De Controversiis, Secunda Controversia Generalis: De Christo

Primum argumentum sumunt ex illis verbis Jo. XV. Cum venerit Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre Spiritum veritatis, qui a Patre procedit.¹ Cum enim tam disertè Dominus dixerit, Spiritum sanctum a Patre procedere, et non addiderit a Filio; temeritas videtur asserere, Spiritum a Patre Filioque procedere.

Respondeo cum Augustino lib. III cont. Maxim. cap. 14. nominari solum Patrem, non ad excludendum Filium, sed quia Pater est principalis auctor Spiritus sancti: Filius enim a Patre habet ut spiret. Quod autem Filius non excludatur, etiamsi non nominetur, probatur primo ex aliis similibus locis. Nam Matth. XVI dicitur: Caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in Coelis est: et tamen illa revelatio facta fuit ab omnibus personis. Et de Spiritu sancto Jo. XV. Ille vos docebit omnia:² et tamen etiam Pater et Filius nos docent omnia.

Secundo, cum dicitur, a Patre procedit, non potest intelligi a Patre ut Pater est formaliter, quia tunc Spiritus esset Filius; ergo a Patre ut habet essentiam communem cum Filio: proinde etiam a Filio procedit.

Tertio, ut acute Anselmus lib. de process. Spir. S. ratiocinatur. Si dictum esset: nemo producit Spiritum sanctum, nisi solus Pater; adhuc non excludetur Filius, ut ex simili sententia perspicuum est: nam dicitur Matth. XI. Nemo novit Filium, nisi Pater;³ et tamen non excluduntur a cognitione Filii ipse Filius et Spiritus sanctus, qui sunt ejusdem naturae. Et ibidem addit: Neque Patrem quis novit, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare; nec tamen excluditur Pater et Spiritus a cognitione Patris, etiamsi Filius nihil eis revelet. Eodem igitur modo si dictum esset: nemo producit Spiritum sanctum nisi Pater, non excluderetur Filius ab ea productione. Quanto igitur minus excluditur per eam sententiam, Spiritus sanctus a Patre procedit? Hic enim nulla est exclusio, nulla negatio.

Secundum argumentum sumunt Graeci ex eo, quod in Concilio Ephesino lectum est Symbolum Nestorianorum, et liber Theodoreti contra anathematismos Cyrilli, et in utroque habebatur expresse, Spiritum non procedere a Filio, et tamen Patres Concilii tacuerunt; ergo approbasse videntur.

Respondeo primo, retorquendo argumentum. Nam in eodem Concilio Ephesino, et postea in IV et V Synodo lecta est epistola Cyrilli cum anathematismis ad Nestorium, in qua bis habetur, Spiritum a Filio habere suum esse: et tamen Patres non contradixerunt; ergo approbaverunt. Secundo, Theodoretus non solum ait, Spiritum non procedere a Filio, sed etiam non procedere per Filium, quod tamen Graeci modo asserunt; ergo si Concilium suo silentio approbavit, Spiritum non procedere a Filio, quod videtur contra nos, approbavit etiam non procedere per Filium, quod est contra ipsos. Dico ultimo: Ephesinum Concilium etsi noluerit tunc expresse disputare de ista quaestione, quia propter aliud negotium convenerat; tamen satis aperte significasse sententiam suam, cum summo consensu probavit totam Cyrilli doctrinam, et damnavit contrariam Nestorianorum et Theodoreti, quod idem fecerunt IV. et V. Synodus: imo etiam VI. et VII., ac breviter omnes Synodi consequentes.

Tertium argumentum ex Patribus sumunt, ac primo adducunt Dionysium Areopagitam, qui de div. nom. cap. 2. pag. 1. «Solus, inquit, fons supersubstantialis Deitatis est Pater.» Respondeo: id esse verum, quia Pater non habet aliunde Divinitatem. Unde aliqui comparant Patrem fontem, qui dat et non accipit, Filium flumini, qui accipit et dat, Spiritum sanctum lacui, qui accipit et non derivat alio aquam. Sed quamquam hac ratione dicatur solus Pater fons, quia non accipit aliunde: tamen alia ratione etiam Filium fontem Epiphanius vocat, haeres. 69. sed fontem de fonte, sicut Deum de Deo, quia accipit eandem essentiam, quam habet Pater.

Secundo proferunt Basilium, qui epist. 43. «Nullam, inquit, secundum propriam notionem communionem habet Filius cum Patre»; ergo non convenit cum Patre in spiratione, quae est quaedam notio. Praeterea, ibidem dicit, propriam notionem Spiritus sancti esse, quod per Filium, et cum Filio cognoscatur, et ex Patre subsistentiam habeat.

Respondeo ad primam: non loqui Basilium de notione qualibet, sed de notione quae est proprietas, ut patet ex verbis ejus. Vult ergo dicere, Filium ratione filiationis, quae sola est ejus propria notio, non convenire cum Patre, aut Spiritu sancto.

Ad secundum dico: locum esse pro nobis, si bene intelligatur: nam cum dicit, Spiritum sanctum per Filium et cum Filio cognosci, non vult dicere, Spiritum sanctum cognosci ex praedicatione et doctrina Filii: sed cognosci per Filium, et cum Filio, ut relativum per suum correlativum. Nam paulo ante dixerat, Spiritum sanctum ex Filio pendere, et non posse unum sine alio cogitari, quod est proprium relativorum. Praeterea disserit eo loco de distinctione personarum intima et aeterna, non autem debet sumi distinctio aeterna a temporali nostra cognitione; alioqui ante nostram cognitionem non fuissent personae distinctae. Quod si relativa sunt Filius et Spiritus sanctus, necesse est, ideo esse relativa, aut quia Filius sit Filius Spiritus sancti, et Spiritus sanctus sit Pater, quod nemo dicit: aut quia Spiritus sanctus spiretur a Filio, et sit Filius spirans seu spirator Spiritus sancti, quod Ecclesia Catholica dicit. Neque obstat quod Basilius dicit, Spiritum ex Patre subsistere; id enim tribuit Patri tamquam principali auctori, sicut ipse Dominus dixit: Qui ex Patre procedit.

Tertio proferunt Nazianzenum, qui in Orat. ad Episc. qui venerant ex AEgypto: «Omnia, inquit, quae habet Pater, habet etiam Filius, excepta causalitate.» Hinc enim sequi videtur, Filium non esse causam Spiritus sancti, sed solum Patrem. Respondeo: loqui S. Gregorium de causalitate respectu ipsius Filii, quae est proprietas Patris, ac si dixisset: omnia Filius habet quae habet Pater, praeter esse Patrem. Quid, quod ibidem aperte Gregorius insinuat, Spiritum esse a Filio? Nam sicut contulerat Filium cum Patre tanquam productum cum producente; ita postea confert Spiritum cum Filio: «Omnia, inquit, quae habet Filius, habet Spiritus sanctus, excepta filiatione, id est, excepta proprietate ejus personae, a qua ipse producitur.»

Quarto adducunt Damascenum lib. I, cap. 11. de Fide: «Spiritum, inquit, per Filium esse dicimus, ex Filio non dicimus.» S. Thomas quaest. X de pot. art. 4. rejicit Damascenum tamquam qui secutus sit Theodoretum: sed non videtur id verum esse: siquidem Theodoretus disertè negavit, Spiritum sanctum a Filio, vel per Filium esse: Damascenus autem negat esse per Filium.

Respondeo igitur cum Bessarione et Gennadio: Damascenum non negasse Spiritum sanctum procedere ex Filio, quod ad rem attinet, cum dixerit, Spiritum esse imaginem Filii, et per Filium esse: sed existimasse, tutius dici per Filium, quam ex Filio, quantum ad modum loquendi, propter haeresim Macedonii et Eunomii, qui ex Filio tanquam primaria, imo etiam sola causa processisse dicebant Spiritum sanctum. Quemadmodum dicimus post haeresim Nestorii, Mariam non Christiparam, sed Deiparam, non quod non sit Christipara, sed ne putetur solum Christipara, et non Deipara. Caeterum sicut propter haeresim Macedonii recte dicebatur, Spiritus esse a Patre per Filium; ita propter errorem Graecorum rectius dicitur nunc a Patre et Filio.

Quinto adducunt, ut Magister testatur l. I, d. 11, Leonem III, Pontificem Romanum, qui ad Fidei cautelam jussit scribi in tabula argentea Symbolum Constantinopolitanum sine additione Filioque, et poni in altari post corpus S. Pauli. Vixit autem iste Pontifex circa annum 700. a Christo nato, quo tempore jam additio facta fuerat; ergo illam abstulit Pontifex.

Respondeo: Pontificem dedita opera hoc fecisse, ut servaretur memoria Symboli Constantinopolitani, quale fuerat, et ut intelligerent omnes, non damnari illud Symbolum, nec esse contrarium nostro. Habet enim Ecclesia plura Symbola, Apostolicum, Nicaenum, Athanasii, Constantinopolitanum sine ulla additione, et illud idem cum additione, quae omnia unum et idem sunt, licet unum sit alio clarius et explicatius. Porro omnia illa Symbola Ecclesia Catholica recipit, et honorat, et sicut condito Nicaeno Symbolo, non fuit abrogatum Symbolum Apostolicum, et sicut condito Constantinopolitano, non fuit abrogatum Nicaenum; ita quoque condito nostro Symbolo, non debuit abrogari Constantinopolitanum. Itaque prudentissimo consilio summus Pontifex, ne Graeci putarent, reprobari a nobis Symbolum Constantinopolitanum, jussit illud honorifice in Ecclesia conservari.

Sexto adducunt Theophylactum in c. III. Jo.: «Sane, inquit, Latini male haec exponentes, et minus recte intelligentes dicunt, quod Spiritus etiam ex Filio procedat.» Respondeo: schismatis tempore vixisse Theophylactum, ideoque non recipi ejus auctoritatem: alioqui nos etiam plurimos alios proferre potuissemus, ut Bernardum, Rupertum, Richardum, Thomam, Bonaventuram, et alios Sanctos recentiores.

Ultimo afferunt rationes. Prima ratio est Theophylacti loco citato. Spiritus sanctus unus est; ergo unum habet principium, non duo, et una spiratione procedit, non duabus. Respondeo: rationem istam, quae praecipua tamen est Graecorum, nihil valere: nam licet Pater et Filius sint duo spirantes, tamen unica spiratione spirant, et unum principium sunt Spiritus sancti. Nihil enim multiplicatur in Deo, nisi relatio opposita: spiratio autem qua Pater spirat, non opponitur spirationi, qua spirat Filius. Et certe si argumentum concluderet, efficeret etiam Filium non esse creatorem Mundi, nam Mundus est unus; ergo unum principium habet, et una actione producitur; ergo si duae personae non possunt esse unum principium, nec una actione creare, non creavit Filius Mundum, sed Pater solus. Sicut ergo Pater et Filius, imo etiam Spiritus sanctus unum sunt Mundi principium, et una actione creant, quia unam essentiam habent: ita quoque Pater et Filius unum sunt principium Spiritus sancti, et una spiratione spirant, quia unam habent potentiam spirativam.

Secunda ratio. Pater est sufficiens principium Spiritus sancti; ergo non requirit auxilium Filii. Respondeo: Patrem etiam esse sufficiens principium creationis; et tamen hoc non obstante omnes personae creant, quia habent eandem potentiam et essentiam: non enim Filius cum Patre spirat, quia Pater egeat auxilio, sed quia eandem vim spirativam habent Pater et Filius. Adde, quod Spiritus sanctus procedit necessario a duobus, quia alioqui non esset tertia persona, sed coincideret cum secunda, ut ostensum est. Itaque Mundus producitur necessario a tribus, necessitate producentis, non necessitate producti: at Spiritus sanctus producitur a duobus necessario, necessitate producentium, et necessitate producti.

Tertia ratio. Si a Filio procedit Spiritus; ergo Patri similior est Filius, quam Spiritus sanctus: nam Filius spirat cum Patre spirante, et Spiritus non generat cum Patre generante. Respondeo: si Spiritus a solo Patre procedit, fore similiorem Filium Spiritui, quam Patri; nam Filius procedet cum Spiritu, et non producet cum Patre: sed neutrum horum argumentorum concludit: nam similitudo attenditur ex parte essentiae, non ex parte relationum.