De Controversiis, Secunda Controversia Generalis: De Christo

Undecimum argumentum. Intelligentiae, et voluntatis actiones, immanentes sunt, ac proinde steriles, ut Philosophus docet l. IX, Metaphysi. text. 16. non igitur aliquid producunt: at si Filius, et Spiritus sanctus non producuntur per intellectum, et voluntatem, nullo modo producuntur; non enim facile explicari potest, quo alio modo producantur, et cur duae tantum personae producantur, et cur una Verbum, altera Amor dici soleat.

Respondeo: actiones immanentes, ac proinde intelligentiae et voluntatis actus, quos intellectionem et dilectionem appellare possumus, nihil producere quod maneat post actionem: aliquid tamen producere intimum ipsi actioni, quid nomine ipso actionis appellari potest. Siquidem duobus modis actionis vocabulum accipitur, uno modo pro nuda et sola actione, quae pertinet proprie ad praedicamentum actionis, altero modo pro actione conjuncta cum aliqua qualitate, quae sit quasi terminus ejus. Quomodo calefactionem actionem vocamus, cum ea tamen non sit simplex actio de praedicamento actionis, sed includat calorem aliquem acquisitum.

Ita igitur intellectio, et dilectio non nudae sunt actiones, sed includunt etiam aliquid per modum qualitatis, quod est quasi terminus actionis; alioqui si intellectio nuda esset actio, quomodo intelligens per intellectionem fieret similis rei intellectae? nonne similitudo in forma, seu qualitate fundatur? Quare Philosophus non ait, per actiones immanentes nihil omnino produci, sed nihil produci quod maneat post actionem: quemadmodum per actiones transeuntes producitur opus aliquod re distinctum ab actione, et quod perseverat post actionem.

Producitur igitur per intellectionem Verbum, per dilectionem Amor, quae quidem in nobis accidentia sunt, in Deo substantia, quoniam in Deo intelligere est ipsum esse, non autem in nobis. Quare SS. Patres passim affirmant, Deum Patrem ab aeterno genuisse Verbum suum, quoniam ab aeterno sapiens fuit; quod non dicerent, nisi crederent, per actum intellectus Verbum Dei produci. Vide Athanasium serm. 1, 2 et 3 cont. Arian. Basilium lib. IV. in Eunom. Nazianzenum l. III. de Theol. Cyrillum lib. I, thes. c. 5. et lib. XII, c. 7. Ambrosium lib. IV. de Fide c. 4. et Augustinum lib. VI, Trin. c. 1. et lib. VII, cap. 1.

Nec raro etiam Patres diserte docent, Deum Verbum per intellectionem produci, ut Basilius hom. in init. Jo: Cyrillus lib. I. in Jo: cap. 5. Theodoretus lib. II. ad Graec., et Damascenus lib. I, cap. 6. Denique Augustinus toto lib. IX. de Trinit. Filium sapientiam, Spiritum sanctum amorem appellat, et Concilium Toletanum XI, c. 1. Spiritum sanctum charitatem vocat.