuxta eius multiplicationem tantum multiplicari potest. Probatur antecedens; activa enim spiratio et activa generatio in Patre divino identificatur realiter, ut infra probabimus: ergo sunt unica actio realiter. — Nego antecedens. Et ad eius probationem dico, equidem spirationem et generationem esse quidem unam rem, non vero unam actionem: si enim non obstante identificatione reali relationum cum essentia divina, non minus sunt plures relationes diversae et distinctae, quidni pariter non obstante identificatione reali spirationis et generationis poterunt esse diversae actiones? Adde, quod si identificatio realis officeret multitudini productionum, seu processionum, Filius et Spiritus sanctus non essent plures, aut distincti, quia nimirum intellectus et voluntas, a quibus procedunt, non distinguuntur realiter.

Instabis. In divinis nihil est distinctum ab alio, nisi secundum originem et relationem, seu quatenus unum procedit ab alio: sed una processio, vel productio, non procedit ab altera: ergo nec ab ea distinguitur. — Distinguo hanc maiorem. Si aliunde non habeat principia, quibus distinguatur, quam per rationem originis ab alio, a quo distinguitur, concedo: si habeat, nego. Probabimus enim infra, quod etiamsi Spiritus sanctus a Filio non procederet, non minus ab eo distingueretur realiter; quia spiratio passiva, per quam constituitur, est distinctum principium constitutivum et distinctivum a filiatione, seu generatione passiva, qua Filius constituitur; ergo a pari licet una processio ab alia non oriatur, non minus ab ea distinguitur, ex eo quod sint diversi modi operandi, nempe procedere naturaliter et voluntarie, procedantque a distinctis et diversis principiis, nimirum intellectu et voluntate, quae sufficiunt ad distinguendas illas processiones.

Obicies 6. Pater divinus producendo Filium, vel totam et totaliter vim et foecunditatem suam impendit, vel non; si primum, non potest aliam personam producere, nam ultra totum nihil est; si non, sequitur terminum per ipsam productum non esse infinitum: ideo enim creaturae non sunt infinitae, quia licet Deus in earum productione totam vim suam impendat, virtus enim illius non habet partes, quarum unam occupare possit, aliam vero reservare, sed omnino indivisibiliter, ideoque illam totam impendit, quando occupat: creaturae, inquam, non sunt infinitae, quia Deus non totaliter occupat vim suam in illis. — Respondeo. Deum, dum Filium generat, occupare totam vim suam et totaliter, quantum scilicet illam occupare potest per unam potentiam, nimirum per intellectum: ita namque intellectus divini foecunditatem impendit Pater in productione Filii, ut non possit alterum Filium producere, sicut patebit in Conclusione sequenti: hoc autem non impedit, quominus simul exire possit in actum, etiam totaliter per voluntatem, quia est quasi alterius speciei terminus productiva et per productionem quasi specie distinctam a productione, qua fit per intellectum. Unde in forma: Pater divinus totam et totaliter vim suam impendit in productione Filii, ita quod illa productio adaequet et velut exhauriat omnimodam foecunditatem divini intellectus, concedo; sermo namque est solum de generatione Verbi, sive termini intellectivi: ita quod adaequet et exhauriat omnimodam foecunditatem Divinitatis, sic ut non possit per aliam potentiam, nempe voluntatem, exire in actum productivum alterius personae divinae, nego.

Instabis. Virtus divina impensa in productione Filii est omnimode infinita: ergo non solum totaliter adaequat foecunditatem intellectus divini, sed etiam ipsius Deitatis. Patet antecedens: si enim non esset omnimode infinita, esset in aliquibus limitata; et sic non produceret terminum omnimode aequalem principio producenti. Consequentia pariter est evidens; illud enim, quod est omnimode infinitum, complectitur id omne, quod est eiusdem generis, adeoque virtus infinite productiva continere debet omnem omnino excogitabilem vim productivam. — Distinguo antecedens. Est omnimode infinita in ratione virtutis divinae intellectivae et productivae notitiae genitae, concedo: in ratione virtutis divinae simpliciter, nego. Licet enim ad quamlibet processionem requiratur infinita perfectio, seu virtus productiva, quae in processione qualibet adaequatum habet actum in ratione formalitatis actus, non tamen habet adaequationem extensivam et secundum rationem omnium actuum, quos ad intra habere potest: sicut enim ad producendam quamlibet creaturam ex nihilo requiritur infinita virtus Dei, ut volunt aliqui, et nihilominus non quaelibet creatio est adaequatus actus illius potestatis; ita a simili licet ad productionem Filii requiratur infinita perfectio et foecunditas naturae divinae, illa tamen non exhauritur per illam solam processionem, quia non est adaequata omnimode virtuti communicativae divinae essentiae, quae non solum per intellectum via generationis et notitiae, in ratione cognoscibilis; sed etiam per voluntatem, via spirationis et ut amabilis communicari potest; unde unaquaeque earum productionum est adaequata suo principio, et idcirco non potest numero multiplicari, ut aperiet

Conclusio secunda. — De fide est plures, numero solum distinctas, et eiusdem rationis processiones non esse de facto, nec esse posse.

Probatur illis omnibus momentis, quibus iam ostendimus, esse tantum tres divinas personas, non vero plures. Patet insuper illis omnibus Scripturae textibus, maxime Io. 1. et 3. quibus Filius Dei unigenitus dicitur, ex quo constat Deum unicum tantum Filium habere; adeoque in divinis non sunt duae generationes et multo minus plures. Idem firmatur ex omnibus Symbolis, quibus credimus in Iesum Christum Filium Dei unigenitum et unicum; unde in Symbolo Sancti Athanasii expresse profitemur, quod sit unus Filius, non tres Filii, unus Spiritus sanctus, non tres Spiritus sancti.

Probat hanc veritatem Doctor q. 2. Quodlib. art. 2. hac ratione theologica: si in divinis possunt esse plures productiones eiusdem rationis, ergo esse poterunt infinitae, et consequenter necessario erunt infinitae; in ente enim summe necessario idem est esse, ac posse: sed consequens est falsum: ergo et antecedens. Minor patet, nullus enim hactenus ita inepte desipuit, ut assereret divinas Personas esse numero infinitas: hancque veritatem S. Bonaventura in 1. dist. 2. art. 1. qu. 2. probat quadruplici argumento; nimirum ex distinctione, ordine, connexione et completione. Primo, quidem ex distinctione: ubi est, inquit, distinctio, non est confusio: sed ubi est infinitas, ibi est confusio: ergo cum inter Personas divinas sit distinctio, non erit confusio, nec proinde infinitas. Secundo, ubi est ordo, ibi est terminatio et mediatio: sed ubi est terminatio non est infinitas, quia infinitas terminum nescit: ergo si in divinis est ordo, non est infinitas. Tertio, ubi est connexio, necesse est, quod omnes personae procedant ab una; nam si una ab alia, et ita consequenter, tunc est infinita distantia inter primam et ultimam: at hoc est inconveniens: ergo omnes ab una procedunt. Denique, ubi est summa completio, non est infinitas, completio enim fit in beatitudine: sed si essent personae infinitae, impossibile esset aliquem beatificari a Deo: cognitio enim cuiuslibet personae confert ad beatitudinem: ergo anima beata debet omnes Personas divinas cognoscere; sed non posset cognoscere infinitas, cum virtus eius finita sit: ergo absurdus esset Personarum divinarum infinitus numerus. Maiorem probat Doctor: Primo quidem auctoritate S. Aug. qui ita argumentatur Contra Maximinum, lib. 3. c. 12. Immoderata, inquit, esset divina generatio, si genitus Filius nepotem gigneret Patri, quia et ipse nepos, nisi avo suo pronepotem gigneret, secundum vestram mirabilem sapientiam impotens diceretur. Subdit deinde: Nec impleretur generationis series, si semper alter ex altero gigneretur, nec etiam ullus perficeret eam, si unus sufficeret omnipotens. Quasi diceret, quod si una persona producta non sufficiat ad complendam totam productionem unius actionis, pariter nec alia sufficiet, nec iterum alia, sicque necessario admittendae erunt processiones et personae eiusdem rationis numero infinitae.

Probat 2. Doctor hac ratione: omne multiplicabile in plura eiusdem rationis, non determinatur ex se ad certam pluralitatem, sed si ita determinatur, necessum est, ut determinetur ab alio: at divina processio, si est multiplicabilis in plures processiones eiusdem rationis, v. g. in plures generationes, non potest ab alio determinari ad certam pluralitatem: ergo si est multiplicabilis in plures processiones eiusdem rationis, nullo modo determinatur ad certam pluralitatem, sed necessum est, ut illa divinarum processionum series fiat infinita. Maior patet exemplo entis creati, quod cum sit multiplicabile in plura entia creata eiusdem rationis, inde fit quod non determinetur ex se ad certam pluralitatem, et nisi ab agente extrinseco, aut circumstantiis ad certum numerum determinaretur, eius productiones possent esse infinitae syncategorematice. Minor probatur: si divina processio ad certam pluralitatem determinaretur ab alio, maxime vel ab aliquo posteriori, vel ab aliquo priori: sed a nullo fieri potest. Non quidem ab aliquo posteriori ipsa, nullum enim ens habet suam entitatem ab aliquo ente posteriori se; ergo nec habere potest suam unitatem: neque etiam ab aliquo priori: hoc enim, vel esset principium formale divinae processionis, nempe memoria et voluntas foecunda, vel esset principium producens, nempe persona divina: sed a nullo horum divina processio determinaretur ad certam pluralitatem, si esset multiplicabilis in plures processiones eiusdem rationis: nam productionis principium formale seu unum, et producens seu quod, si possit habere plures productiones eiusdem rationis non potest seipsum determinare ad certum numerum productionum; unde si ita determinaretur, necessario determinari deberet ab alio: hoc autem dici nequit: tum quia nihil est in Deo praeter memoriam et voluntatem foecundam, a quo intelligi possit haec determinatio fieri: tum quia quidquid illud sit, de eo redit eadem quaestio, an sit prius, vel posterius; non posset autem esse posterius, quia, ut dixi, nihil accipit unitatem, nec pluralitatem a posteriori se; nec etiam posset esse prius, quia illud erit etiam necessarium, et sic non poterit alterum determinare ad certum numerum, nisi illud rursus ab alio determinetur, et sic fiet progressus in infinitum in illis processionum divinarum determinationibus, quod cum implicet, etiam implicat plures esse eiusdem rationis et solo numero distinctas divinas processiones.

Probat 3. etiam hac ratione: potentia, quae habet actum adaequatum, interim dum illum habet, non potest alium habere: sed potentia generativa divina habet actum sibi adaequatum in generatione Filii, seu Verbi de facto: ergo non potest alium simul habere; alioquin actus ille esset et non esset ei adaequatus. Probatur minor: Filius enim est terminus infinitus, sicut et intellectus; ergo revera est ipsius terminus adaequatus.

Dices. Illa adaequatio vel intelligitur de actu adaequato extensive, vel de adaequatione intensive. Si primum, petitur principium; hoc enim idem est, ac habere actum ultra quem alius haberi non possit, cuius veritas et probatio non patet. Si secundum, illud videtur aperte falsum: nam anima Christi, v. g. habet creatam Verbi visionem sibi adaequatam intensive, et tamen praeter illam habet adhuc alias visiones: similiter divinus intellectus habet visionem divinae essentiae sibi adaequatam intensive, nihilominus etiam ultra habet visionem rerum aliarum a se. Unde Doctor in Reportatis lib. 1. dist. 2. qu. 7. adducta eadem ratione subdit, nec haec ratio valet; quod probat argumento nunc facto: ergo etc. — Respondeo. Praefatam rationem intelligendam esse de adaequatione intensiva: explicat enim Doctor hanc adaequationem per infinitatem perfectionalem principii productivi et termini producti; repugnat autem terminum infinitum multiplicari secundum eamdem rationem, quia infinitum de se hoc est ens, ideoque revera repugnat plures filios esse infinite perfectos. Sic autem sumpta adaequatione, Respondeo, exempla in obiectione posita non urgere, nam nec intellectus Dei, nec intellectus animae Christi habent plures visiones sibi adaequatas intensive, sed divinus quidem intellectus una visione sibi adaequata divinam essentiam et in ea omne visibile intuetur: intellectus autem animae Christi licet habeat plures visiones, tamen non habet plures visiones adaequatas suae totali virtuti intelligendi; habet namque unam visionem Verbi et quarumdam rerum in Verbo sibi adaequatam, quatenus est instructus lumine gloriae: habet quoque aliarum rerum extra Verbum, seu in proprio earum genere visiones proportionatas et forte adaequatas, prout est instructus et informatus aliis comprincipiis intelligendi, ita ut, inquit Smisingus noster Disput. 3. num. 109. nec creata visio Verbi, rerumque in Verbo, nec visiones extra Verbum seorsim spectatae sint in Christo adaequatae uni totali virtuti intelligendi, quae in ipso est. Instantiae, quae contra hanc solutionem formari possent, iam solutae sunt qu. 3. praecedentis Articuli.

Dices 2. Praefata ratio supponit, quod potentia divina generativa sit in perpetuo usu et actu generationis: sed hoc videtur falsum, quid enim vetat Deum, genito Filio suo, a generatione ipsius cessasse, ut sic alium iterum produceret? Si quid enim obesset, maxime quia Dei actiones mensurari debent aeternitate, nec in praeteritum transire: at haec ratio videtur infirma; etenim, ut legimus Genesi 2. Cessavit ab omni opere, quod patravit: insuper Deus iam non producit dies praeteritos, aut ea quae cum illis diebus transierunt: denique illa ipsa divina generatio dicitur transisse in praeteritum, legimus enim Psal. 2. et 109. Ex utero ante Luciferum genui te: ergo etc. — Nego minorem. Deus enim est in perpetuo actu generationis Filii sui, idque necessario et indeficienter: Pater enim divinus est in perpetua, sive inceptione, sive conservatione sui esse: atqui illius esse est actualis generatio, seu ratio Paternitatis, per quam constituitur, ut infra patebit: ergo semper Filium necessario generat. Idem a paritate dicendum est de Spiritu sancto; si enim Deus semper sit in actuali generatione, nec ipsa transeat in praeteritum, eadem ratione debet esse in perpetua spiratione. Ad confirmationes dico, Deum esse in perpetua creatione, seu conservatione creaturarum quandiu illae sunt; unde cum Filius divinus semper sit, oportet etiam sit necessario continua eiusdem generatio. Ad Scripturam autem, respondeo praeteritum quidem vere dici de illa generatione; at non praeteritum nostro modo concipiendi, hoc est, quod sit pure praeteritum; sed ita praeteritum, ut involvat omnia tempora, sicut dicitur Apocalypsis 1. Qui est, qui erat, et qui venturus est: imo idipsum colligitur ex eisdem verbis Psalmi secundi: Ego hodie genui te; nam sicut genui dicit praeteritum, ita hodie praesens denotat.

Conclusio tertia. — Processiones divinae seipsis formaliter distinguuntur. Haec est Doctoris in 1. dist. 13. num. 18. Nam, ut inquit ibidem, generatio formaliter seipsa est generatio, et spiratio seipsa formaliter spiratio; et ex rationibus formalibus earum impossibile est generationem esse spirationem, circumscripto per impossibile quocumque alio, ita quod non oportet quaerere, quibus distinguuntur, quia tota ratio formalis unius est non eadem toti rationi formali alterius.

Probat autem primo auctoritate S. August. lib. 15. De Trinitate, cap. 27. ubi, cum declarasset difficultatem summam explorandi differentiam inter generationem Verbi et spirationem Spiritus S., quam utique dicit solum per visionem beatificam detegendam, ait: Attolle oculos in ipsam lucem, et eos in eam fige si potes, sic enim videbis quid distet nativitas Verbi divini a processione Dei, propter quam Filius unigenitus non de

Patre genitum, alioqui Frater eius esset, sed procedere dicit Spiritum sanctum: et paulo infra affirmat voluntatem de cognitione procedere, non tamen esse cognitionis imaginem, dicens: Quum quidem voluntatem de cognitione procedere, nemo enim vult, quod omnino quid, vel qualis sit nescit: non tamen esse cognitionis imaginem, et ideo quamdam in hac re intelligitur nativitatis et processionis insinuari distantiam, quoniam non hoc est cogitatione conspicere, quod appetere. Quibus aperte fatetur S. August. processiones illas divinas ex intrinsecis suis principiis ab invicem distingui: siquidem ex processionum distinctione concludit Personarum procedentium distinctionem. Confirmat Doctor ex eodem lib. 5. De Trinitate cap. 9. et 11. ubi S. Augustinus inquirens, cur Spiritus sanctus non sit Filius, cum tamen a Patre exeat, solvit dicens: Exit enim non quomodo natus, sed quomodo datus: quibus compertum fit S. Augustinum insinuare Personarum divinarum distinctionem esse repetendam ex distinctis earum emanationibus; ideoque inferendum est eum docere divinarum Personarum emanationes seipsis esse distinctas; etenim si earum distinctio alio ex capite esset repetenda, etiam ex eodem capite personarum distinctionem repetendam esse S. Augustinus affirmaret.

Probat 2. Illa per se primo differunt; quae se totis formaliter et adaequate discrepant: sed tales sunt divinae processiones: ergo seipsis differunt et distinguuntur formaliter. Maior patet: siquidem aliunde differentiarum individualium discrepantia (quas omnes Philosophi seipsis ultro differri fatentur) repeti non potest. Probatur itaque minor: illa seipsis formaliter differunt, quae discrepant per formam sibi intrinsecam, quaeque sunt rationes formales distinctionis aliorum: sed tales sunt generatio et spiratio; ab eis namque divinarum personarum productarum differentia repetitur, illae vero propria sua ratione formali distinguuntur invicem: ergo etc.

Dices 1. Processiones huiusmodi conveniunt in pluribus praedicatis, puta in ente, in Divinitate, spiritualitate et ratione procedendi unius divinae Personae ab alia: ergo non se totis, nec seipsis formaliter differunt. — Respondent aliqui Scotistae. Hanc convenientiam genericam et veluti transcendentalem non obesse quominus illae divinae processiones formaliter et adaequate seipsis primo differant: si enim per intellectus precisionem considerentur sub propria ratione formali generationis et spirationis, et quatenus abstrahunt a praefatis praedicatis veluti transcendentalibus, et evidenter apparebit, quod sint primo diversae; quia nullum praedicatum spectans ad generationem, ut generatio est, clauditur in definitione spirationis, ut spiratio est; non sic dicendum de iis, qui specifice conveniunt: homo enim, ut homo est, v. g. involvit in se praedicatum, quod est commune bruto, ut brutum est, commune, quae per proprias differentias sit contrahibilis ad utramque. — Haec quidem solutiones optimae sunt, nihilominus tertiam subiicio, nempe quod generatio et spiratio oppositum significent modum procedendi: generatio enim significat modum procedendi naturaliter, spiratio vero modum procedendi libere: sed procedere naturaliter et procedere libere sunt modi procedendi seipsis diversi: ergo etiam tales sunt illae divinae processiones.

Ex his collige 1. Praedictas processiones a nobis quidem colligi esse distinctas ex diversitate principiorum, id est intellectu et voluntate, a quibus oriuntur, non vero ab ipsis suam habere distinctionem formalem; ab eo enim habent distinctionem, a quo habent esse formaliter: at non habent esse formaliter a principiis, sed tantum principiative: ergo nec ab eis suam habent rationem formalem, sed tantum originationem.

Ex his collige 2. Illam diversitatem non esse repetendam ex eo, quod una persona sit ab unica, alia vero a duabus, quia, ut inquit Doctor in 1. dist. 13. q. unica, unitas et pluralitas suppositorum non causat diversitatem rationis in formis, vel quasi formis, quae sunt in ipsis, vel ab ipsis, v. g. quia Albedo de ratione sua et ex se est immutativa visus, non variat hanc rationem, ex eo quod sit vel in pariete, vel in charta, vel in aliis subiectis: ergo a simili generatio et spiratio invicem non differunt, ex eo quod sint in diversis suppositis, quorum unum emanat ab unico, nempe Filius a Patre; aliud vero a duobus, nempe a Patre et Filio; maxime vero, cum Spiritus sanctus ex ratione sua formali non desideret pluralitatem suppositorum ad sui productionem et spirationem, ut patebit infra.

Ex his collige 3. Hanc diversitatem processionum non etiam esse ex eo repetendam, quod una origine debeat esse prior altera, nempe generatio prior spiratione, neque ex eo, quod una originetur ab altera, nempe spiratio passiva a generatione passiva, seu filiatione: dum enim aliquid est prius altero, merito quaeritur ratio talis prioritatis et originis; unde praecise non distinguuntur aliqua primo ratione talis prioritatis, aut posterioritatis, quae inter ea est invenienda: ergo neque emanationes illae divinae per hanc rationem prioris et posterioris etiam primo distinguuntur. Insuper etsi Spiritus sanctus non procederet a Filio, non minus propterea ab eo distingueretur realiter, ut infra docebimus: ergo tametsi non originaretur a generatione passiva, non minus ab ea distingueretur realiter, adeoque illorum diversitas non est repetenda ratione originationis unius ab alia. Consequens est ergo, quod illa ipsa divinarum processionum diversitas repetatur ex ratione formali earum.