De Controversiis, Secunda Controversia Generalis: De Christo

Ex Patrum doctrina probanda est veritas Catholica: nam etsi adversarii parum aut nihil tribuant Patribus; tamen Patres, qui ante Concilium Nicaenum fuerunt, suos putant, ut Ignatium, Justinum, Irenaeum, Tertullianum, Cyprianum. Alios etsi contrarios sibi esse fateantur; tamen testimonia Hilarii, Chrysostomi, Ambrosii, Cyrilli, Hieronymi, et Augustini citant contra nos, ut ostendant, Patres varios fuisse, et sibi ipsos contradixisse, coactos evidentia veritatis: ac breviter conantur enervare nostrum argumentum ex consensu Patrum omnium aetatum. Nos ergo producemus testes consentientes omnium aetatum, et maxime ante Nicaenum Concilium.

Primae aetatis, quae extenditur usque ad annum centesimum Domini, habemus Clementem, Ignatium, Dionysium, Martialem. Primus prodeat Clemens, qui lib. VIII. Constit. cap. 16. dicit, Patrem sine medio genuisse Filium ante omnia, quod est dicere, Filium non esse factum, sed naturaliter, et necessario prodiisse ex Patre. Nam, ut docet Basilius lib. IV. in Eunom., nihil factum est immediatum opus artificis, quia mediat operatio, et inter Deum et creaturas mediat voluntas creandi: nec enim posito Deo, immediate ponitur creatura; at posito Deo, immediate ponitur Verbum ejus. Item cap. 17. postquam recitaverat illud, Sanctus, Sanctus, Sanctus, subjungit explicans: «Sanctus Deus Pater, Sanctus Filius etc.» Et cap. 18. in fine dicit Deo: «Tibi omnis gloria, et honor, et adoratio, Filio, et Spiritui sancto, et nunc et semper, et in omnia secula seculorum.» Similem locum huic profert ex isto Clemente Basilius lib. de Spir. sanct. cap. 29.

Jam B. Dionysius Areopagita B. Pauli discipulus in lib. de div. nom. cap. I. «Itaque, inquit, in omni ferme Theologica tractatione summam Divinitatem sancte celebrari videmus; ut singularem quidem atque unicam, propter simplicitatem et unitatem illam impartibilem: ut Trinitatem vero propter superessentialis faecunditatis in suppositis tribus expressionem.» Et infra dicit, hanc summam essentiam in una suarum hypostaseon carnem humanam assumpsisse. Similia habet cap. 3. de myst. Theol.

S. Martialis in epist. I, ad Burdigalen. cap. 10. «Nihil, inquit, discretum in Divinitate Trinitatis sentiatis». Et infra: «Et haec», Pater, Filius, et Spiritus sanctus, in personis tria divisa, in Divinitate unus Deus indivisus est». Hanc epistolam multis de causis suspicor non esse illius Martialis, qui dicitur fuisse discipulus Christi; tamen cujuscumque sit, nihil habet pro adversariis, sed omnia pro nobis.

S. Ignatius, Joannis Apostoli discipulus et martyr, in epist. ad Philippens: «Non in unum trinominem, neque in tres incarnatos, sed in tres ejusdem honoris» credendum esse dicit. Et infra: «Si vero inquit, Deus et homo, cur iniquum vocas Dominum gloriae, qui natura invariabilis est?» Et infra: «Illud, inquit, Si Filius Dei es, ignorantiae argumentum est. Si enim id revera agnovisses, scivisses, quod ex aequo potest rerum Conditor universarum, et facere quod non est, et mutare quod est.» In epist. ad Philadelphien. «Si quis dicat, unum esse Deum, et confiteatur Christum Jesum, sed eumdem nudum esse hominem putet; hujusmodi serpens est, fraudem et errorem praedicans in exitium hominum, et est ejusmodi inops sensu cognomento Ebion.» Nota, hunc locum proprie pugnare adversus novos Ebionitas, qui Christum purum hominem faciunt, quia enim lingua Hebraica אֶבְיוֹן Ebion inopem significat, eleganter Ignatius Ebionitas inopes sensu appellavit.

Rursum idem in epist. ad Antiochen. «Abjicite, inquit, omnem Gentilem, et Judaicum errorem, ut nec multitudinem introducatis Deorum, nec praetextu unius Dei negetis Christum. Moses enim Dei famulus fidelis dicens: Dominus Deus tuus Dominus unus est, et unum, et solum praedicans Deum, continuo confessus est et Dominum nostrum dicens: Dominus pluit super Sodomam et Gomorrham a Domino ignem et sulphur». Et infra: «Omnis,» inquit, «qui annuntiat unum solum Deum, et tollit Christi Divinitatem, is est Diabolus, et hostis omnis justitiae.» In epist. ad Polyc. «Expecta, inquit, Christum Filium Dei in tempore, qui omni tempore caret, palpabilem, omnemque contactum refugientem, utpote incorporeum». Haec omnia sunt expresse contra Transylvanos, qui Christum temporalem et nudum hominem faciunt. Sunt etiam contra novos Tritheistas et Arianos, qui Christum etsi aeternum esse fateantur, tamen verum Deum esse negant. Ex quibus etiam facile colligi potest, quemadmodum sint intelligenda loca, quae citant ex Ignatio Valentinus Gentilis, et Transylvani lib. II. cap. 6.

Primo, proferunt epistolam ad Magnesianos, ubi dicitur: «Unum et solum verum Deum Patrem suum annuntiavit, ergo, inquit haereticus, solus Pater est verus Deus. Respondeo: illud Solum separare Patrem Christi ab iis, qui non sunt ejusdem substantiae cum ipso: est enim sensus, Patrem Christi esse illum Deum, qui est unus et solus verus Deus, quod idem de Filio dici potest, et de Spiritu sancto. Nam cum una sit tantum vera Divinitas; et Pater est ille Deus, qui est unus et solus Deus; et Filius est ille Deus, qui est unus et solus Deus; et Spiritus sanctus est ille Deus, qui est unus et solus Deus. Denique nihil aliud Ignatius dixit, quam quod antea Christus ipse Patri suo dixerat: Ut cognoscant te solum verum Deum.¹

Secundo, proferunt epistolam ad Tarsenses, ubi Ignatius dicit, Christum esse Filium Creatoris, nec esse illum, qui est super omnia Deus, sed Filium ejus. Respondeo: Christum sic esse Filium Creatoris, ut sit etiam ipse ille idem Creator, ut idem Ignatius dicit epist. ad Philippen. Ratio hujus est, quia Pater gignendo, suam totam essentiam Filio communicavit, ac propterea etiam totam potentiam et sapientiam, qua Mundus creatus est. Porro Pater solus dicitur esse super omnia Deus ab Ignatio, propter principii auctoritatem, non propter naturae diversitatem: alioqui pugnaret cum Paulo Roman. IX, et etiam ipse secum, qui asseruit in epist. ad Philippen. esse ejusdem honoris Patrem, et Filium.

Tertio, proferunt epistolam ad Philippenses, ubi de Patre exponit illud Deuter. VI. Dominus tuus Dominus unus est.² Et infra, inducit Christum loquentem ad Satanam: «Novi unum, scio solum, non sum Deo adversus, confiteor excellentiam.» Respondeo: Ignatium ex loco Deut. VI, probare velle, unum esse Patrem, et non plures Patres, ut etiam infra docet, unum esse Filium, et non plures. Probat igitur optime hoc modo: Dominus Deus unus est, Deut. VI, ergo unus est tantum Deus Pater, nam si essent plures Patres, illi non possent esse unus Dominus Deus. Nunc enim Pater et Filius sunt unus Deus, quia unus est ab alio. Porro excellentiam Patris Filius confitetur ratione principii tantum: unde statim subjungit: «Novi generationis meae auctorem Patrem». Posset tamen locus hic intelligi de Christo homine; alloquitur enim Christus homo Diabolum, et tum omnia aptissime quadrant: est enim Christus ut homo vere minor Patre, et Patrem Deum ac Dominum suum appellare potest, sicut ipse dicit Jo. XX. Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum.³

Quarto, proferunt ultima verba epist. ad Antioch. «Valete Deo et Christo». Respondeo: hic distingui Christum a Deo ratione humanitatis; nam alioqui in hac epistola Ignatius Diabolum vocat eum, qui praetextu unius Dei negat Christi Divinitatem.

Ultimo, profertur illud ex epist. ad Ephes. «Medicus autem noster est solus verus Deus ingenitus et invisibilis etc.» Respondeo: hunc locum varie legi; nam quaedam antiquiora exemplaria sic habent: «Medicus autem noster unus est solus verus Deus unigenitus, et invisibilis omnium, unigeniti Pater et Genitor». Alia est lectio apud Theodoretum in I. Dialogo, ubi sic citatur: «Medicus noster est genitus ex ingenito etc.» Athanasius in lib. de Synod. Arimin. et Seleuc. celebratis, citat hunc locum hoc modo: «Unus est medicus noster corporalis et spiritualis, genitus et ingenitus, in homine Deus etc». exponit ingenitum, id est, increatum. Tamen etiam prima lectio non pugnat contra sententiam nostram. Nam posteaquam dixerat Ignatius: «Medicus autem noster est solus verus Deus ingenitus»; subjunxit: «Habemus autem etiam Medicum Jesum Christum ante secula unigenitum Verbum.» Ex quo intelligimus, illam exclusivam Solus cum dixit Ignatius, «Medicus est solus verus Deus ingenitus.» non exclusisse Filium Dei, sed res creatas, quae non sunt ejusdem essentiae cum vero Dei ingenito.

Secundae aetatis usque ad annum 200. habemus quatuor alios Patres, Justinum, Athenagoram, Iraenaeum, et Clementem Alexandrinum. Justinus in lib. de rect. Fid. explicat. initio: «Unus, inquit, revera est universitatis hujus Deus, qui in Patre, Filio, et Spiritu sancto agnoscitur: cum namque ex substantia sua Pater Filium genuerit, atque ex eadem Spiritum produxerit; jure optimo, quae unam habent eandemque essentiam, una atque eadem dignantur Divinitate.» Et infra probat, non esse creaturam Filium et Spiritum, sed unum Deum Creatorem cum Patre. In Apol. ad Senat. «Porro Filius ejus, inquit, qui solus proprie dicitur Filius, Verbum simul cum illo ante creaturas, et existens, et nascens, quoniam per eum primitus cuncta condidit et ornavit.» In Apol. ad Antonin. initio: «Profitemur, inquit, nos talium, qui habentur Deorum, esse expertes, et Atheos, sed non verissimi illius Dei Patris justitiae, et castitatis et virtutum aliarum. Verum hunc ipsum, et qui ab eo venit Filium et Spiritum propheticum colimus, et adoramus cum ratione et veritate venerantes etc.» Ubi opponit cultum Trinitatis cultui idolorum, et falsorum Deorum, ac proinde docet, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum esse verum Deum. Ibidem ultra medium vult, illa verba Exod. III. Ego sum qui sum⁴ a Christo dicta esse. «Ego autem, inquit, quod Mosi e rubo est dictum: Ego sum existens ille Deus Abrahae, et Deus Isaac, et Deus Jacob, et Deus Patrum tuorum, significatum est, mortuos quoque illos exstare, et ipsius Christi homines esse.»

Idem repetit prolixe in Dial. cum Triph., ubi etiam non procul a fine docet, Patrem et Filium vere esse duos, et tamen unius essentiae: «Virtutem, inquit, eam a Patre nullo pacto disjungi et secerni posse.» Et infra: «Virtutem istam, quam Deum sermo propheticus vocat, non ita ut Solis lumen nomine tantum numerari, verum numero quoque aliud quiddam esse, supra explicui; Virtutem hanc dicens de Patre genitam, non per recisionem, veluti ab essentia Patris dispartitam, prout omnia alia divisa et secta non eadem sunt, quae antea fuerunt, quam scinderentur.»

Ex quibus solvitur objectio Gentilis ex Justino. Objicit enim, quod in Dialogo cum Triphone dicit, Christum esse alium Deum, praeter Mundi Conditorem: at Justinus non hoc ait, sed tantum docet, esse alium, id est, aliam personam, quae sit, et dicatur Deus et Dominus, praeter Patrem, cui attribuitur Mundi creatio; haec enim sunt verba ejus: ἔστι καὶ λέγεται Θεὸς καὶ κύριος ἕτερος ὑπὲρ τὸν ποιητὸν τῶν ὅλων, ubi illud ἕτερός non conjungitur cum Deus, sed cum verbo ἔστι ut sensus sit: «Alius praeter Mundi conditorem est, et dicitur Deus.» Item, ὁυτος ὁ τῷ Ἀβραάμ καὶ τῷ Ἰακὸβ καὶ τῷ Μωσῆ ὤφθη, λεγεύμενος καὶ γεγραύμενος Θεὸς, ἕτερος ἔστι τοῦ τὰ πάντα ποιήσαντος Θεοῦ, hoc est: «Hic qui apparuit Abrahae, Isaac, et Jacob, quique dictus et scriptus est Deus, alius est ab eo, qui omnia fecit.» Et mox explicans quemadmodum sit alius, subjungit: ἀριθμῷ λέγω οὐ γνώμη, «numero, inquit, non sententia,» id est, persona, non essentia.

Dices: Si distinguitur Christus a Conditore Mundi; ergo non est ipse conditor Mundi. Respondeo: per conditorem Mundi describi Patrem, quia Patri attribui solet potentia et creatio: nam alioqui etiam Filium esse Creatorem Mundi, idem Justinus apertissime docuit in Apol. ad Senat.

Athenagoras in Apol. ad Antonin. «Filius, inquit, Dei est Verbum Patris, idea, et efficacia. Ab ipso enim et per ipsum facta sunt omnia, quum Pater et Filius unum sint, ita ut Filius sit in Patre, et Pater in Filio.» Et infra: «Primigenia hic est Patris progenies, quae non ut facta; a principio enim Deus, qui est mens aeterna, ipse in seipso Verbum, aut Rationem habet.» Et infra: «Quis igitur non miretur, nos qui Deum Patrem praedicamus, et Deum Filium, et Spiritum sanctum, ita ut et unionis eorum vim et ordinis distinctionem exponamus.» Et multo infra: «Ut Deum asserimus, et Filium ipsius Verbum, et Spiritum sanctum: tria quidem secundum potentiam Patrem, Filium, et Spiritum: actu vero et essentia unum.»

S. Irenaeus lib. III, cap. 6. «Neque igitur, inquit, Dominus, neque Spiritus sanctus, neque Apostoli eum, qui non esset Deus, definitive et absolute Deum nominassent aliquando, nisi esset verus Deus: neque Dominum appellassent aliquem ex sua persona, nisi qui dominatur omnium, Deum Patrem et Filium ejus.» Et infra: «Vere igitur cum Pater sit Dominus, et Filius vere sit Dominus, merito Spiritus sanctus Domini appellatione signavit eos.» Lib. III, cap. 8. «Is quidem, qui omnia fecerit cum Verbo suo, juste dicitur Deus et Dominus solus: quae autem facta sunt, non jam ejusdem vocabuli participabilia esse, neque juste id vocabulum sumere debere, quod est Creatoris. Lib. III. cap. 12. Annuntiaverunt Apostoli, «hunc esse Christum Filium Dei aeternum, eorum Regem.» Et cap. 16. «Cum, inquit, declaratum sit manifeste, quoniam neminem alium Deum vocaverunt, vel Dominum nominaverunt, qui veritatis fuerunt praedicatores, et Apostoli libertatis, nisi solum verum Deum Patrem et Verbum ejus, qui in omnibus principatum ejus habet: manifeste erit ostensum, quod Factorem coeli et terrae, et qui locutus sit cum Mose, et Legis dispositionem ei dederit, qui convocaverit Patres, Dominum Deum confiteri eos, et alterum neminem nosse etc.» Et cap. 20. «Exclusa est, inquit, omnis contradictio dicentium, si ergo tunc natus est, non erat ante Christus. Ostendimus enim, quia tunc non coepit Filius Dei, existens semper apud Patrem.» Lib. IV, cap. 11. «Ipse igitur Christus, inquit, cum Patre vivorum est Deus, qui et locutus est Mosi, et qui Patribus manifestatus est.»

Sed objiciunt Gentilis et Transylvani multa ex Irenaeo. Primo illud ex lib. I, cap. 2. «Ecclesia accepit eam Fidem, quae est in unum Deum Patrem omnipotentem, qui fecit coelum et terram, mare et omnia, quae in eis sunt: et in unum Jesum Christum Filium Dei, incarnatum pro nostra salute: et in Spiritum sanctum etc.» Ubi unus Deus omnipotens et creator dicitur Pater, et hujus unius Dei creatoris Filius dicitur Jesus Christus. Ex quo sequi videtur, Christum non esse unum Deum creatorem cum Patre.

Respondeo: hic vocem Unum tenere se ex parte Dei, non ex parte Patris: non est enim sensus, quod unus Pater, id est, solus Pater sit Deus creator, sed quod Pater sit ille Deus, qui est unus et solus creator coeli et terrae. Quod autem non dicatur etiam de Filio, quod sit ille unus Deus creator; id factum est, quia Irenaeus ibi recitat Symbolum Fidei, et Symbolum debet esse brevissimum, et ideo non debent repeti, quae possunt colligi ex dictis. Poterat autem intelligi, Filium esse etiam illum unum Deum creatorem, tum, ut docet Cyrillus in explicat. Symb. Nic., quia in Patre Filius intelligitur; tum etiam, quia dictum erat unum tantum esse Deum; et tamen Fides in Deum dicebatur esse Fides in Patrem, in Filium, et in Spiritum sanctum. Unde idem Irenaeus in locis citatis a nobis, dicit, Christum esse Deum, et Dominum creatorem, et sempiternum, et tamen semper repetit, unum tantum esse Deum.

Secundo, proferunt multa loca ex lib. II, cap. 3. et lib. III, cap. 6. 9. 11. 12. 16. 18. et lib. IV, cap. 1. 2. et 37. et lib. V, ubi repetit saepissime Irenaeus, Deum Israel creatorem coeli et terrae esse Patrem Christi, et quod Christus seductor fuisset, si alium Deum praedicasset praeter Patrem suum etc. Hinc enim deducunt, Christum non esse unum Deum cum Patre, cum Pater et Filius distinguantur, et sint duo, non unus; et alter eorum dicatur Deus Israel creator.

Respondeo: Irenaeum tam saepe illa repetere propter Valentinum et Marcionem haeresiarchas, qui introducebant alium Creatorem et Deum Israelis, praeter Patrem Christi. Caeterum ex eo, quod Pater Christi dicitur Creator et Deus Israelis, non modo non sequitur, Filium non esse illum ipsum Creatorem et Deum Israelis, sed potius sequitur esse. Nam sicut homo hominem generat, et Rex Regem, ita Creator Creatorem, et Deus Deum, cum hoc tamen discrimine, quod quia natura divina est impartibilis, Deus gignit eundem numero Deum, sed distinctum tamen in persona: homo vero gignit hominem eundem tantum in specie.

Tertio objiciunt, quod Irenaeus exponat de solo Patre, non de Trinitate illa verba Deuter. VI. Audi Israel, Dominus Deus tuus, Dominus unus est. Sic enim ait lib. IV, cap. 2. «Christus suum Patrem confitetur, quem et Lex annuntiat, dicens: Audi Israel, Dominus Deus tuus unus est.»

Respondeo: non dicere Irenaeum, de solo Patre eum locum debere intelligi, nec nos ita de Trinitate eum intelligere, ut non intelligatur etiam de qualibet persona seorsim. Nec enim Trinitas est, ut somniant adversarii, a Patre, Filio, et Spiritu sancto distincta: sed quod de qualibet persona dicitur seorsim, dicitur etiam de omnibus simul, et contra, exceptis tantum proprietatibus personalibus. Clemens Alexandrinus lib. I. Paedag. cap. 6. «Sed, inquit, eum Filium, cum Deus esset, nihil didicisse fuit consentaneum. Neque enim quisquam Verbo major fuerit, sed neque magister, ac doctor est ejus, qui solus est magister. An non ergo vel inviti fatebuntur, Verbum perfectum ex perfecto Patre natum?» Lib. III, cap. ult. in fin. sic ait: «Laudemus unum Patrem, et Filium una cum sancto Spiritu, qui unus est omnia, in quo omnia, per quem omnia unum, qui est undequaque bonus, undequaque pulcher, undequaque sapiens, undequaque justus, cui gloria nunc, et in secula seculorum, Amen.» Denique testatur Ruffinus in Apol. pro Orig., Clementem hunc in omnibus suis scriptis celebrare unam gloriam et majestatem trium personarum.

Tertiae aetatis habemus alios sex, ac primum Origenem. Origenes Clementis discipulus, habet quidem in suis scriptis apertissimas blasphemias contra Filium Dei, et Spiritum sanctum, ut patet ex Epiphanio in epist. ad Jo. Hierosolym.; et ex Hieronymo in epist. ad Avitum de errorib. Orig.; tamen valde credibile est, eos insertos ab Arianis postea, ut Ruffinus docet in Apol. pro Orig. Nam inveniuntur etiam in scriptis ejus sententiae omnino Catholicae; et Athanasius in epist. de decret. Nicaen. Synod. citat Origenem contra Arianos, et addit, Arianos nullum ex Veteribus pro suo errore afferre potuisse.

Praeterea, magister Origenis Clemens, et discipulus Origenis Gregorius Thaumaturgus rectissime de Trinitate sentiunt; quomodo igitur probabile est ipsum tam male sensisse? Origenes igitur lib. VII, in epist. ad Rom. exponens cap. 9. sic ait: «Miror, quomodo quidam legentes, quod Apostolus dicit: Unus Deus Pater, ex quo omnia, et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia; negent, Filium Dei Deum debere profiteri, ne duos Deos dicere videantur. Et quid de hoc loco Apostoli facient, in quo aperte Christus super omnia Deus esse perscribitur? Sed non advertunt, qui haec ita sentiunt; quod sicut Dominum Jesum Christum non ita unum esse Deum dixit, ut ex hoc Deus Pater, non Dominus dicatur: ita et Deum Patrem non dixit ita esse unum Deum, ut Deus Filius non credatur. Unus autem uterque est Deus.» Item: «Qui autem super omnes est, supra se neminem habet: non enim post Patrem ipse, sed de Patre.» Item infra: «Evidenter ostenditur natura Trinitatis, et substantia una, quae est super omnia.» Haec Origenes, quae certe clarissima sunt.

S. Gregorius Thaumaturgus Neocaesariensis Episcopus in confessione Fidei, quae exstat apud Eusebium ex versione Ruffini lib. VII, hist. cap. 25. et apud Gregorium Nyssenum Orat. in Gregor. Thaumat., et in tom. Concil. ante V. Synod. dicit, Verbum Dei esse verum Filium veri Patris, Deum ex Deo, invisibilem ex invisibili, aeternum ex aeterno. Et addit: «Trinitas perfecta, majestate, aeternitate, et regno minime dividitur.» Item: «Neque serviens quid, neque factum, neque addititium in Trinitate reperitur.»

S. Dionysius Romanus Episcopus volumina edidit praeclara, de quibus ita Athanasius in epist. de sent. Dionys. Alexandr. «Porro, inquit, ex Dionysii Episcopi Romani voluminibus contra eos, qui Filium Dei opus, aut creaturam asseverant, scriptis, clare ostenditur, haeresim Christi hostium Arianorum non jam primum, sed olim ab omnibus damnatum fuisse.» Item in epist. de decret. Nicaen. Synod. ult. med. idem Athanasius recitat haec verba Dionysii Episcopi Romani: «Audio quosdam apud vos divini verbi magistros, hujus sententiae professores, qui ex diametro, ut sic dicam, pugnant cum placitis Sabellii. Ille enim cum blasphemia dicit, Filium esse Patrem, Patremque Filium: isti autem quodammodo tres Deos constituunt, dum in tres substantias alienigenas sanctam Unitatem dispartiuntur. Unum enim necesse est omnium Deo Dei Verbum, et in eodem haerere, versarique Spiritum sanctum, et sanctam Trinitatem in unum omnium rerum Deum omnipotentemque, veluti in verticem Principemque consummari, et coalescere. Marcionis enim vaniloqui doctrina sectionem, divisionemque Monarchiae in tres principatus instituit, sed diabolica institutio est, non autem verorum Christi discipulorum. Illi enim ut Trinitatem praedicari a sacris litteris plane sciunt, ita tres esse Deos, a veteri, aut novo Testamento induci, nequaquam agnoscunt. Caeterum non minus culpaveris eos, qui Filium Dei opus credunt, et factum Dominum opinantur, cum sacra eloquia generationem ei congruentem, non formationem aut creationem tribuant.» Et infra: «Non igitur dividenda est in tres Deitates admirabilis et divina Unitas, neque sub nomine creationis minuenda est dignitas et immensa majestas.» Et infra: «Ita et divina Trinitas, professioque Monarchiae conservari poterit.» Haec ille, qui ante 1300. annos, non solum Arianos nondum natos, sed etiam nostri temporis Tritheistas, et Samosatenos condemnavit.

S. Dionysius Alexandrinus Episcopus, cum accusatus fuisset apud Romanum Episcopum Dionysium, quod Filium Dei creaturam dixisset, scripsit apologiam, ex qua quaedam citat Basilius lib. de Spir. sanc. cap. 29. multa vero Athanasius in epist. de sent. Dionys. Alexandr. inter alia haec ponit: «Jam, inquit, quia splendor est aeternae lucis, omnibus modis ipse quoque aeternus est.» Et infra: «Hoc pacto Unitatem, quae indivisibilis est, in Trinitatem dilatamus, et Trinitatem, quae diminui non potest, in Unitatem. Deinde cum illum accusarent, quasi diceret, Filium unum esse ex numero rerum factarum, et nequaquam Patri suo consubstantialem.» Et infra: «Ostendo, inquit, falsum esse crimen, quo mihi objiciunt, quod Christum Deo consubstantialem esse negassem.» Haec ille.

Tertullianus lib. IV in Marcion. «Omnia sibi tradita dicit a Patre. Credas, si Creatoris est Christus, cujus omnia, quia non minori se tradidit omnia Filio Creator, quae per eum condidit.» Lib. cont. Prax. cap. 3. «Quoniam, inquit, ipsa regula Fidei a pluribus Diis saeculi ad unicum et verum Deum transfert, non intelligentes unicum quidem, sed cum sua οἰκονομία esse credendum, expavescunt ad οἰκονομίας. Numerum et dispositionem Trinitatis divisionem praesumunt Unitatis, quando Unitas ex semetipsa derivans Trinitatem, non destruatur ab illa, sed administretur, etc.»

Nota, vocari a Tertulliano oeconomiam Dei, ordinem et dispositionem trium personarum. Infra cap. 9. «Ecce, inquit, dico, alium esse Patrem, et alium Filium, et alium Spiritum. Male accepit idiotae quisque aut perversus hoc dictum, quasi diversitatem sonet, et ex diversitate separationem portendat Patris, et Filii, et Spiritus. Necessitate autem hoc dico, cum eundem Patrem, et Filium, et Spiritum contendunt adversus οἰκονομίας Monarchiae adulantes, non tamen diversitate alium Filium a Patre, sed distributionem: nec divisione alium, sed distinctionem, quia non sit idem Pater, et Filius, vel modulo alius ab alio.» Et infra cap. 12. «Alium autem quomodo accipere debeas, jam professus sum, personae non substantiae nomine, ad distinctionem non ad divisionem. Caeterum ubique teneo unam substantiam in tribus coherentibus.» Et infra cap. 13. «Si una persona et Dei et Domini in Scripturis inveniretur, merito Christus non esset admissus ad nomen Dei ac Domini. Nemo enim alius praeterquam unus Deus praedicabatur.» Et paulo infra: «Itaque, inquit, Deos omnino non dicam, nec Dominos, sed Apostolum sequar, ut si pariter nominandi fuerint Pater et Filius, Deum Patrem appellem, et Jesum Christum Dominum nominem. Solum autem Christum potero Deum dicere, sicut idem Apostolus, ex quibus Christus, qui est, inquit, Deus super omnia benedictus in aevum omne.» Et infra cap. 17. «Et nomen Patris, inquit, Deus omnipotens, Altissimus, Dominus virtutum, Rex Israelis, Qui est: haec dicimus et in Filium competisse, et in his Filium venisse, et in his semper egisse, et sic ea in se hominibus manifestasse: omnia, inquit, Patris mea sunt, cur non et nomina?» Et infra cap. 25. «Qui tres unum sunt, non unus, quomodo dictum est: Ego et Pater unum sumus; ad substantiae unitatem, non ad numeri singularitatem.»

Ex his explicari possunt loca in contrarium adducta a Gentili et Transylvanis. Primo objiciunt ex lib. cont. Hermog. non procul ab initio: «Nam, inquit, nec Pater esse potuit ante Filium, nec judex ante delictum. Fuit autem tempus cum et delictum, et Filius non fuit, quod judicem, et qui Patrem Dominum faceret.»

Respondeo: verba ista male sonare, nec usurpanda esse; non tamen apud Tertullianum significare Filium Dei ut Deum non semper fuisse: nam in lib. cont. Prax. cap. 8. sic ait: «Sermo ergo, et in Patre semper, sicut dicit: Ego in Patre; et apud Deum semper, sicut scriptum est: Et Sermo erat apud Deum, et nunquam separatus a Patre: Quia Ego et Pater unum sumus.» Et cap. 5. dixerat: «Ante omnia Deus solus erat. Solus autem, quia nihil aliud extrinsecus praeter illum. Caeterum ne tunc quidem solus, habebat enim secum Rationem suam.» Ille ergo Filius, de quo dicit Tertullianus in lib. cont. Hermog., quod non semper fuit, non est Verbum Dei, sed Filius per adoptionem, id est, quivis alius sanctus homo, vel Angelus; non enim hic de Christo agitur, sed de creatura rationis particeps. quae extrinsecus accessit, et Deum ex tempore Patrem denominavit. Vel si sit Filius ille Verbum Dei; per tempus quo non erat, non intelligitur verum tempus, sed prioritas quaedam originis. Solum enim Tertullianus ibi dicere intendit, Deum non potuisse vocari Patrem, nisi postquam Filium habuit: sed prior explicatio solidior est et facilior.

Secundo, objiciunt ex lib. contr. Prax. «Dum Filium agnosco, secundum a Patre defendo.» Respondeo: secundum vocat Filium, et Spiritum tertium, propter ordinem originis, non propter gradus diversos in essentia. Nam lib. cont. Hermog. longe ante medium sic ait: «Divinitas gradus non habet, utpote unica.» Et in lib. cont. Prax. saepissime repetit, unam esse substantiam Patris et Filii. Unde in eod. lib. circa principium dixit, Filium distingui a Patre, non statu, sed gradu, per gradum intelligit ordinem personarum.

Tertio, objiciunt illud ex eodem loco: «Pater tota substantia est, Filius vero derivatio totius, et portio.» Respondeo: cum Tertullianus dixerit, Divinitatem non habere gradus, et evidens sit, eam esse omnino impartibilem; necessario haec verba intelligi debent de sola distinctione personali, quam in toto libro intendit. Vocat autem Filium portionem, et Patrem totam substantiam, quia Pater est fons et principium aliarum personarum, et in ea ratione quamdam majoritatem habet; et hoc modo seipsum explicat cap. 9. «Filius, inquit, derivatio totius et portio, sicut ipse profitetur, quia Pater major me est. Sic et Pater alius a Filio, dum Filio major; dum alius qui generat, alius qui generatur; dum alius qui mittit, alius qui mittitur, etc.» et tamen antea, dum loqueretur de substantia, dixerat, Filium non esse alium a Patre.

Quarto, objiciunt illud ex eod. lib. cap. 15. «Consequens erit, inquit, ut invisibilem Patrem intelligamus pro plenitudine majestatis, visibilem vero Filium agnoscamus pro modulo derivationis.» Unde ibidem docet, in omnibus apparitionibus Dei in Testamento veteri, semper visum fuisse Filium, Patrem autem mansisse invisibilem.

Respondeo: apud Tertullianum Patrem dici invisibilem, et Filium visibilem, non quod natura Filii visibilis sit, Patris autem invisibilis; sed quia Pater, ut Tertullianus et multi alii putant, nunquam apparuit in forma corporea, Filius autem multoties, tam in Testamento veteri assumens ad tempus formas visibiles, quam in novo assumens carnem. Cum autem dicit, Filium visibilem pro modulo derivationis, non loquitur de derivatione Filii a Patre per aeternam generationem, sed de derivatione ad nos per assumptionem formae visibilis: id vero ita esse, patet. Primo, quia paulo post sic ait Tertullianus: «Dicimus et Filium suo nomine eatenus invisibilem, qua Sermo, et Spiritus Dei ex substantiae conditione jam nunc, et quia Deus, et Sermo, et Spiritus: Visibilem autem fuisse ante carnem eo modo quo dicit ad Aaron et Mariam: Et si fuerit Prophetes in vobis, in visione cognoscar illi.» Secundo, quia paulo infra, de Patre dicit dictum esse illud I. Timoth. I: Regi saeculorum immortali, invisibili soli Deo:⁵ de Filio autem contraria dici posse, cum constet eum mortuum et visum, ubi manifeste loquitur de Filio secundum formam humanam.

Est autem hic observandum, Tertullianum undecumque arripere occasionem probandi, Patrem non esse Filium, contra haeresim Praxeae. Et quoniam Scripturae dicunt, Deum esse visum Abrahae, Jacob, Mosi, Isaae: et Christum Deum visum Apostolis; Tertullianus inde facit argumentum, duas esse in Deo personas, unam invisam, alteram visam. Et ut argumentum melius consistat, omnia loca ubi dicitur Deus apparuisse, exponit de Filio, et omnia ubi dicitur Deus non posse videri, exponit de Patre. Et quamquam hoc argumentum ejus non est adeo solidum: nam potest dici eadem persona divina visibilis et invisibilis; visibilis in specie creata, invisibilis in essentia et personalitate sua: tamen ex hoc ejus argumento colligimus, mentem ejus non fuisse, negare Christi divinitatem, sed asserere ejus propriam personalitatem.

Quinto, objiciunt ex lib. de Trin. unum Deum Judaeorum esse Patrem Christi, et Deo Patri nihil comparari posse, et Filium non eripere Patri illud, quod unus est Deus.

Respondeo primo: librum non esse Tertulliani, ut patet, tum quia nominatim refelluntur in hoc libro Sabelliani, qui nondum orti erant tempore Tertulliani, tum etiam quia B. Hieronymus lib. II contra Ruffin. hunc librum tribuit Novatiano. Secundo dico, ea loca non esse contra nos; nam vere unus Deus Judaeorum est Pater Christi, neque Christus eripuit Patri ut sit unus Deus, quia Christus non est aliquis secundus Deus, sed idem Deus cum Patre. Nec tamen Patri quidquam comparari potest, si spectes originem, cum ille sit principium aliarum personarum, non contra; cum quo tamen consistit aequalitas in substantia trium personarum.

S. Cyprianus tract. De idolor. vanit. ult. med. inquit: «Unus omnium Dominus est Deus, neque enim illa sublimitas potest habere consortem, cum sola omnem teneat potestatem.» Et infra: «Hic Deus noster, hic Christus est.» Et lib. II ad Quirin. cap. 6. quod Deus sit Christus, probat ex illis Scripturae locis, quae omnium consensu loquuntur de uno vero Deo Israel: ut ex illo Genes. XXXV: Fac altare Deo, qui apparuit tibi, quando fugiebas Esau. Item ex illo Isaiae XLV: In te est Deus, et non absque te Deus vere, tu es Deus absconditus, Deus Israel Salvator. Item ex illo Rom. IX: Ex quibus Christus, qui est super omnia Deus benedictus in saecula.⁶ Ex quibus apparet, Christum Cypriano esse verum Deum Israel.

Ex Cypriano allegant pro se Transylvani lib. II, cap. 6. locum unum in explicatione Symboli, ubi dicitur Creator Deus Pater Christi, et unum esse Deum Patrem, unum Dominum Jesum Christum, unum Spiritum sanctum.

Respondeo primo: Symboli explicationem non esse Cypriani, sed Ruffini; nam ibi refelluntur nominatim Arius, Eunomius, et Photinus, qui tempore Cypriani nondum nati erant. Ex quo habes, quanta sit eruditio historica Transylvanorum, qui nondum didicerunt, quo tempore exstiterint ipsorum praedecessores et parentes. Secundo dico: paulo infra ea verba, quae Transylvani citant, haberi expressam ipsorum refutationem; sic enim ait Auctor: «Concilium vanitatis est, quod ait Paulus Samosatenus, et post eum successor ejus Photinus docuit, qui asseruit, Christum non fuisse ante saecula natum, sed ex homine Deum existimat factum. Concilium vanitatis est, et quod Arius atque Eunomius docuit, qui Filium non ex ipsa Patris substantia natum, sed ex nihilo creatum volunt; et Filium Dei habere initium, et minorem esse Patre, etc.» Sed certe majore ratione dici potest, concilium vanitatis synagoga Transylvanorum, qui non solum idem docent, quod olim Paulus Samosatenus, sed etiam pro se allegant eos libros, quibus ipsi apertissime refelluntur. Dico tertio: Christum esse Filium Creatoris, et ideo ipsum etiam esse Creatorem, et eumdem cum Patre, quia totam Patris essentiam nascendo accepit. Nec officit sententiae nostrae, quod Pater vocetur unus Deus: nam etiam Filius dicitur unus Dominus; et tamen constat, etiam Patrem esse Dominum.

Quartae aetatis habemus in primis generalem Synodum Nicaenam Patrum 318., quae Symbolum edidit, quod recitatur a Ruffino lib. X hist. cap. 6. et rursum repetitur in Symb. Constantinop. cap. 1. et explicatur ab Athanasio, et Cyrillo; et cujus omnes fere Patres cum honore meminerunt. In eo Symbolo haec de Filio dicuntur. Primo, quod sit verus Deus. Secundo, quod sit ὁμοούσιος Patri, id est, ejusdem essentiae cum illo. Tertio, quod sit aeternus. Quarto, quod sit immutabilis, et invertibilis sicut Pater. Quinto, quod sit genitus, non factus. Itaque non potuerunt Patres clarius refellere eos, qui Filium creaturam esse volunt.

De hoc Symbolo Transylvani mirum judicium protulerunt: nam lib. I, cap. 1. dicunt esse Symbolum Antichristi, et illa verba Genitum non factum esse Antichristi deliria, cum tam aperte pugnent cum Paulo qui dicit: Factum esse ex semine David, Rom. I, et Factum esse ex muliere⁷ Galat. IV. At lib. II, cap 6. dicunt, in hoc Symbolo suam sententiam contineri, cum dicatur solus Pater unus Deus Creator. Sic enim incipit: Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem, factorem coeli et terrae, et in unum Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei.

At in utroque vere ipsi delirant. Symbolum enim cum ait, Filium genitum, non factum, loquitur de Christo ut Deus est, nam paulo infra dicitur: Et incarnatus est, et homo factus est. Itaque idem Symbolum asserit, Filium factum, et non factum: factum qua homo est; non factum qua Deus est. Quemadmodum etiam B. Paulus factum dicit ex muliere, et ex semine David, quod attinet ad naturam humanam, quam assumpsit in tempore; et alio loco dicit, non factum ex materia creata, sed genitum a Patre ante omnem creaturam.

Porro Pater sic dicitur unus Deus, ut saepe jam diximus, sicut Filius unus Dominus: ut enim hinc non excluditur Pater a nomine Domini, ita nec Filius a nomine Dei, sed utrobique unus tenet se ex parte praedicati, non subjecti, id est, non est sensus, quod unus Pater sit Deus, sed quod Pater sit ille Deus, qui est Deus unus.

Praeter Concilium Nicaenum habemus hoc eodem saeculo Synodum Constantinopolitanam 150 Patrum, quae iterum asseruit, Filium Patri homousion. Praeterea habemus in hac aetate multos Patres Graecos et Latinos. Athanasius enim scripsit quinque sermones longissimos contra Arianos, et omnia praeterea sua opera eodem direxit. Basilius libros quinque contra Eunomium. Gregorius Nazianzenus orationes quinque de Theologia. Gregorius Nissenus libros etiam quinque, id est, librum unum de Trinitate, et quatuor sequentes fere ejusdem argumenti. Cyrillus Hierosolymitanus quinque Catecheses de hac re scripsit, id est, a septima ad undecimam. Epiphanius accurate scripsit, tum contra Paulum Samosatenum haeres. 65, tum contra Arianos, haeres. 69.

Ex Latinis scripsit Hilarius libros duodecim de Trinitate. Lucifer Calaritanus lib. ad Constantium pro Athanasio, et alterum quod sit moriendum pro Dei Filio. Marius Victorinus libros quatuor contra Arium. Gregorius Beticus librum de Fide contra Arianos. Saebadius librum adversus Arianos. Ambrosius libros quinque de Fide. Philastrius in lib. de haeresibus, Samosatenum et Arium breviter confutavit.

Ex Patribus quartae hujus aetatis adversarii solum objiciunt Hilarium et Ambrosium: Nam Hilarius lib. IX de Trinit. dicit, solum Patrem esse unum verum Deum, licet etiam Christus sit Deus. Ambrosius in cap. 1. I. ad Timoth. explicat de solo Patre illa verba: Regi saeculorum immortali, invisibili, soli Deo. Et ibidem de solo Patre dicit, esse dictum a Domino: Nemo bonus nisi solus Deus. Et in cap. VI exponit de solo Patre illud: Qui solus est potens Rex regum, et Dominus dominantium.⁸

Respondeo: Hilarium dicere, solum Patrem esse verum Deum, sic tamen, ut non negetur etiam Filius esse verus Deus, quia in Patre intelligitur Filius, qui ejusdem essentiae est cum Patre. Verba ipsa quae Transylvani citant lib. II, cap. 6. ex Hilarii lib. IX, hoc docent: «Sed solus forte, inquit, Pater Deus verus Christo non relinquit ut Deus sit. Non relinquat sane, si unus Deus Pater Christo, ut unus sit Dominus non relinquit; quod si unus Deus Pater Christo non adimit, ut unus sit Dominus: ita solus Deus Pater verus Christo Jesu non auferat, ut Deus verus sit.» Ubi apertissime B. Hilarius confitetur, Christum esse verum Deum, et unum cum Patre, sicut est unus, et verus Dominus cum eodem Patre.

Ad locum Ambrosii, primo objicio istis Commentariis, quae non certo sunt Ambrosii, lib. II. de Fide cap. 1. et 3. et lib. III. cap. 2. ubi contendit illa nomina: Rex Regum, immortalis, invisibilis, bonus, potens, etiam Filio convenire, et non soli Patri. Secundo dico: in his Commentariis auctorem eorum tribuere soli Patri illa epitheta, non quia solus habeat, sed quia solus habet a se. Nam in cap. 6. ita se explicat: «Haec omnia, inquit, habet Pater, similiter et Filius a Patre.» Solam invisibilitatem tribuit simpliciter soli Patri, quia solus Pater non apparuit in forma visibili: Filius autem apparuit, ut dictum est in locis Tertulliani; Tertullianum enim hic auctor secutus est.

Et quia Transylvani lib. II, cap. 6. audent dicere: Ambrosium ubique defendere Patris aeterni eminentiam, notemus unum, aut alterum locum ejus lib. V. de Fid. c. ult. «Ad te, inquit, nunc omnipotens Pater cum lacrymis verba converto. Ego te quidem inaccessibilem, incomprehensibilem, inaestimabilem prompte dixerim, sed Filium tuum minorem non ausim dicere.» Et infra: «Si majorem Filio dixero, ut Arius asserit, impie judicavi.» Item in cap. II. ad Philippen. «Jure, inquit, exaequavit se Deo. Item Christus sciens in forma Dei se esse aequalem se ostendit Deo.» Quanta igitur est impudentia dicere, ab Ambrosio ubique praedicari eminentiam Patris, cum ipse disertis verbis, nec Patrem majorem, nec Filium minorem pronuntiare audeat, et contra, aequalem ubique asserat? Sed non est hoc primum, nec erit postremum haereticorum mendacium.

Quintae aetatis ab anno 400. usque ad 500. habemus duas Synodos generales, quae iterum approbaverunt Symbolum Nicaenum, nimirum Synodum primam Ephesinam in epist. ad Nestor. et Chalcedonensem, act. 2. Praeterea multos Patres, qui ex professo scripserunt pro vera Christi divinitate: nimirum ex Graecis Chrysostomus multa eloquentissime ac doctissime scripta reliquit in Orat. quod Christus sit Deus. Et in praecedente in dictum Apostoli: Tunc et ipse Filius subjicietur ei etc..⁹ Et in Commentar. suis in I. cap. Joan. et I. ad Coloss. et II. ad Philippens. et alibi. Item Theophilus Alexandrinus in I. Pasch. epist. Cyrillus edidit libros septem de Trinitate contra Arianos, et quatuordecim libros Thesauri. Praeterea in Comment. in Joan. numquam omittit occasionem refellendi Arianos. Theodoret. lib. IV: De haeret. fabul. lib. II. ad Graec. in epitome divinor. decretor. et in epist. B. Pauli, passim disputat contra eos, qui negant Christum esse Deum verum.

Ex Latinis Gaudentius tract. 7 in Exod. et in epist. ad Paulum de dicto Evangelii, Pater major me est, eleganter Arianos refellit. Hieronymus saepe Arianos reprehendit, atque etiam convincit, ac praesertim in lib. cont. Luciferian. in epist. ad Marcellam de errorib. Montani; item in alia ad Avit. de errorib. Origen. et in duabus ad Damas. de nomine hypost. Augustinus scripsit libros quindecim de Trinitate; tres contra Maximinum Arianum; item librum contra sermonem Arianorum; epistolas aliquot, ut 174. et sequentes, in quibus acutissime Arianos confutat. Denique in Comment. Evangelii Joannis passim disputat contra Arianos. Ruffinus in explicatione Symboli, breviter quidem, sed apertissime Samosatenum, et Arium reprehendit. Idacius Clarus librum scripsit ad Varimadum contra Arianos. Cassianus in septem libris de Incarnatione multa inserit adversus eandem haeresim; quod etiam facit Prosper lib. III. De promissionib. et praedictionib. Dei, cap. 2, 3, et 4. S. Leo Pontifex in epist. ad Flavian. celeberrima, et passim in suis epistolis, et Sermonibus, sed praecipue sermon. I. de Pentecoste, Arianorum haeresim destruit. Idem facit denique Cerealis Episcopus in lib. contra Maximin. Arianum.

Ex his Patribus Transylvani lib. II, c. 6. objiciunt primo Chrysostomum, qui in I. cap. I. Timoth. homil. 4. dicit, illa epitheta: Regi saeculorum, immortalis, invisibili etc..¹⁰ habere Patrem per se, Filium autem a Patre. Ex quo ipsi colligunt, Filium dono gratiae factum esse Deum, Regem immortalem etc. At Chrysostomus repugnat; sic enim ait: «Ipse Pater hanc per naturam habet, nos autem per gratiam; numquid ita et Filius? minime vero. Verum et ipse hanc per naturam habet.» Et infra: «Neque cum audio Patrem Regem saeculorum, a Filio dominatum tollo. Communia enim ista sunt, et Patris, et Filii.»

Secundo, objiciunt Cyrillum qui lib. X. thesauri, cap. 4. exponit de Patre, non de Trinitate illud Isa. XLIV. Ego primus et ego novissimus.¹¹ Respondeo: dicit eo loco Cyrillus, illa verba convenire Patri, sed non negat convenire Filio. Imo cap. 6. sic ait, hunc locum explicans: «Non ad dejectionem Filii haec a Patre dicuntur, nisi forte, ut apud fabulas Gentium fertur, inter Filium et Patrem bellum esse credatis: sed ad dejectionem falsorum deorum, primum postremumque, hoc est, sempiternum se Pater Deum appellat, secumque Filium necessario intelligit.» Et c. 4. cit. «Nam, inquit, cum ipse Filius natura increatus sit, et omnium Dominus, atque creator etc.»

Tertio, objiciunt Hieronymum, quem dicunt diu reluctantem veritati, tamen claritate Scripturae victum, confessum esse unum Deum esse Patrem: nam in c. IV. ad Ephes. illud: Unus et Pater omnium,¹² dicit, de Deo Patre esse intelligendum. At Hieronymus ibidem istam calumniam refellit: dicit enim, non excludi Filium, cum dicitur Pater unus Deus, sic ut non excluditur, Pater cum dicitur Filius unus Dominus: «Si, inquit, ut existimant Ariani, Deus Pater solus est Deus, eadem consequentia solus erit Dominus Jesus Christus, et nec Pater erit Dominus, nec Filius Deus Sed absit, ut non sit vel in dominatione Deitas, vel in Deitate dominatio. Unus est Dominus, et unus est Deus, quia Patris et Filii dominatio, una divinitas est. Propterea et Fides una dicitur, quia similiter in Patrem et in Filium, et in Spiritum sanctum credimus.»

Ultimo, objiciunt August. lib. VI. Trinit. cap. 9. ubi sic ait: «Quid agimus de illo testimonio Domini? Patri enim dicebat, et Patrem nominaverat, ad quem loquebatur, cum dixit: Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te unum verum Deum. Videndum est, an intelligere cogamur, tanquam hoc insinuare voluerit, quia et solus Pater Deus verus est: ne non intelligeremus Deum, nisi ipsa tria simul.» Hic videtur Augustinus dicere, nos cogi ad assentiendum solum Patrem esse Deum verum. Unde Transylvani lib. II, cap. 6. exultantes aiunt, Augustinus contradicendo huic veritati corroborat eam. Item clarissimam lucem non ferens, ipse quoque veritatem vel invitus confessus est.

At miseri Transylvani aequivocatione decepti sunt. Nam ista propositio: «Solus Pater est verus Deus,» potest habere duplicem sensum. Unum ejusmodi: «Solus Pater est verus Deus,» id est, «nulla persona est verus Deus praeter Patrem.» Alterum: «Solus Pater est verus Deus, id est, Pater etiam seorsim, et solus consideratus adhuc est verus Deus.» Prior sensus est Arianus, et eum arripuerunt Transylvani; posterior est Catholicus, et ab Augustino intentus, ut patet ex verbis citatis: dicit enim ideo forte vocari solum Patrem verum Deum, ne putaremus nomen Dei non convenire nisi tribus simul, id est, non posse tribui singulis personis seorsim. Praeterea ibidem Augustinus nominatim excludit Arianos, qui Filium verum Deum esse negabant, et concludens disputationem ait: «Nunc aequalitas Trinitatis, et una eademque substantia, quantum breviter potuimus, demonstrata est.»

Sextae aetatis habemus V Synodum, quae cap. I. asserit, tres personas unius essentiae, et cap. 11. anathema dicit Ario, Eunomio etc. Item habemus Fulgentium lib. de Fide ad Pet. cap. 1 in III lib. ad Monim. in lib. alio ad objectiones Arianor. item in lib. ad Trasimundum. Vigilium Tridentinum lib. IV et V contra Eutychen, et in disput. Athanasii, Sabellii, Arii et Photini. Joannem Maxentium in profess. Fidei. Habemus denique Boetium Severinum, qui librum acutissimum de Trinitate scripsit. Hunc Transylvani l. II, cap. 5. apertissime delirare, et Sabellianissimum docere asserunt, quia dicit repetitionem ejusdem esse, non enumerationem diversam, cum dicitur Pater Deus, Filius Deus, Spiritus sanctus Deus. At ipsi vere delirant a diabolo fascinati. Boetius enim non ait, esse repetitionem ejusdem personae, sed ejusdem divinitatis, quod necessario dicere cogimur, nisi multos Deos cum Paganis introducere velimus.

Septimae aetatis habemus VI Synodum generalem, act. XVII. Item Gregorium Magnum, lib. III. Dial. cap. 29. et sequent. Gregorium Turonicum lib. V. cap. 43. et lib. VI. cap. 4. histor. Isidorum lib. de Trinit.

Octavae aetatis habemus VII Synodum, act. 7. et Bedam, qui praeter alia scripsit Comment. in Boet. de Trinit. Item Joannem Damascen. l. I. de Fide Orthod. c. 2, 6. et 8. et toto fere libro.

Nonae aetatis habemus VIII Synodum, act. ult. Item Photium, et Theophylactum, Haymonem, et Rabanum, in cap. IX. ad Rom. et II. ad Philipp. et alibi.

Decimae aetatis, quae obscurissima omnium fuit, habemus Ambrosium Ansbertum in Commentar. in Apocalyps. praesertim in initio et in fine. Item Radulphum Flaviacensem in Levit. cap. 2.

Undecimae aetatis habemus S. Anselmum in lib. de S. Trinit. Item Giselbertum in lib. de altercat. Eccles. et Synagogae ad Anselmum.

Duodecimae aetatis habemus Richard. de S. Victore, in lib. VI. de Trinit. et S. Bernardum in epist. 190. ad Innocent. cont. Petr. Abailardum.

Decimaetertiae aetatis habemus Concil. Lateranen. c. I. ac simul multos insignes Theologos, ut etiam omnibus sequentibus aetatibus, qui vel ad sententias Petri Lombardi Commentaria addiderunt, vel ipsi proprias summas Theologicas diderunt, ut Alexander Alensis, Albertus Magnus, S. Thomas, S. Bonaventura, et alii.

Decimaequartae aetatis, Concilium Viennense, unde exstat Clementina unica de Sum. Trinit. et Fide Catholica.

Decimaequintae aetatis, Concilium Florentin. sess. ult. in decr. de process. Spir. sancti.

Decimaesextae, Concil. Trident. sess. III. Continuata est igitur Fides S. Trinitatis consubstantialis, quae unus Deus verus est, ab Apostolicis temporibus usque ad nos; quod est argumentum insigne veritatis; nec enim haereses tamdiu duraverunt unquam.