De Controversiis, Secunda Controversia Generalis: De Christo

Nunc id ipsum, quod ex Scripturis probavimus, ex Patrum traditione breviter confirmabimus. Ac primum habemus Symbolum Apostolorum ab haereticis receptum, ubi post expressam sepulturam habetur Descendit ad inferos; non sunt ergo unum et idem sepeliri, et descendere ad inferos. Nec potest dici, posteriorem sententiam esse repetitionem prioris. Nam Symbolum est compendium Fidei brevissimum, in quo summum vitium esset aliquid repeti. Nec potest esse posterior sententia explicatio prioris, quia explicaretur notum per ignotum.

Praeter Symbolum, habemus duo Concilia: nam Toletanum IV, cap. 1. sic ait: «Descendit ad inferos, ut sanctos qui ibidem tenebantur, erueret.» Et Lateranense sub Innoc. III, cap. 1. «Descendit, inquit, ad inferos, resurrexit a mortuis, ascendit in coelum, sed descendit in anima, resurrexit in carne, ascendit pariter in utroque.»

Praeterea omnes Patres hoc docent. Thaddaeus discipulus Domini apud Eusebium lib. I hist. cap. ult. praedicans Fidem Christi, inter alia haec dicit: «Descendit ad inferos, et disrupit maceriem, quam in saeculo nemo disruperat, qui descendit quidem solus, ascendit autem cum grandi multitudine.» Haec de sepulcro intelligi nequeunt: neque enim corpus in sepulcro disrupit maceriem, nec inde ascendit cum multitudine; loquitur igitur Thaddaeus de descensu ad inferos, unde sanctorum Patrum multitudo cum Christo ascendit.

Ignatius in epist. ad Trallian.: «Vere, inquit, non hominum opinione crucifixus et mortuus est, videntibus coelestibus, terrenis et iis qui sub terra detinebantur.» Item: «Descendit ad infernum solus, regressus autem est cum multitudine.» Justinus in Dial. cum Triph. conqueritur, a Judaeis abrasum testimonium Hieremiae, ubi dicebatur Dominus descendisse ad inferos, ut liberaret mortuos suos.

Irenaeus lib. V, cap. 31. «Dominus, inquit, legem mortuorum servavit, ut fieret primogenitus a mortuis, et commoratus usque ad diem tertiam in inferioribus terrae, etc.» Et ne dicant hic agi de sepulcro, subdit: «Cum Dominus in medio umbrae mortis abierit, ubi animae mortuorum erant, etc.» Clemens lib. VI Strom. «Praedicavit, inquit, iis Dominus, qui erant apud inferos.» At certe corpus in sepulcro non praedicavit.

Origenes hom. 15. in Genes. «Unigenitus, inquit, Filius pro salute Mundi usque ad inferna descendit, et inde Protoplastum revocavit. Quod enim dixit ad latronem, Hodie mecum eris in Paradiso, non hoc illi soli dictum, sed etiam omnibus Sanctis intellige, pro quibus in inferna descenderat.» Vide eundem lib. II cont. Celsum, et lib. V in epist. ad Rom.

Eusebius lib. IV demonstr. Evang. cap. 12. «Usque ad mortem, inquit, et usque ad ipsos mortuos, leges charitatis ipsum vocabant, ut eorum quoque qui antea mortui erant animas revocaret.» Cyrillus Hierosolymitanus Catech. 4., postquam dixerat de sepultura, subjungit: «Descendit ad inferos, ut et illinc justos liberaret etc.» Vide etiam Catech. 14.

Athanasius in lib. de Incarnat., qui incipit: «Mos pii hominis,» ult. med.; «Credite, inquit, animam interiorem hominem esse, quoniam id et a prima plasmatione ostenditur, et secunda dissolutione monstratur, cum non solum in nobis, sed etiam in Christi corpore id pateat, corpore non ultra sepulcrum delato, anima ad inferos penetrante, locis ingenii intervallo discriminatis; sepulchro quidem id quod corporeum erat recipiente: inferno vero id quod incorporeum fuit, etc.» Et infra docet, Christum descendisse ad inferos, ut animas liberaret.

Basilius in Psalm XLIV, exponens illud: Myrrha, et gutta, et casia:¹ «Itaque, inquit, Christi fragrantia myrrham quidem spirat propter passionem, guttam vero propterea quod non immobilis, neque inefficax mansit tribus diebus, et tribus noctibus sed descendit ad infernos gratia dispensationis circa resurrectionem, ut universa seipso impleret.» Et infra: «Habens igitur myrrham propter sepulturam, stacten propter descensum ad inferos.» Et in Psal. XLVIII, exponens illa verba: Deus redimet animam meam e manu inferi:² «Manifeste, inquit, vaticinatur Domini ad inferos descensum, qui cum aliis etiam animam redimat, ne illic maneat.»

Gregorius Nyssenus Orat. 1. de resurr. Christ., ant. med.: «Vultis, inquit, aliquid de tridui tempore scire? sufficit tantum didicisse, quod cum Dominus, omnipotens sapientia, in tam exiguo temporis spatio fuisset in corde terrae, quod est mentis illius (Diaboli) domicilium, magnam illam mentem, qui in eo habitat, potuit decipere, atque infatuare.» Et infra, loca subterranea vocat cor terrae, ubi sedes est Diaboli.

Gregorius Nazianzenus Orat. 2. de Pasch. non procul a fine: «Si in infernum descendat, inquit, simul descende, ea quoque mysteria cognosce, quae Christus illic designavit etc.» Ibidem proponit quaestionem, nec solvit: an Christus omnes ex inferno eduxerit, an tantum aliquos.

Epiphanius in Ancor., ant. med.: «Dicitur, inquit, inter mortuos liber. Liber significat, infernum non obtinuisse in ipsum imperium, verum propria voluntate ad infernum ipsum descendisse cum anima.» Vide etiam haer. 46. quae est Tatiani, ubi dicit, Christum ad inferos descendisse, ut animam Adami, et aliorum Patrum liberaret. Chrysostomus hom. 2. de Symb., postquam exposuerat sepulturam, subjungit: «Descendit ad inferna, ut et ibi a miraculo non vacaret.»

Cyrillus lib. de rect. Fid. ad Theodos., cir. med. «Anima, inquit, ad Verbum copulam unionem sortita, descendit quidem ad infernum divina virtute, et potestate utens, etiam spiritibus qui illic erant, apparuit, et dicebat compeditis: Egredimini, et iis, qui in tenebris, revelamini.» Item: «Quemadmodum unigenitus cum iis, qui adhuc in carne erant, cum carne conversatus est, ita et animabus in inferno praedicavit, animam habens sibi unitam in qua fuit.» Vide etiam lib. XII in Jo. cap. 36.

Theodoretus in Psal. XV, ex illo Psal. Non relinques animam meam in inferno,³ dicit, evidenter refelli Arium, et Apollinarem, qui dicebant, Christum non assumpsisse animam. Damascenus lib. III de Fid. cap. ult. «Descendit, inquit, in infernum anima deificata, ut quemadmodum iis qui in terra justitiae ortus est Sol, sic et iis qui sub terra in tenebris et umbra mortis sedebant, lux refulgeret.»

Ex Latinis. Tertullianus in lib. de anima, c. 54. «Nobis, inquit, inferi non nuda cavositas, nec subdivalis aliqua Mundi sentina creduntur, sed in fossa terrae, et in alto vastitas, et in ipsis visceribus ejus abstrusa profunditas. Siquidem Christum in corde terrae triduum mortis legimus expunctum, id est, in recessu intimo, et interno, et in ipsa terra operto, et intra ipsam clauso, et inferioribus adhuc abyssis superstructo.» Et ibid. «Si Christus descendit in inferiora terrarum, ut illic Patriarchas et Prophetas compotes sui faceret, habes et regionem inferorum subterraneam credere.»

Hippolytus Martyr in Orat. de Antich. init. «Beatam, inquit, in cruce passionem, sepulturam ejus, descensum ad inferos, ascensum, redemptionemque animarum, etc.» Cyprianus Serm. de unct. Chrism. in fine: «Passus est Rex illudi, inquit, et vita occidi, descendensque ad inferos captivam ab antiquo captivitatem reduxit.» Similia habet Serm. seq.

Hilarius in Psal. CXXXVIII, in illud: Si descendero in infernum, ades.⁴ «Humanae, inquit, ista lex necessitatis est, ut sepultis corporibus, animae ad inferos descendant quam descensionem Dominus ad consummationem veri hominis non recusavit.» Et lib. X de Trin. ult. med.: «Numquid descendisse ad inferos corpus, quod in sepulcro jacuit, dicetur?»

Philastrus in lib. de haeres. cap. de descens. ad infer., dicit, errare eos qui putant, descendente Christo ad inferos, liberatas fuisse animas Poetarum, et Philosophorum, et similium Infidelium, et addit: «Nam si Deum esse credidissent, deorum, et dearum turpia nomina non seminassent, et in descensione Christi in infernum veniam impetrassent.»

Gaudentius tract. 6. de Exodo: «Nocte, inquit, qua, corpus exanime relinquens in cruce, Dei filius transiit cum anima ad AEgyptum inferiorem, ut animas in inferno positas visitaret, etc.»

Prudentius in hym. IX Καθημερινῶν.

Quin et ipsum, ne salutis
Inferi expertes forent,
Tartarum benignus intrat,
Fracta cedit janua, etc.

Et hymn. I.

Inde est quod omnes credimus,
Illo quietis tempore,
Quo gallus exultans canit,
Christum rediisse ex inferis.

Ambrosius lib. III de Fid. cap. 3. «Liber, inquit, est, quia mortis vincula nescivit, non captus ab inferis: sine adjutorio est, quia neque per nuntium, neque per legatum, sed ipse per se Dominus salvum fecit populum suum» Vide etiam de mysterio Paschae, cap. 4. et in cap. X ad Rom. et cap. IV ad Ephes.

Hieronymus in cap. IV ad Ephes. «Inferiora terrae, inquit, infernus accipitur, ad quem Dominus noster Salvatorque descendit, ut Sanctorum animas, quae ibi tenebantur inclusae, secum ad coelos victor abduceret.» Similia clarissime docuit in III cap. Eccl. et in IX Zach.

Ruffinus in explicat. Symb. sic loquitur: «Sed et Joannes dicit: Tu es qui venturus es (in infernum sine dubio) an alium expectamus?» Et infra: «Rediit ergo victor a mortuis, inferni spolia secum trahens, eduxit enim eos qui tenebantur a morte.»

Augustinus epist. 57. ad Dard. quaest. 1. «Neque, inquit, ipso die in coelo futurus erat homo Christus Jesus, sed in inferno secundum animam, in sepulcro autem secundum carnem.» Epist. 99. «Quis ergo nisi Infidelis negaverit fuisse apud inferos Christum?» Et ne per inferos intelligamus sepulcrum, subjungit infra: «Secundum animam eum fuisse apud inferos, aperte Scriptura declarat.» Tract. 78. in Jo. «Quis non est derelictus in inferno? Christus Jesus, sed in anima sola. Quis resurrecturus triduo jacuit in sepulcro? Christus Jesus, sed in carne sola.» Vide etiam lib. XVII de Civit. Dei, cap. 11. et lib. XX, cap. 15. et in Psal. 85.

Leo Serm. 1. de Resurr. Dom.: «Resurrectio, inquit, Salvatoris nec animam in inferno, nec carnem diu morata est in sepulcro.» Fulgentius in lib. III ad Trasim. cap. 23. «Quam tamen carnem nec in morte divinitas deseruit, sicut nec in inferno animam dereliquit.» Et cap. 35. «Sciebat quod ille susceptor pleni hominis Deus, totus esset cum carne sua in sepultura, totus cum anima sua in inferno.»

Vigilius Martyr lib. II cont. Eutychet. «Caro, inquit, ipso die non fuit in Paradiso, nec in inferno, sed exanimis jacuit in sepulcro, anima per illud triduum in inferno, non in sepulcro.»

Arator Subdiaconus lib. I in Act. Apost. tractans, cap. 2.

Pavidis, inquit, resplenduit umbris.
Pallida regna petens, propria quem luce coruscum
Non potuit fuscare Chaos, fugere dolores,
Infernus tunc esse timet, etc.

Gregorius lib. XIII Moral. cap. 20. «Dum Conditor ac Redemptor noster in claustra inferni penetrans, electorum exinde animas eduxit, nos illo ire non patitur, unde jam alios descendendo liberavit.» Vide etiam cap. 21. et expositionem Psalmi De profundis. Beda lib. III in Job, cap. 7. «Hoc dixisse, inquit, Dominum puto, quod circa finem saeculi pro redemptione hominis esset ad inferos descensurus, ubi pro potestate descendentis deambulasse se dixit, quia impossibile erat, ut quasi reus peccati infernalibus vinculis teneretur.»

Habemus igitur consensum Patrum, qui ante annos ut minime octingentos floruerunt, quos certe, stultissimi sumus, si non paucis recentioribus haereticis praetulerimus.