De Controversiis, Secunda Controversia Generalis: De Christo

Quod ergo ad primum attinet, duo sunt hoc tempore genera errantium circa Incarnationem: aliqui enim aperte et directe oppugnant hoc mysterium: alii obscure et quasi oblique. Ad primum genus pertinent Anabaptistae et Swenckfeldiani. Anabaptistae diserte docent, Christum non habuisse veram carnem ex Virgine assumptam. Testatur Joannes Cochlaeus in lib. de error. Monasterien. Anabaptist., hunc esse unum ex praecipuis eorum articulis.

Praeterea Memnon ex signiferis Anabaptistarum docet, Christi corpus ex Patris substantia coelitus delatum in uterum Virginis, ut patet ex Colloquio Wismariensi. Michael Servetus, et ipse Anabaptistarum unus l. II. de Trin. docet, Christi carnem esse divinam et coelestem, ac ex Patris essentia genitam. Gaspar etiam Swenckfeldius in lib. De div. majest. humanit. Chr. docet, Christi humanitatem post Ascensionem non esse creaturalem, sed supercreaturalem, et ipsum Christum etiam, ratione humanitatis esse verum Deum. Denique testatur Petrus Canisius praefat. lib. I. de corrupt. verb. Dei, anno 1571. publice factam potestatem Anabaptistis disputandi quaestionem illam: an Christus ex Virgine carnem assumpserit, an aliunde; idque in ditione Palatini prope Heidelbergam.

Ad secundum genus pertinent hoc tempore fere omnes Lutherani, qui duo docent, ex quibus sequitur, eos vel esse Eutychianos, vel Nestorianos, vel monstrum ex utraque haeresi temperatum. Primo dicunt, Christi carnem habere attributa divinitatis, ac praecipue omni-praesentiam. Secundo docent hypostaticam unionem consistere in ista communicatione attributorum divinorum ipsi carni et humanitati. Et si quidem volunt ista attributa conjungi essentialiter humanitati, jam illa fiet unum cum divinitate, quae est haeresis Eutychiana. Si vero conjungi volunt accidentaliter, tum distinctae erunt personae Dei et hominis, et una erit in alia per inhabitationem et per accidens, quod est aperte Nestorianum. Sed de refutatione postea agemus: nunc sententiam ipsorum tantum explicamus.

Auctor hujus erroris videtur Jacobus Faber Stapulensis: ita enim scribit in cap. XII, epist. prioris ad Cor.: «Corpus Christi, id est, assumpta humanitas coelum implet et terram: est enim ubicumque Verbum Dei est, quia Verbum caro factum est, quare Verbum nusquam est sine carne.» Et in cap. XIV. Jo. ita scribit: «Cum Filius sit in Patre et in omnibus Sanctis qui sunt in coelo et in terra, an etiam corporaliter sit? quidni? sed absque modo, nisi dicas divino et incomprehensibili modo, qui non tam modus, quam non modus dici debet.»

Hunc secutus est in primis Lutherus, qui etsi ubique jactet se credere in Christo unam personam, et duas naturas: tamen doctrina ejus aliud habet. Nam in Serm. de Sacram. Coen. Dom. tom. 2. Oper. ejus fol. 112. «Credimus, inquit, quod Jesus Christus sit juxta humanitatem super omnes creaturas collocatus, et omnia impleat.» Et paulo post: «Et habeat omnia in sua manu, et sit ubivis praesens.» Item in lib. quod verba Christi: Hoc est corpus meum adhuc firma constent, prolixe docet, dexteram Dei esse ubique. Deinde assumit corpus Christi esse in dextera Dei, et ut ipse ait: «Non in minimo digito, aut ungue dexterae, sed in tota;» atque inde concludit, corpus Christi necessario esse ubique. Item in libro qui inscribitur: Confessio Martini Lutheri de Coena Domini, dicit, se probare evidenter, Christi corpus esse realiter praesens in Coena, quia est ubique: esse autem ubique dicit se probare, quia est in dextera Dei quae est ubique: et ibidem ponit tres modos essendi in loco.

Primum localiter, id est, circumscriptive, et hoc modo non vult Christi carnem esse ubique. Secundum spiritualiter seu per penetrationem, et hoc dicit convenire corpori glorioso, sed neque hoc modo ponit Christi carnem ubique. Tertium coelestem et divinum per unionem hypostaticam, et hoc modo tribuit carni Christi ubiquitatem, et ait: «Necesse habes, Christi carnem quae est cum Deo una persona, longissime extra creaturas collocare, adeoque tam longe, quam Deus ipse extra creaturas est etc.» Quibus verbis, videtur omnino velle, Christi carnem non esse creaturam, sed Deum, cum velit eam longissime distare a creaturis, et tamen esse ubique. Hinc enim colligitur, eam non distare a creaturis distantia locali, cum sit ubique, sed distantia dignitatis, et excellentiae, ac proinde esse revera Deum. Et ibidem reprehendit Zwinglianos, quod passionem Christi soli tribuant humanitati, non etiam Deitati. At certe si caro Christi non est creatura, et Deitas passa est; videtur omnino unum quid factum ex utraque natura, et hoc idem repetit in lib. de Conc., nimirum, errasse Zwinglianos cum dicunt, Christi divinitatem pati non potuisse, ubi (ut alias dixi) defendit, Nestorium et Eutychetem non errasse nisi in modo loquendi.

Joannes Brentius adeo locupletavit hanc doctrinam, ut putetur auctor Ubiquitatis, cum tamen vere non sit, sed Lutherum sequatur. Primum igitur in Apol. pro Confess. Wirtembergen. in tract. de Coen. Dom. ex professo tradit, Christi carnem esse ubique ratione unionis hypostaticae, et in lib. de duab. nat. Christ. et ascens. et sess. a dext., idem asserit, et probat multipliciter, cujus argumenta postea solvemus. Ibidem asserit, Christi corpus etiam ante passionem fuisse in coelo invisibiliter, et nunc quoque non esse in aliquo certo loco coeli, sed ubique. Denique in alio lib. de majest. Christ. hom., in hoc ponit unionem hypostaticam, quod Filius Dei in Filium Mariae effuderit omnia dona, et proprietates suas: ubi simul Nestorianus est, distinguens Filium Dei a Filio Mariae, et Eutychianus est, tribuens carni omnia divina attributa: «Et Petri, inquit, humanitas in uno tantum loco est: divinitas autem qua impletur et sustentatur, ubique sese diffundit; et cum propter causam Petrus et Deus, seu Filius Dei qui est in Petro, sint duae distinctae hypostases, seu personae: quomodo non etiam propter eandem causam Filius Mariae et Filius Dei, qui est in Filio Mariae, duae fierent personae?» Haec ille; ubi hoc solum discrimen ponit inter unionem Dei cum Christo et cum Petro, quod Deus non habet Petrum, ubique sibi unitum, et ideo ab eo distinguitur personaliter: Christum autem habet ubique unitum, et ideo ab eo non distinguitur personaliter.

Notabis vero hoc loco, et in sequentibus Brentii verbis Nestorianas illas phrases, Filius Dei est in Filio Mariae: item, Filius Dei assumpsit Filium hominis. Sic enim pergit in eodem libro: «Cum dicitur Deus, seu Filius Dei assumpsisse, aut univisse hominem sibi, seu Filium hominis personaliter, non id solum significatur, quod Deus substantia seu essentia sua existat in homine, et conferat aliquot dona sua in hominem: (sic enim dici posset, quod Deus sibi univisset personaliter, non tantum semen Abrahae, aut filium Virginis, verum etiam quemvis hominem, imo quamvis creaturam) sed illud proprie significatur, quod Deus ita se uniat, et conjungat, cum homine, ut in ipsum omnem majestatem suam conferat, nec eum uno tantum, aut altero, aut etiam multis, sed infinitis, adeoque omnibus, omnibus, inquam, suis coelestibus ac divinis donis ornet.» Et infra: «Cum omnipotentiam suam Filius Dei in Incarnatione contulerit in Filium hominis, adeo ut eam communem habeat cum Filio hominis, omni-praesentia vero ab Omnipotentia pendeat; negari non potest quin etiam contulerit omni-praesentiam.» Et infra declarans quid sit, Verbum caro factum est: «Hoc, inquit, tale est, quod Filius Dei sic impleat Filium Mariae, ut communicet cum eo omnem suam potentiam, sapientiam, et felicitatem, et praesentiam: nisi enim haec sit sententia, non habebitur inter Christum et alios homines discrimen.» Et haec saepissime repetit, in quibus certe vides, unionem hypostaticam nihil esse aliud, quam effusionem donorum, et attributorum Dei in naturam Christi humanam.

Jam Matthias Illyricus in lib. de Ascens. Dom., et loc. Pet. Act. III. Quem oportet coelum suscipere, contendit, Christum hominem non esse in Coelo ut in loco, sed potius Coelum esse in Christo, cum ipse sit ubique. Et ibidem vult, Christum in die Ascensionis ascendisse usque ad nubes, deinde non ulterius perrexisse in illa forma corporis visibili, et circumscripta, sed quodammodo evanuisse, ita ut jam nusquam sit in illa forma aspectabili, sed ubique sit invisibili majestate, quod quid est aliud, quam veram Christi carnem plane destruere?

Martinus Kemnitius in lib. de duab. Christ. nat. vult videri valde cautus, et omnia mirabiliter involvit: nam cap. 30. ubi tractat ex professo, an caro Christi sit ubique, non audet dicere absolute esse ubique, sed dicit esse ubi voluerit, et posse esse ubique si voluerit, tamen vel pugnat secum, vel dicit quod alii dicunt. Nam in primis initio libri proponit praecipua loca Scripturae pro majestate Christi, et inter alia ponit illum ex Mat. ult. Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra.¹ Et hoc modo explicat, data est mihi omnis potestas, id est, omnipotentia: in coelo et in terra, id est, omni-praesentia. Deinde cap. 4. habet haec verba: «Quae unio adeo arcta, individua, et insolubilis, et inseparabilis est, ut divina natura του λόγου nec velit, nec possit, nec debeat extra hanc cum carne unionem, sed in arctissima illa unione cogitari, quaeri, aut deprehendi.» Et hoc aliquoties infra repetit. At si natura divina non potest cogitari, vel comprehendi sine carne; necessario sequitur, unum esse de essentia alterius, et proinde una natura erunt.

Ibidem dicit, ex unione hypostatica communicari carni, seu humanitati omnes divinas dotes. Et cap. 21. dicit, praeter dona infusa et creata, communicari naturae assumptae etiam attributa propria divinitatis, et proinde omnipotentiam, et omni-praesentiam. Denique cap. 30. dicit, Christi humanitatem non solum esse in coena, sed etiam extra coenam in Ecclesia praesentem Fidelibus reipsa: et addit, etiam extra Ecclesiam omnia subjecta esse Christi humanitati, et Christi humanitatem omnibus rebus dominari, et omnia regere, non per Vicarios quasi a rebus distet, quomodo reges gubernant provincias per alios, sed habere omnia praesentia: at nonne hoc est esse ubique?

Similia docet Joannes Wigandus in lib. de communic. idiom., et Nicolaus Selneccerus in lib. de paedagog. spirit., ubi Symboli articulum de ascensione exponit. Joannes etiam Timanus pastor Bremensis in libro quem vocat farraginem sententiarum, adducit plurima testimonia insignium Lutheranorum, quod Christi corpus sit ubique. Andreas Musculus, teste Staphilo, in lib. de Conc. discipul. Luther. contendit, divinitatem Christi in cruce passam esse, idque probat pluribus Lutheri testimoniis.

Item Jacobus Andreas Smidelinus superintendens Wirtembergensis, insignis Brentianus, in thesibus Tubingae disputatis omnino non agnoscit aliam unionem hypostaticam, quam per communicationem donorum, eamque accidentalem; nam thesi 20. sic ait: «Non est imaginanda aut fingenda alia Dei in Christo, quam in creaturis reliquis omnibus, quoad οὐσίαν, divinitatis praesentia, quae ut in creaturis energia discernitur, quod alia in aliis agat et operetur, ita in Christo tota effunditur, ut jam extra ipsum nihil, sed in homine, et per hominem Christum omnia in omnibus operetur.» Et thesi 22. sic ait: «Neque vero hac reali plenitudine, omnis divinitatis communicatione, natura humana cum divinitate miscetur, aut plane aboletur, sed quod divinae est per essentiam, id humanae suo modo per accidens communicatur.» Et thesi 24.: «Haec sola, inquit, idiomatum κοινωνία hypostatica unio definienda est.»

Denique Concordia Evangelica anno 1580. edita, hunc praecipue scopum habere videtur, ut stabilitat Ubiquitatem, et destruat mysterium Incarnationis. Nam in epitome articulorum controversorum art. 7, §. 5. habes, dexteram Dei esse ubique, et ad eam esse evectam Christi humanitatem. Art. 8, §. 11. habes, ab ipsa conceptione Christi, illum hominem assumptum fuisse in Deum, et exaltatum ad dexteram Dei, ita ut non solum Christus ut Deus, sed etiam ut homo omnia possit, omnia sciat, omnibus creaturis sit praesens. Caeterum haec omnia Christum non ostendisse nisi post resurrectionem, quando deposuit formam servi. Deinde in repetitione copiosa eorumdem articulorum ista omnia prolixe probant.

Est autem observandum, Saxonicas Ecclesias ter mutasse sententiam. Nam initio, Luthero docente, defendebant cum ipso Ubiquitatem. Deinde Luthero mortuo, regnante Melanchthone, coeperunt oppugnare Ubiquitatem contra Illyricum et Brentium. Nam Philippus in III. cap. epist. ad Colos. aperte damnat Ubiquitatem, et vult, Christum esse in certo loco coeli quoad carnem ubique autem quoad divinitatem. Et in epist. ad Fridericum Comitem Palatinum, quam scripsit anno 1559: «Alii, inquit, ubiquitatem excogitarunt.» Et addit: «Haec sunt portentosa omnia, ignota eruditae vetustati.»

Unde etiam anno 1571. celebraverunt Synodum Dresdensem, convenientibus et consentientibus omnibus Superintendentibus Ducatus Saxonici, necnon Doctoribus Academiae Lipsiae, et Wirtembergae, atque ibi statuerunt, Ubiquitatem corporis Christi esse horribilem profanationem omnium articulorum Symboli, et renovationem omnium haereseon: «Quod, inquiunt, praecipuum Fidei nostrae, et Ecclesiae caput est, videlicet, articulus de duabus naturis in Christo, id commentitia idiomatum reali, et physica in ipsis naturis communicatione depravari horribiliter, atque e contrario haereses jam olim damnatas Marcionitarum, Valentinianorum, Manichaeorum, Samosatensium, Sabellianorum, Arianorum, Nestorianorum, Eutychianorum et Monotelitarum reduci, atque innovari satis evidenter demonstratum est.» Et infra: «Commentitia ista communicatio physica, quae nostro primum tempore cum Ubiquitate corporis Christi introduci coepta est, universae Orthodoxae Ecclesiae, et toti orbi Christiano inde usque ab initio incognita fuit, atque etiam nunc a Pontificiis ipsis rejicitur, et taxatur acerime.» Et infra: «Commentitia illa ubiquitas horrendum in modum corruptit omnes pene articulos Fidei de Christo, ac discrimen divinae, et humanae naturae in Christo in primis delet atque evertit.» Haec illi tunc. Ubi etiam gloriabantur, in Saxonia semper fuisse eandem Fidem immobilem, et consensum in doctrina.

At non fluxerunt anni decem, quando prodiit ex eadem Wirtembergae, et Lipsiae, et caeteris ejus regionis locis nova Concordia, in qua tantopere damnata illa Ubiquitas recipitur pro articulo Fidei: sic enim habet ea Concordia edita in-4, anno 1580. pag. 731. «Revera omnia implet, et ubique non tantum ut Deus, verum etiam ut homo praesens dominatur a mari usque ad mare.» Haec illi: qui eadem repetunt, et supra pag. 572. et infra pag. 745. ac proinde Dresdense Concilium in Spiritu sancto congregatum, ut ipsi credebant, rejiciunt tanquam impium; et adhuc non vident, quam aperte deludantur a Satana?

Scripserunt contra hanc Ubiquitatem praeter Scholasticos in III, dist. 22. Claudius Sanctius repetitione 4. de Euchar. et ante eum scripsit quidam ex nostris theses quasdam de Majestate Christi hominis, quae sunt Ingolstadii excusae anno 1564. Ac postea anno 1582 et 84, scripsit etiam ex Societate nostra Gregorius de Valentia contra eandem Ubiquitatem quatuor libros. Ex adversariis scripserunt Henricus Bullingerus lib. de duab. nat. Christ.; Petrus Martyr Dialogum de loco corporis Christi; et Theodorus Beza librum de omnipraesentia carnis Christi contra Brentium, et alterum de unione hypostatica duarum in Christo naturarum contra Schmidelinum.