De Controversiis, Secunda Controversia Generalis: De Christo

Est nova quaedam haeresis, quae nescio an sit in re an solum in verbis. Genebrardus enim lib. I. de Trin. refellit ex professo haeresim quam vocant Autotheanorum, id est, eorum qui dicunt, Christum esse Deum a seipso, non a Patre, et hanc haeresim tribuit Calvino, et Bezae, et in praefatione eorum librorum suspicatur, Franciscum Stancarum auctorem primum hujus haeresis fuisse. Gulielmus etiam Lindanus in II. Dialogo, quem inscribit: Dubitantius, et Petrus Canisius praefatione libri de S. Joanne Baptista, eundem errorem Calvino attribuunt; ex quo errore aperte sequitur, aut Filium non distingui personaliter a Patre, qui est error Sabellii: aut certe distingui etiam natura, et non esse Filium Dei, sed aliud quoddam principium; qui error accedit proxime ad Manicheismum. Dicam igitur quid de tota hac re sentiam.

Primum in Stancaro nihil tale invenire potui; fateor tamen, me non legisse omnia ipsius opera, sed ea solum, quae de Trinitate, et Mediatore scripsit. Calvinum existimo quoad modum loquendi sine dubio errasse, et dedisse occasionem, ut de illo scriberentur, quae scripta sunt a nostris. Nam lib. I, Inst. cap. 13, §. 19. ita ait: «Nunc Scriptores Ecclesiastici Patrem Filii principium esse tradunt, nunc Filium a seipso et divinitatem, et essentiam habere asseverant.» Et infra: «Ergo cum de Filio sine Patris respectu simpliciter loquimur, bene, et proprie Filium a se esse asserimus.» Et §. 23. de Filio loquens: «Quomodo, inquit, Creator, qui omnibus esse dat, non erit a seipso, sed aliunde essentiam mutuabitur?» Et idem Calvinus in epist. ad Polon., et in lib. cont. Gentil., passim asserit Filium esse αὐτόθεον, hoc est, a seipso Deum, et improprie, et dure etiam dictum esse in symbolo, Deum de Deo, lumen de lumine.

Sed quamquam haec ita se habeant; tamen dum rem ipsam excutio, et Calvini sententias diligenter considero, non facile audeo pronuntiare, illum in hoc errore fuisse. Siquidem docet, Filium esse a se respectu essentiae, non respectu personae, et videtur dicere velle, personam esse genitam Patre, essentiam non esse genitam, nec productam, sed esse a seipsa, ita ut si a persona Filii removeas relationem ad Patrem, sola restet essentia, quae est a seipsa.

Cur autem Calvinum ita sensisse credam, exponam breviter, non tam ut illum defendam, aut excusem, qui se tot suis haeresibus indignum reddidit, non modo defensione, sed etiam communione Catholicorum, quam ut ostendam non esse opus immorari in ista quaestione, cum in re non sit quaestio.

Primo Calvinus fatetur lib. I, Inst. c. 13, §. 13, unam numero naturam esse in tribus distinctis personis, et ibi dicit Filium a Patre genitum. At certe non est intelligibile, quomodo Filius sit a Patre, et habeat eandem naturam cum Patre, et non habeat illam a Patre: nec enim Filius dici potest sola relatio, sed aliquid subsistens in natura divina.

Praeterea ibidem §. 23. aperte dicit, essentiam a Patre Filio esse communicatam: «Si in essentia, inquit, est discretio, respondeant, an non cum Filio eam communicaverit? hoc vero non potuit esse ex parte, quia dimidium fabricare Deum nefas esset. Adde, quod hoc modo foede lacerarent Dei essentiam: restat ut tota, et in solidum Patris et Filii sit communis.» Haec ille, qui rursum §. 25. dicit, Filium esse sapientiam genitam, et Patrem esse fontem Deitatis.

Denique qui asserunt Filium a seipso habere essentiam, ideo errant, quia coguntur, vel facere Filium ingenitum, et eandem personam cum Patre, vel multiplicare essentias, vel certe distinguere essentiam a persona realiter, et sic introducere quaternitatem. At Calvinus lib. I, Instit. cap. 13, §. 19. Filium asserit genitum a Patre, et unam numero ponit essentiam in tribus personis. Item §. 23. docet, essentiam Patris Filio communicatam esse. Denique §. 25. non distinguit essentiam a personis realiter, sed solum ratione.

Secundo probo ex causa, quae impulit Calvinum ad hanc sententiam. Causa enim fuit, quia Valentinus Gentilis perpetuo jactabat solum Patrem esse αὐτόθεον et per hoc nomen intelligebat solum Patrem habere essentiam vere divinam, et increatam: Filium autem, et Spiritum sanctum habere aliam essentiam productam a Patre; et ideo quoad essentiam eos non esse autotheos. Calvinus igitur occurrere volens Valentino contrarium asseruit, nempe Filium esse autotheon quoad essentiam, id est, in eo sensu quo id a Valentino negabatur.

Tertio probo ex discipulorum ejus doctrina. Nam Beza in axiomat. de Trin., axiom. 14. dicit, Filium esse a Patre per ineffabilem totius essentiae communicationem ab aeterno: et tamen ipse etiam cum suo magistro facit Christum autotheon. Item Josias Simlerus, Calvini sectator in epist. ad Polon. defendit autusian Filii, et sic explicat suam et Calvini sententiam: «Non negamus, inquit, Filium habere essentiam a Deo Patre, sed essentiam genitam negamus;» quae Josiae sententia, non video, cur Catholica dicenda non sit.

Restat, ut modum loquendi Calvini, qui dicit, Filium habere a se essentiam, simpliciter esse repudiandum, et contrario modo loquendum esse demonstremus. Primum igitur is loquendi modus pugnat cum verbo Dei: legimus enim Joa. V. Pater dedit Filio vitam habere in semetipso. Et Jo. VI. Ego vivo propter Patrem: at si vitam dedit Pater Filio, certe et essentiam; idem enim Deo est esse et vivere. Item Matth. XI. Omnia mihi tradita sunt a Patre meo.¹ Cur non et essentia? Jo. VII. Ego scio eum, quia ab ipso sum. Et c. VIII. quae audivi ab eo haec loquor in Mundo etc.² at non potest intelligi quomodo Pater tradiderit Filio scientiam, nisi tradendo essentiam, ut supra ex Augustino docuimus.

Pugnat secundo cum Conciliis. Nam omnia fere Concilia post Nicaenum receperunt Symbolum Nicaenum cum illis verbis Deum de Deo, lumen de lumine, ut Sardicense, Constantinopolitanum I, Ephesinum I, et omnia alia. At profecto est intolerabilis Calvini superbia, qui eam formam loquendi reprehendit, quam omnia Concilia primaria approbaverunt. Nec dissimilis est in hac parte Calvinus Arianis: nam in Concilio Aquileiensi S. Ambrosius numquam potuit extorquere a duobus haereticis Arianis ut dicerent, Filium esse Deum verum de Deo vero: semper enim illi respondebant, Filium esse verum unigenitum, veri Dei Filium, et similia: numquam autem verum Deum de Deo vero, etiamsi forte centies interrogati sint. Et a Calvino in Concilio Lausanensi numquam potuisse extorqueri ut fateretur, Filium esse Deum de Deo, refert Petrus Carolus, qui interfuit, in epist. ad Card. Lotharing.

Pugnat tertio cum doctrina Patrum. Nam Gregorius Thaumaturgus in suo symbolo dicit, Filium esse Deum ex Deo. Et ante eum Justinus init. lib. de rec. Fid. confess.: «Pater, inquit, innascibiliter habet essentiam, Filius nascibiliter.» Epiphanius haer. 69. vocat Filium Deum de Deo. Hilarius init. lib. IV de Trin.: «Nihil, inquit, nisi natum habet Filius, id est, omnia habet propter nativitatem.» Augustinus tract. 34. in Jo. «Quidquid, inquit, est Filius, de illo est, cujus est Filius; ideo Dominum Jesum dicimus Deum de Deo, lumen de lumine.»

Pugnat quarto cum ratione, et cum ipsa Calvini sententia. Nam si ipse asserit, Patrem communicasse Filio essentiam; quomodo potest vere dicere, Filium habere a se essentiam? Item, si dicit, Filium esse productum a Patre; quomodo potest negare, essentiam et vitam in Filio esse a Patre? nec enim Filius dicitur sola proprietas, sed integra hypostasis.

Adde, quod rationes ejus nihil valent. Nam primo Calvinus dicit, se moveri Patrum auctoritate, qui interdum dicunt Filium a seipso esse. Citat autem Augustinum in Ps. CIX et Cyrillum lib. VII Trinit. qui dicunt, Patrem et Filium esse unum principium. Ex quo videtur sequi, tam Patrem, quam Filium carere principio, et proinde esse a se. Item citat Augustinum qui in Psal. LXVIII. init., et tract. 39. in Jo. ait, Filium ad Patrem dici, Deum autem ad seipsum, sicut Pater ad Filium dicitur Pater, ad se dicitur Deus.

Sed ista argumenta nihil concludunt. Nam Patrem et Filium esse dicimus unum principium respectu creaturarum; cum quo tamen cohaeret, ut Pater sit principium sine principio, Filius principium de principio, ut idem Augustinus explicat tract. 39. in Jo. ubi exponens illud: Tu quis es? principium qui et loquor vobis,³ dicit, Filium esse principium, sed de principio, sicut est Deus de Deo, lumen de lumine. Nec est idem, Filium esse Deum ad se, et Deum a se. Nam illud primum significat nomen Dei non esse relativum, et tamen convenire Filio: et hoc Augustinus dicit, et verum dicit, quia etiamsi Filius sit relativum, tamen est relativum subsistens, divinum, et proinde essentiam includens, quae absoluta est. At vero Filium esse Deum a se, significat, Filium Dei non esse Filium Dei, sed ingenitum, quod Augustinus numquam dixit, sed Calvinus falso illi attribuit.

Secunda ratio Calvini est, quia si Filius non haberet a se essentiam, esset precario Deus, imo Deus titularis, et re ipsa similis creaturis, quae aliunde suum esse accipiunt.

Respondeo: hoc argumentum bene concludere contra Gentilem, qui ideo dicebat, Filium non habere a seipso essentiam, quia putabat ipsum habere essentiam quamdam creatam a Patre. At contra nos nihil valent illae consequentiae: nam etsi dicamus, Filium a Patre habere essentiam, tamen dicimus eam habere per necessariam, et naturalem communicationem; et ideo non esse precario, sed naturaliter Deum. Item dicimus, eum a Patre accipere eamdem essentiam, quam habet Pater, et ideo non esse titularem, sed verum et realem Deum.

Tertia ratio est, quia Filius dicitur Jehova sicut Pater, et hoc nomen significat ipsum Esse seu fontem essendi, et proinde a seipso est quoad essentiam.

Respondeo: hoc etiam argumentum contra Gentilem bene concludere, quia si Filius est fons essentiae; non ergo habet essentiam derivatam ab alia essentia, sed habet illam unam essentiam, a qua pendent omnes essentiae: tamen sicut dicitur Deus de Deo, et principium de principio, sic potest dici fons essendi de fonte essendi, ut B. Augustinus dicit in lib. VII de Trinit. cap. 2. et lib. XV, cap. 14. ubi ait de Filio «Deus de Deo, lumen de lumine, sapientia de sapientia, essentia de essentia»; et tamen Patrem et Filium unum esse Deum, unum lumen, unam sapientiam, unam essentiam. Ubi tamen observandum est, eum accepisse nomina abstracta pro concretis, cum dixit essentiam de essentia, sapientiam de sapientia.

Addendum est hoc loco, tam Patrem, quam Filium posse dici αὐτόθεον, sed alio sensu quam acceperint Valentinus, et Calvinus hoc vocabulum. Nam si αὐτόθεος significaret eum, qui est Deus a seipso, ut illi existimant, certe nec Pater, nec Filius posset dici αὐτόθεος: nam Filius non est Deus a se, sed a Patre: Pater etiam non est Deus a se, sed a nullo; esse enim a se, est productum esse a se, Pater autem est simpliciter ingenitus, et improductus. Nec probanda est forma loquendi Lactantii, qui lib. I, cap. 7. dicit, Deum a seipso esse procreatum: at potest αὐτόθεος significare eum qui est ipse Deus, id est, verissime Deus: quomodo dicimus, haec est ipsa veritas, et Graeci dicunt αὐταλήθεια, item αὐτάδελφος proprius, seu germanus frater, αὐτεξούσιος proprii juris: et in hac significatione Epiphanius haeres. 69. vocat Filium Dei αὐτοτέλιον, et αὐτόθεον, id est, vere perfectum et vere Deum.