Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Notandum 1. Praesentem difficultatem non moveri de inclinatione et nativa capacitate intellectus ad cognoscendum hoc mysterium, undequaque illius cognitio ingeratur, sive per revelationem, sive per demonstrationem; certum enim est, inquit Doctor, quaest. 1. Prol., quod cum intellectus possibilis, quamcumque cognitionem naturaliter perficitur, etiam ad quamcumque naturaliter inclinatur; qualibet enim potentia passiva naturali pondere fertur in id, quod sui perfectivum est, adeoque naturaliter intellectus creatus propendet in cognitionem cuiusque veritatis, maxime autem veritatis praestantissimae, qualis est essentiae divinae unitas et personarum Trinitas et aequalitas. Nec etiam praesens movetur quaestio de incomplexa et imperfecta horum terminorum, Deus et Trinus, activa cognitione: constat enim, inquit Doctor, quaest. 1. quodlibetica art. 1., quemlibet creatum intellectum, solo nativo lumine, cognoscere posse Deum, ut primam causam, adeoque unitatem essentiae posse detegere: insuper attendens ad numerum ternarium, et ad significationem nominis personae, etiam percipere poterit, quid significet Trinitas personarum, dum illam ab aliquo propositam audierit. Sed tota difficultas est, an per innatam intelligendi et discurrendi virtutem possit aliquis Philosophus detegere Trinitatem.

Personarum in Deo, sicut cognoscere potest unicum esse Deum per discursum naturalem.

Notandum 2. Revera plures Philosophos aliquam mysterii Trinitatis notitiam adeptos fuisse, ut copiose probant Iustinus martyr in Oratione ad Gentes, Clemens Alexandrinus lib. 5. Stromatum, Cyrillus lib. 1. et 2. Contra Iulianum, maxime vero Eugubinus lib. 1. et 2. De perenni Philosophia. Imprimis enim divinus Plato variis locis posuit summum Deum; deinde asserit ab hoc genitam mentem, per quam is alia fabrefecit: tertium denique, quem vocat animam mundi. Unde Claudianus Mamertinus apud Eusebium, lib. 11. De Praeparatione Evangelica, de Platone ait: Quotantis saeculis ante puerperium Virginis, ante praedicatum summae Trinitatis in Gentibus unitatem ineffabilem, unum tres in divinitate Personas, laudabili ausu, mirabili ingenio, inimitabili eloquio quaesivit, invenit, prodidit. Similiter Mercurium Trismegistum, idest ter maximum, propius ad Christianam veritatem collimasse refert: siquidem in lib. cui titulus Pymander, ait: Lumen illud ego, mens, Deus sum, ante naturam humidam, quae ex tenebris luxit: et intra: mens autem Deus, Ambisexus existens, vitae et luminis, ut auctor peperit verbo alteram mentem opificem, quo Deus ignis est et Spiritus. Addi potest Zoroastes Chaldaeus, qui dixit: Monas genuit duadem, et in toto mundo lucet Trias; cui quadrat illud vulgatum Trismegisti: Monas genuit monadem, et in se suum reflexit amorem: hinc S. Aug. lib. 7. Confessionum, c. 9. De Platonicorum libris ait: Legi ibi non quidem his verbis, sed hoc idem omnino multis et multipliciter suaderi rationibus, quod in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Quo autem ex fonte hanc notitiam hauserint isti Philosophi, non levis est apud Theologos controversia, hac in Quaestione dirimenda.

Notandum 3. Circa praesentis difficultatis resolutionem, triplicem esse Theologorum sententiam. Quidam enim affirmant Trinitatis mysterium ita humani genii captum excedere, ut nulla vi naturali possit detegi: imo ipsius notitiae consequendae discursus omnia principia ita adversari, ut si quis sola ratione ducatur, illud mysterium omnino impossibile esse iudicet. Nonnulli vero, quibus faciem praetulit Raymundus Lullius, extreme oppositam viam aggressi affirmant, nedum hoc mysterium rationi naturali non repugnare, sed evidenter per eam demonstrari posse. Raymundus enim in libro, quem vocat Apostrophem, et in libris Sententiarum contendit tria hoc mysterium spectantia naturali lumine posse demonstrari. Primo, quod plures in Deo sint Personae. Secundo, quod nec plures, nec pauciores sint quam tres. Tertio, quod hae tres Personae sint Pater, Filius et Spiritus sanctus. Notat tamen harum veritatum demonstrationes non esse a priori, nec a posteriori, sed aequiparantiae: vocat autem demonstrationes aequiparantiae, quae nec per causam, nec per effectum, sed ab aequalibus fiunt. Ceteri denique mediam, utpote tutiorem sententiam amplexati, docent Trinitatis mysterium nec rationi naturali repugnare, nec per eam posse demonstrari, nec detegi, seclusa divina revelatione, quibuscum sit

Conclusio prima. — Nullus intellectus creatus, seclusa divina revelatione, sibi comparare potest certam et evidentem mysterii Trinitatis notitiam. Haec videtur esse de Fide, eam nempe suadent Scriptura sacra: etenim Matthaei 11. Nemo novit Filium, nisi Pater, neque Patrem quis novit, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare. Quod expressius legitur Lucae 10. Nemo scit quis sit Filius, nisi Pater, et quis sit Pater, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare: quos contextus profert Nicaenum Concilium lib. 2. ad probandum divinae generationis mysterium esse penetratu impossibile: unde etiam Synodus Antiochena 1., tempore Dionysii Papae celebrata, in professione Fidei ait: Notionem Dei utcumque mediocrem, si habemus revelante Filio eius, sicut ait: nemo novit Patrem, nisi Filius, et cui Filius revelaverit, contenti esse debemus. Cui concinit S. Epiphanius Haeresi 76. dicens:

Omnia praetervolant et excedunt, et omnem causam syllogisticam relinquunt doctrinali illi ex divina Scriptura sententiae, nempe, nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem nisi Filius, et cui is revelarit. Revelat autem per Spiritum sanctum, non his qui de ipso per syllogismos ratiocinantur, sed qui in ipsum legitime ac perfecte credunt.

Confirmatur. — Ex eodem Matth. c. 16. Caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus. Nomine autem carnis et sanguinis non solum comprehenditur et exprimitur omnis cognitio a sensibus emendicata, sed etiam naturae viribus comparanda, ut intelligit sanctus Cyrillus Alexandrinus in Oratione de Verbi Incarnatione, quam habuit in Ephesina Synodo, dicens: In ipsam rem curiosius noli inquirere: non enim per Graecorum sapientiam, aut mundanum sensum percipitur, sed ab utroque est aliena; Beatus es Simon Bariona, inquit Dominus, quia caro et sanguis, etc., nam Filii Dei cognitio coeleste, divinaeque inspirationis donum est. Confirmari potest etiam illis omnibus Scriptura locis, quibus prohibemur scrutari profundiora Divinitatis mysteria, cuiusmodi est illud Iob. 28. Sapientiam Dei unde invenies? latet enim ab oculis hominum, et in volucribus coeli absconsa est.

Probatur 2. Auctoritate sanctorum Patrum, maxime vero Dionysii lib. De divinis nominibus cap. 13., ubi ait: Divinitas, quae omnia superat, Unitatis et Trinitatis nomine celebrata, non est Unitas et Trinitas a nobis, aut ab aliquo alio eorum quae sunt, cognita: rationem eam subiicit quam assignavimus in praefatiuncula. Ipsi alludit sanctus Nazianzenus Oratione De Theologia n. 67., ubi De Deo Trino sermonem faciens ait: Ducem potius fidem, quam rationem sequamur, si modo ingenii tui imbecillitatem in propinquioribus didicisti, rationisque inesse cognovisti, ut unum sint ea, quae rationis humanae captum excedunt, cognoscas: ne alioqui prorsus terrenus sis, ipsam quoque ignorantiam tuam ignorans. Unde merito dixit sanctus Hieronymus in proemio lib. 18. in Isaiam: Trinitatis recta confessio est ignoratio scientiae; nam, inquit sanctus Hilarius lib. 1. De Trinit., respuit captiosas et inutiles philosophicae quaestiones fides constans, neque humanarum ineptiarum fallaciis succumbens, spolium se praebet veritas falsitati. Inde sapienter et doctissime illa verba Ioannis cap. 6. Sunt quidam in vobis, qui non credunt, ponderans sanctus Augustinus, ait Evangelistam non dixisse: sunt quidam in vobis, qui non intelligunt, sed causam dixit, quare non intelligunt: sunt enim quidam in vobis, qui non credunt, et ideo non intelligunt, quia non credunt, Propheta enim dicit, nisi credideritis non intelligetis.

Tertio denique haec ipsa veritas ratione probatur: Omnis notitia certa et evidens alicuius rei paritur per demonstrationem: sed nulla est demonstratio, qua, seclusa revelatione, Trinitatis divinae notitiam certam et evidentem ingerere possit. Probatur: omne medium demonstrationis vel est causa, vel effectus, vel quid aequivalens; omnis namque demonstratio vel est a priori, vel a posteriori, vel aequiparantiae: sed in rebus naturalibus nullum medium affulget intellectui, cuius ductu possit ad evidentem Trinitatis notitiam ascendere. Primo enim tale medium nequit esse causa, cum divina personarum Trinitas omni causa careat, et omnino sit independens a quolibet extrinseco artifice. Neque etiam effectus: si quis enim effectus ducere posset in cognitionem Dei Trini, maxime creaturae quae cognoscuntur a Deo ipso conditae: sed creaturarum notitia non potest manu ducere in cognitionem divinae Trinitatis, quia creaturae non manant a Deo, quatenus est Trinitas in personis, sed quatenus est unus in essentia: ergo ex creaturarum notitia non possumus cognoscere Trinitatem, Pater et Filius et Spiritus sanctus.

Primum vero sic probare nititur: ubicumque est concordia et aequalitas, ibi est pluralitas: at in Deo est concordia et aequalitas, agentis et acti in ipso actu, seu ut ipse loquitur bonificativi et bonificabilis, in actu bonificandi: ergo est in Deo pluralitas personarum. Probat minorem: ubi est actus, ibi est concordia agentis; sed in Deo est actus bonificativus: ergo est concordia et aequalitas bonificativi et bonificabilis; adeoque sunt plures in Deo personae.

Verum haec ratio nec demonstrativa est, nec alicuius momenti. Non quidem demonstrativa, quia supponit illud, quod nullatenus est evidens, quodque sola fide divina percipitur, nempe in Deo esse actum productivum ad intra: quamquam enim ratio naturalis ostenderet Deum esse operativum per intellectum et voluntatem, non tamen aperiret illam operationem esse productivam alterius personae; imo nisi fides contrarium suaderet, diceret quis actum intelligendi et volendi in Deo non aliud esse praeter ipsam infinitam illius substantiam, quae a nobis concipitur per modum operationis et actus. Nec pariter illa ratio est alicuius momenti, siquidem supponit omnem productionem divinam esse bonificationem, adeoque solum fieri per voluntatem, quod revera fidei adversatur; Filius enim divinus producitur per intellectum, et solus Spiritus sanctus procedit per voluntatem.

Secundo: illam personarum pluralitatem esse trinam, probare nititur idem Auctor, quia illa essentia, quae est in maioritate actionis, idest, quae perfectissime agit, non requirit nisi unicam actionem bonificativam, unam passionem bonificabilem, et unicum actum bonificare; idest, illa essentia est perfectissima in agendo, in qua tantum reperitur unicum agens, seu producens, unicum productum, et unicus actus; si enim essent plures, unus limitaret alium: sed Deus est in maioritate actionis: ergo in Deo est unicum producens, unicum productum, et unicus actus. Eamdem veritatem probat a ratione distinctiva: illa essentia est in maioritate distinctionis, in qua est unicus distinctivus, generativus, seu productivus, unicus etiam distinguibilis et generabilis, seu producibilis, et unicum distinguere per spirare et amare: sed bonitas est in maioritate distinctionis: unde concludit, quod est unicus distinctivus et generativus respectu Filii, et hic est Pater: et unicus distinguibilis, generabilis et producibilis respectu Patris, et hic est Filius, et unicum distinguere per spirare et amare, et hic est Spiritus sanctus.

Verum hae probationes longe ab intento fine exorbitant; tum quia hic Auctor supponit, quod esset probandum, nempe illam essentiam esse in maioritate actionis, in qua est solum unicum producens, unicum productum, et unicus actus: imo ratio naturalis suadet illam causam esse perfectionem, quae multiplicem habet virtutem, et plures effectus producit: tum quia inde infertur, in Deo esse unicum actum, nempe spirare, adeoque excluditur actus intellectus divini, nempe intelligere; hoc autem est haereticum et a ratione alienum: tum denique quia ex his rationibus plura sequuntur absurda contra Trinitatis mysterium. Primum quidem, quod una persona per aliam distinguatur; quod est revera falsum, etenim personae divinae distinguuntur invicem per proprios suos characteres. Deinde, cum tres personae sint realiter invicem distinctae, non solum est unicum distinguibile et unicum distinctivum, sed tres sunt distinguibiles, nempe tres personae, et tria distinctiva, nempe tres proprietates personales. Sequitur denique ex illa doctrina plures esse personas divinas quam tres, etenim de fide est duos esse actus productionis in Deo, nimirum generare et spirare: et consequenter in Deo esset generativum, generabile et generare, et sic tres erunt personae: deinde spirativum, spirabile et spirare, et sic aliae tres erunt etiam personae, adeoque erunt sex.

Tertio denique: illam personarum Trinitatem, quam evidenter se demonstrasse existimat Lullius, conatur pariter evidenti ratione ostendere esse Patrem, Filium et Spiritum sanctum; sic autem ratiocinatur: id omne in divina bonitate concedi debet, per quod bonificativum est in maioritate actionis, et bonificabile in maioritate passionis; idest, Deo tribuendum est id, quod habet perfectiorem modum producentis et producti: hoc autem fit per paternitatem et filiationem: ergo in Deo ratione producentis et producti est Pater et Filius. Minorem probat: quia perfectissimus modus producendi est Patris respectu Filii; hic enim de tota sua substantia Filium generat. Quod etiam debeat esse Spiritus sanctus, sic probare nititur: illud omne concedendum est in divina bonitate, per quod bonificare est in maioritate actus, idest, per quod est perfectissime actus bonificantis et bonificabilis: hoc autem fit per amare: ergo in divina bonitate admittendum est amare, quod appellamus Spiritum sanctum. Minorem probat, quia alias bonificare, sive amare, non esset infinitum, ac proinde non esset perfectissimum, nec in maioritate actus.

Verum quam infirma haec sit probatio, nullus est qui non videat; licet enim concederemus in Deo productionem perfectissimam et in maioritate passionis et actionis, non inde sequeretur illam esse inter Patrem et Filium, quamvis esset de tota substantia producentis: etenim generatio Filii in humanis est vera generatio, nec tamen est de tota substantia, sed de parte substantiae generantis; qualiter ergo Lullius colligere potest productionem de tota substantia, quae tantum reperitur in divinis, esse appellandam generationem Filii, maxime, cum Spiritus sanctus sit etiam de tota substantia, et tamen non sit Filius? Ergo revera seclusa divina revelatione demonstrari nequit divinum Trinitatis mysterium.

Dices 1. Evidens effectus cognitio evidentem causae notitiam parit: sed creaturae a nobis evidenter cognitae sunt effectus divinae Trinitatis; nam tres divinae personae, quae habent eamdem omnipotentiam et virtutem creandi, per se concurrunt ad omnes effectus creatos: ergo ex creaturarum cognitione poterit homo divinam Trinitatem detegere. — Distinguo maiorem: si cognoscatur necessaria connexio et dependentia effectus a causa, concedo: secus, nego. Similiter distincta minore, nego consequentiam; homo enim poterit quidem cognoscere creaturam, ut est effectus Dei, et ex hac cognitione inferre virtutem divinam productivam necessario esse in aliquo supposito; actiones enim omnes censentur esse suppositorum; adeoque naturaliter cognoscere poterit esse aliquam divinam personam, quae creaturarum sit productiva. Ex hac tamen notitia non potest naturaliter pluralitatem personarum in divinis colligere, quia creaturae connexionem necessariam habent cum Deo uno, ut unus est; non vero, ut trinus est: etenim si per impossibile in Deo esset unica persona, non minus in ea esset infinita virtus productiva, sicque non minus ab ea dependerent.

Dices 2. Cognita imagine, cognosci potest illius prototypus: sed homo est revera imago sanctissimae Trinitatis: ergo ex sui ipsius cognitione assurgere poterit in notitiam divinae Trinitatis. — Distinguo maiorem: si cognoscatur ratio formalis imaginis et habitudo illa, quam habet ad Prototypum, concedo: secus, nego: non enim potest cognosci relatio, nisi cognito utroque extremo. Ad minorem dico, hominem non posse cognoscere seipsum, sub ratione imaginis per ingenitum sibi rationis lumen, ut optime explicat sanctus Augustinus lib. 15. De Trinit. cap. 21., ubi expendens illud Apostoli 1. ad Corinth. 13.¹ Videmus nunc per speculum in aenigmate, dicit, non ait, Apostolus, videmus nunc speculum, sed per speculum. Unde concludit:

qui ergo vident suam mentem, quomodo videri potest, et in ea Trinitatem istam, nec tamen eam credunt, vel intelligunt esse imaginem Dei; speculum quidem vident, sed usque adeo non vident per speculum eum, qui est per speculum nunc videndus, ut nec ipsum per speculum, quod vident, sciant esse speculum, idest imaginem.

Dices 3. Plures Philosophi satis apertam divinae Trinitatis notitiam obtinuerunt, ut observavimus in 2. Notabili: sed illam aliunde non fuerunt adepti, quam ex ipso Philosophiae promptuario et ingenita virtute ratiocinandi: ergo comparari potest cognitio mysterii Trinitatis. — Nego minorem: primo namque illam notitiam excipere potuerunt ab ipsa traditione, quae ab Adamo usque ad Noe, et ab hoc usque ad Abrahamum haereditario iure propagata fuit: Abrahamus autem et Moyses illam ipsam notitiam disseminaverunt apud Philosophos Aegyptios, a quibus quotquot fuerunt sapientes Graeci, maxime vero Orpheus, Pythagoras, Plato, edocti sunt, ut affirmant sancti Patres Iustinus et Cyrillus laudati. Subdit Clemens Alexandrinus lib. 5. Stromatum, Platonem aliosque philosophos plurima didicisse ab Hebraeis et Chaldaeis, apud quos derivata et propagata fuerat primaevis Patriarchis revelata divinitus sanctissimae Trinitatis notitia. Addo insuper Philosophos talem cognitionem forte excepisse a Sybillis, quarum insigne fuit virginitas et virginitatis praemium divinatio, inquit sanctus Hieronymus lib. 1. Contra Iovinianum: unde concors est Christianorum sententia, ut liquet ex Lactantio lib. 1. cap. 6., Sybillas divino instinctu plura vaticinatas fuisse de sancta Trinitate, maxime vero de Filio Dei et humanitate per illum assumenda: unde tota haec Philosophorum de Trinitate notitia revelationem supponit. Denique, Philosophi aliquam divinarum personarum notitiam assequi potuerunt per oracula Daemonum, quibus hoc mysterium ante eorum lapsum revelatum fuerat: nam, ut refert Eugubinus, lib. 2. De perenni Philosophia cap. ultimo, Apollo Delphicus rogatus a Sacerdote de vera religione, haec inter alia respondit:

Ne me scisciteris de Sancto, ac divino Genitore, et Sobole chara rebus magni Induperantis, et Flatu, qui mundum astrictum continet omnem.

Simile quid refert Vives in 10. lib. De Civit. cap. 23. De Serapide, qui consultus a Thule Rege Aegypti, quisnam esset beatior, respondisse fertur:

Principio Deus est, tum Sermo, et Spiritus illi Additur, aequaeva haec sunt et tendentia in Unum.

Nec mirum videri debet Daemones fuisse tanti mysterii praecones; ad id enim urgeri potuerunt vel a bonis Angelis, vel a Deo ipso, qui interdum iubet veritatis lucem de tenebris falsitatis affulgere. Adde, quod ipsimet Daemones ad id stimulari potuerunt, ut Divinitatis fidem labefactarent: trium enim divinarum Personarum notitiam ingerentes, inde tres esse Deos facilius suaserunt; hinc etiam omnis ea notitia, quam Philosophi de Trinitate habuerunt infinitis prope erroribus admixta fuit: unde non immerito Plato ipse dicitur Prodromus Arianorum; tres enim ponebat Deos, videlicet summum Deum, Demiurgum, et Animam; sed duos posteriores asserebat esse creatos, ac summo Deo longe inferiores, quod pene fuit Arii commentum: unde Tertullianus Philosophos, maxime Platonicos, Haereticorum Patriarchas optimo iure dixit.

Instabis. S. Athanasius pluribus, sed maxime in disputatione contra Arium, quae legitur in Concilio Nicaeno, et Oratione 2. contra Arianos affirmat ethnicos Philosophos fuisse inexcusabiles, eo quod Verbi divinitatem non agnoverint ex creaturis, ait enim Oratione illa secunda: Iure Paulus incusat Graecos, quod congruentiam inter se partium, ordinemque rerum naturae contemplantes, nihil cogitaverint de naturae ratione, sive Verbo. Res enim cognitae conditorem ostendunt, ut per eas verum Deum intelligant. Additumque est ab eodem Paulo aeterna quoque potentia et divinitas, ut filium significaret: et Oratione tertia ait: in operibus indita est sapientiae effigies, ut mundus per eam agnosceret suum opificem, rationem videlicet, sive Verbum, et per Verbum Patrem, etc.

Ergo revera Philosophi per ingenitum rationis lumen detegere potuerunt Trinitatem Personarum.

Respondeo. S. Athanasium his et similibus verbis subintellexisse auxilium supernaturale gratiae excitantis, quo illustrati Philosophi res creatas contemplantes, obscuram saltem divinae Trinitatis notitiam assequi potuerunt; nam idem Athanasius Orat. 1. Contra Arianos ait: Gratiae eius in nos collatae magnae haud dubie sunt et supra hominem et quod transcendit sua excellentia omnia charismata Patris illa, ipsiusque Verbi cognitio, et donatio sancti Spiritus; quibus aperte fatetur cognitionem Verbi et Spiritus sancti esse supra hominem, adeoque naturales humani intellectus vires transcendere.

Rogabis 1. utrum Raymundus Lullius revera censuerit evidentem Trinitatis notitiam comparari posse absque ulla illustratione supernaturali, an vero revelationem supposuerit? Respondeo. verisimilius esse eum censuisse evidenter demonstrari posse divinarum Personarum Trinitatem, independenter ab aliqua supernaturali illustratione: Tum quia ipsemet pluribus affirmat, omnes articulos fidei probari posse per rationes necessarias, demonstrativas et evidentes: ergo non censet ad illas demonstrationes fidem et revelationem praerequiri; tum quia refert Eymericus in Directorio Inquisitorum, parte secunda q. 9. Lullium professum fuisse ad eiusmodi demonstrationes fidem non esse necessariam, inquiebat enim: fides est necessaria hominibus insciis, rusticis, et ministerialibus, et non habentibus intellectum elevatum, qui nesciunt cognoscere per rationem, et diligunt cognoscere per fidem, et homines grossi ingenii, et illiterati, et inscii diligunt cognoscere articulos fidei per fidem, et non per rationem, et facilius trahuntur ad veritatem Christianorum per fidem, quam per rationem: sed homo subtilis facilius trahitur per rationem, quam per fidem.

Rogabis 2. num saltem lumine naturali Trinitatis mysterium possit in suspicionem venire? Respondeo. probabilius videri inquisitionem et suspicionem tanti Mysterii, seclusa divina revelatione, nusquam in intellectu creato excitari posse: tum quia nullum est naturale obiectum, quod talem dubitationem, aut inquisitionem ingerere possit: tum quia si fortassis apprehenderet tres Personas esse tres Deos, nec posset cogitationem suam ab hac apprehensione revocare, sicut modo illam revocamus, ubi nostris mentibus sese ingerit propter firmiorem rationem, nempe propter supremam auctoritatem Dei revelantis et dicentis tres esse Personas in unitate Deitatis.

Conclusio secunda. — Sicut ratione naturali probari non potest divina Trinitatis existentia, ita nec demonstrari potest illius impossibilitas.

Probatur. si qua ratio naturalis suadere posset divinae Trinitatis impossibilitatem, maxime, quia haec repugnat principiis metaphysicis universalissimis et notissimis: vel quia militat in receptissima principia discursus et syllogisticae artis; vel denique, quia Personarum Trinitas in unitate essentiae pugnat cum ipsis intimis Dei praedicatis: sed neutrum dici potest. Ergo, etc. Probatur minor quod primam partem. principia metaphysica, in quibus nititur omnis omnino veritas, sunt ea maxime: impossibile est aliquid esse simul et non esse: hoc est, affirmatio et negatio de una et eadem re simul et semel non potest enuntiari; quod tamen impetere videtur mysterium Trinitatis: nam essentia divina, quae est realiter eadem cum personalitate, communicatur, non vero personalitas: ergo eadem entitas communicatur realiter et non communicatur realiter. Similiter Pater et Divinitas sunt unica res, et tamen Pater generat realiter; Divinitas autem non generat realiter: ergo eadem res indivisibilis generat et non generat. Denique eadem res singularis est et communis, Deitas enim est essentialiter haec, et tamen est communis pluribus: ergo simul est communis et non communis: Adeoque mysterium Trinitatis videtur militare in receptissima Metaphysicae principia, et apertas contradictiones involvere.

Sed contra. ut vera et manifesta sit contradictio, non sufficit quod fiat affirmatio et negatio de eadem re secundum suam entitatem realem, sed etiam oportet quod fiat secundum unam, eandemque formalitatem: verum enim est, quod homo discurrit quatenus est rationalis, et non discurrit quatenus est sensitivus, nec inde sequitur aliqua contradictio; quia discurrere et non discurrere non enuntiantur de homine penes idem principium, eandemque virtutem; diversa enim est formaliter virtus sensitiva a virtute rationali: ita a pari, nulla in Deo sequitur contradictio, quod essentia communicetur, non vero Personalitas: item quod Pater generet, non vero essentia; quia licet Paternitas et Personalitas sint idem realiter cum essentia, ab ea tamen discrepant formaliter, quod sufficit ad salvandam et solvendam contradictionem, ut probavimus agendo de distinctione formali attributorum, tum ab invicem, tum ab Essentia divina.

Probatur etiam minor quoad secundam partem. nempe quod mysterium Trinitatis non pugnet cum principiis syllogisticis, quae maxime tria sunt: Primum est, quae sunt eadem uni tertio sunt eadem inter se: secundum, dici de omni: tertium, dici de nullo, hoc est, quidquid affirmatur aut negatur de aliquo superiori, affirmatur etiam et negatur de omnibus qui sub ipso continentur; unde sic formari potest difficultas: Paternitas et Filiatio sunt realiter idem cum Essentia divina: ergo etiam debent idem esse realiter inter se, si nempe verum sit illud principium: quae sunt eadem uni tertio, sunt eadem inter se; et sic nulla erit realis personarum distinctio. Deinde essentia est eadem res realiter cum Paternitate, et est eadem realiter res cum Filiatione: sed Paternitas et Filiatio sunt duae res: ergo essentia est etiam duae res; alioquin falsum erit principium dici de omni.

Verum haec difficultates facile diluuntur; omissis enim variis aliorum responsis, duo respondet Doctor in 1. dist. 2. q. 7. n. 17. Primo, quod ex hoc principio solum inferre liceat, extrema non aliam habere invicem identitatem, quam habeant cum tertio: unde cum personalitates non habeant identitatem formalem cum essentia divina, sic non invicem habere possunt illam identitatem formalem. Quoniam vero posset aliquis instare, quod cum personalitates habeant identitatem realem cum essentia, sic etiam deberent invicem esse eadem realiter; quia quae sunt eadem uni tertio, sunt eadem inter se illa ipsa identitate, qua sunt eadem in tertio.

Respondet 2. illud principium universaliter solum habere locum, quando extrema quae conveniunt in tertio habent ex suis principiis et sua ratione formali, quod etiam inter se ita conveniant. Quando autem, quae identificantur tertio, ex propria sua ratione formali nequeunt ita identificari, tunc non sequitur necessario ex eorum identitate cum tertio, quod etiam realiter identificentur inter se. Personalitates autem divinae ex sua ratione formali habent, quod non possint invicem identificari, quia sunt distinctarum personarum constitutivae.

Denique probatur tertia pars minoris. si personarum pluralitas repugnaret Deo ex propriis ipsius praedicatis, maxime quia videtur officere eius Unitati, Aseitati et Infinitati: unitati quidem, quia cum Deus sit primum ens, non minus debet esse solus ratione personae, quam ratione essentiae: aseitati vero, quia Deus est ens a se: ergo cum Filius sit productus a Patre, et Spiritus S. a Patre et Filio, non possunt habere rationem Divinitatis: infinitati denique, quia si dentur plures personae, erunt plura infinita, quod repugnat.

Verum haec facile diluuntur. Primum quidem, quia primitas entis negat multitudinem Deorum, sed haec non asseritur per Trinitatem; siquidem tres personae sunt tantum unus Deus: Secundum pariter, quia Aseitas, ut diximus in Disputatione de Attributis, negat solum dependentiam, non vero productionem; licet autem Filius et Spiritus S. producantur, eorum tamen productio est omnimode independens. Tertium denique, quia Personarum Trinitas non importat pluralitatem infinitorum, quia, ut probabitur infra, personalitates nec perfectionem, nec imperfectionem important. Et consequenter nullo ex capite evinci potest divinae Trinitatis impossibilitas.