Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

FILIOQUE AD SYMBOLUM NICAENUM.**

Certo certius est additionem particulae Filioque ad Symbolum Nicaenum istam fuisse, quae duo Maria nedum semiorbes terrae, sed et utramque Ecclesiam Orientalem, et Occidentalem divisit, et Graecis ansam praebuit sese ab unione, et obedientia Romanae Ecclesiae subducendi.

Ita enim Graecorum Orator Marcus Ephesinus in Concilio Florentino cum professus esset illam Symbolo factam additionem, neque veram, neque convenientem fuisse, subdidit: Quam sane constat nostri schismatis, ac dissidii praecipuam causam fuisse; et infra: Romana Ecclesia dogma sibi proprium finxerat, idque propterea solvendae amicitiae nostrae causam, simultatumque nostrarum initium dubio procul fuisse constat; unde Photius, qui censetur Schisma incepisse in Epistola Encyclica ad Patriarchales sedes Orientis, suo a Romana Ecclesia discessui, hanc causam principem praetexit:

Quae est, inquit, malorum summa, et apex, sacrum etiam Symbolum, quod ab omnibus Synodicis, et oecumenicis calculis vim habet irrefragabilem, et auctoritatem, spuriis, et falsis quibusdam disceptationibus... adulterare non dubitarunt (Latini) Spiritum sanctum non ex Patre solo, sed ex Filio procedere noviter docentes.

Orta autem est haec tragoedia, quod in Conciliis Ephesino, et Chalcedonensi Patres statuerint nulli licere tradere aliam fidem a Nicaena, contrarium audentes anathemate videntur praestringi; at vero in Symbolo Nicaeno non habetur haec particula Filioque, nec quidquam aequivalens; adeoque iam videbantur Latini incurrisse censuram ab Ephesino Concilio vibratam. Itaque duo praecipue hac in Appendice sunt statuenda, nempe quod illa additio legitima fuerit, et inquirendum tempus, quo primo fuerit facta.

Primum affirmant Patres tam Graeci, quam Latini in Florentino Concilio; omnes enim subscripserunt Litteris Unionis omnium nomine ab Eugenio quarto editis, in quibus inter caetera haec leguntur: Definimus explicationem verborum illorum Filioque, veritatis declarandae gratia, et imminente tunc necessitate, licite ac rationabiliter Symbolo fuisse additam. Unde iam non est huius veritatis relictus ambigendi locus. Verum ad ampliorem persuasionem, sic urgeo: additio foret illicita, vel quia falsum enuntiat, vel quia Symbolo Nicaeno, praeter leges sanctias a Conciliis Ephesino et Chalcedonensi, facta est; vel denique quia fuit edita absque consensu utriusque Ecclesiae Orientalis, et Occidentalis: at neutrum horum obstat. — Non quidem primum, ex dictis namque liquet Spiritum sanctum revera a Patre, Filioque procedere; adeoque particula hanc veritatem enuntians, nullam falsitatem redolet. — Non etiam secundum; alias imprimis culpandi essent illimet Graeci, qui toties sua Symbola post Nicaenum editum mutaverunt; nam Marcus Ephesinus, qui Graecorum partes omnium obstinatissime tuebatur in Concilio Florentino, fatetur circa finem illius, quod inter primum Concilium, a quo divinum illud Nicaenum Symbolum fuerat editum, ac secundum, non parum sane temporis intercesserat, in quo quidem temporis intervallo fere triginta alia Symbola a particularibus, ac privatis Conciliis prodita fuere. Deinde damnandi essent, et suo fulmine percutiendi Patres Ephesini, Constantinopolitani, et Chalcedonensis Concilii; nam si, ut volunt Graeci, Symbolo Nicaeno ne Verbum quidem addere licet, cur itaque ipsimet plura addiderunt? Etenim, ut obiectum fuit Graecis in Concilio Florentino, particulae Coeli et Terrae habentur in Symbolo Constantinopolitano, quae in Ephesino, et Nicaeno non leguntur: similiter ex substantia habetur in Nicaeno, in Ephesino vero et Constantinopolitano non habetur: item ex Maria Virgine est in Constantinopolitano, non autem in Ephesino, et Nicaeno: insuper constat in Symbolo Nicaeno de Spiritu sancto non plura fuisse pronuntiata, quam illud, et in Spiritum sanctum; postea vero a Patribus Concilii Constantinopolitani addita fuerunt illa verba, Dominum vivificantem, qui ex Patre procedit; de quibus tamen Graeci non conqueruntur: ergo immerito etiam queruntur de additione particulae Filioque. Denique par non habet imperium in parem, neque potest quispiam ligare manus suo successori; adeoque non potuit prohibere Ephesinum et Chalcedonense Concilium, ne futura Concilia, data opportunitate et urgente necessitate, novam Symboli explicationem et additionem traderent; liberum enim est successoribus, utpote aequalibus, alio modo, et aliis verbis fidem explicare, modo nihil contra rectam fidem addere velint, aut detrahere. — Non denique tertium: siquidem, ut demonstrarunt Latini in Concilio Florentino, additio illa Filioque a Graecis priusquam a Romana Ecclesia universaliter probata est, nempe in 7. Synodo generali, quae tota fere fuit Patrum Graecorum. Adde, quod sicut ipsimet Graeci datis opportunitatibus plura Concilia celebrarunt, nullo praesente Patre Ecclesiae Latinae, in quibus nonnulla de fide determinaverunt, haeresesque proscripserunt, et Symbola condiderunt; quidni pariter Latini Patres hanc additionem Filioque, explicanda scilicet fidei gratia, Symbolo potuerunt adiicere? Insuper Romana Ecclesia ad convocandas caeteras nequaquam obstricta est, praesertim cum veteres multae Synodi diverso Patrum numero celebratae fuerint, et approbatae, absentibus quandoque Latinis Patribus.

Secundum dubium, nempe quo tempore haec additio facta fuerit, nondum est sufficienter exploratum; quidam enim volunt illam additionem factam a Concilio Romano sub Damaso, quod hac ratione deducit Stanislaus Socolovius in cap. 1. annotationis Censurae Orientalis Ecclesiae factae per Hieremiam Patriarcham Constantinopolitanum, ubi ait, quod cum Patres Ecclesiae Orientalis Constantinopoli congregati Damasus evocasset Romam, ut ibi cum Latinis Concilium universale celebrarent, cumque propter varia incommoda illuc procedere non liceret, suam fidem ad Concilium Romanum miserunt, quam probavit Damasus cum Concilio Romano, addita solum particula illa Filioque

Symbolo fidei in eo Concilio edito ad maiorem explicationem Symboli Nicaeni; quod iterum Constantinopolitani Patres confirmaverunt. Hoc autem probat ex Epistola Concilii ad Damasum, et ex Symbolo Damasi, quod habetur apud Hieronymum, ubi addita est praedicta particula. Verum haec sententia parum constat: tum quia in praefata Epistola Concilii Constantinopolitani ne verbum quidem de additione particulae Filioque: tum quia inter decreta illius Concilii Romani, quae habentur in 9. libro Tripartitae historiae cap. 16. nihil de processione Spiritus sancti a Filio decernitur, sed Canone 16. tantum damnatur, qui negaverit Spiritum sanctum esse a Patre. Quod vero ex Symbolo Damasi profertur parum iuvat: tum quia non constat, an Symbolum illud sit revera Damasi; insuper longe diversum est a Nicaeno, et Constantinopolitano: hic autem non movetur quaestio, ubi haec veritas primum fuerit definita, sed ubi primum addita fuerit particula Filioque Symbolo Nicaeno, quod in Ecclesia decantatur.

Suspicari quis posset non sine fundamento factam fuisse hanc additionem per Patres Concilii Toletani primi celebrati anno Christi 400. nam in Confessione fidei, quam Idatius Lemovicensis indicat in hac Synodo fuisse editam, legimus: Spiritum quoque esse Paracletum, qui nec Pater sit ipse, nec Filius, sed a Patre, Filioque procedens. Quod iterum constanter affirmatur in tertia Synodo Toletana. Verum cum illa fidei Confessio longe diversa sit a Symbolo Nicaeno, quod in Ecclesia cantatur, inde concludere non licet ex tunc hanc particulam Filioque additam fuisse Symbolo, de quo conquerebantur Graeci.

Quocirca satius dicendum arbitror hanc additionem factam fuisse a quibusdam Ecclesiis particularibus circa annum Christi 620. et inde ab aliis fuisse usurpatam, approbante summo Pontifice: quod inde colligo primo ex verbis Andreae Theologi nomine Latinorum in Florentino Concilio sessione 7. dicentis: Maximo in Gallia et in Hispaniis Schismate imminente, cum iam Filioque passim celebraretur, Romano Pontifici fuit necesse in multorum Occidentalium amplae dignitatis, magnoque Concilii Patrum concentu addito Ex Filioque, Symbolum magis illustrare. Deinde in Concilio Toletano 8. anno 653. recitatur idem Symbolum Nicaenum cum hoc additamento: Credimus et in Spiritum sanctum vivificatorem ex Patre, et Filio procedentem, cum Patre, et Filio adorandum, et glorificandum. Denique huius veritatis indicium est, quod in Synodo Gentiliacensi agitata est quaestio inter Graecos, et Latinos de praesenti controversia, et quod caput est, in 7. Synodo generali actione 7. Symbolum cum hac additione recitatur; adeoque veri licet hanc additionem prius fuisse factam.

Dices: Magister sententiarum lib. 1. dist. 11. cap. 2. asserit, Leonem Tertium, qui sedit circiter anno 796., dedisse repulsam Oratoribus Caroli Magni, petentibus eius nomine, atque etiam Concilii Aquisgrani additionem, ac celebrationem particulae Filioque in Missa: ergo signum est hanc additionem nondum ab Ecclesia Romana fuisse probatam; cur enim Leonem pigere hoc concedere, si tot annis ante fuisset approbatum, et concessum a suis praedecessoribus? Renuit tamen, nam, ut refert Baronius tom. 9. ad annum 809. praefatis Oratoribus respondit: Si priusquam ita cantaretur interrogatus essem, non inferretur, utique respondissem: et statim suum consilium, suamque sententiam confirmans subdit:

Numquid magis salutare est credere, periculosumve non credere Spiritum sanctum a Filio, sicut a Patre procedere, quem Filium Sapientiam Deum a Sapientia Deo, veritatem Deum a veritate Deo genitum esse; et tamen utrumque unam sapientiam, unam veritatem essentialiter Deum esse; quum tamen id a sanctis Patribus eidem Symbolo constet non additum esse?

Insuper affirmat idem Magister sententiarum, quod Pontifex statim a recessu praedictorum Oratorum curaverit Symbolum Constantinopolitanum exarari duabus tabulis argenteis, in una quidem latine, in altera graece, utrobique sine additamento illo Filioque: ergo consequens est, quod in illo ipso tempore haec additio nondum erat legitime facta, nec ab Ecclesia Romana probata.

Respondeo, merito quidem haec praestitisse Leonem Tertium, quoniam forte illo ipso tempore nondum haec additio legebatur ab Ecclesia Romana in sacrificio Missae, licet in aliquibus Ecclesiis particularibus mos invaluisset hanc particulam Filioque pridem Symbolo Constantinopolitano additam inter Missarum solemnia recitandi: non tamen propterea additionem damnavit, sed quod in Missa cantaretur absque praevia ordinatione Romanae Ecclesiae non probavit. Nec refert, quod iste curaverit Symbolum ita exarari sine praefata particula: id enim fecit, ut salvaretur memoria integri Symboli Constantinopolitani, quae poterat obliterari nova explicatione Symboli; utque constaret, nihil contrarium antiquitati doceri, sed integram retineri fidem antiquam, solis explicationibus denuo positis.