De Controversiis, Secunda Controversia Generalis: De Christo

Proferemus nunc testimonia Patrum Latinorum, qui floruerunt doctrina, et sanctitate ante schisma et litem Graecorum; quos nolle recipere, nimis magna temeritas est, tum quia nulla est causa cur debeant recipi Graeci, et non Latini, si sint ejusdem antiquitatis, eruditionis, et sanctitatis; tum etiam, quia videmus Concilium Ephesinum allegasse ad probandum dogma Ecclesiasticum, et Latinos, et Graecos: nimirum, Felicem, Julium, Cyprianum, Ambrosium, Latinos; Basilium, Nyssenum, Nazianzenum, Athanasium, Graecos; ut testatur Vincentius Lirinensis prope finem sui Opusculi. Item constat V, VI et VII Synodum pariter adduxisse testimonia Graecorum, et Latinorum, quod etiam facit Basilius lib. de Spir. S. cap. 29. et Augustinus lib. I. et II. in Julian. uterque enim profert testimonia Graecorum pariter et Latinorum.

Qui sunt igitur isti Graeci novelli, qui SS. Patres Latinos, etiamsi antiquissimos, et probatissimos nihili faciunt? nonne vident hac ratione se schismatis accusare antiquissimam Ecclesiam? vel potius docere, nunquam Graecos cum Latinis conjunctos fuisse? at certe aliud testantur acta septem generalium Conciliorum, ubi summam videmus Latinorum Graecorumque concordiam. Sed novi isti doctores non solum a doctrina, sed etiam a moribus veteris Ecclesiae longissime recesserunt.

Primus igitur ex Latinis est Tertullianus, qui lib. cont. Prax. cap. 4. «Spiritum non aliunde puto, inquit, quam a Patre per Filium.» Ad hunc locum Graeci responderent, se non negare Spiritum sanctum procedere per Filium, sed a Filio. Nam, ut docet Bessarion in fin. Orat. dogmat. Graeci admittunt illud per Filium sed exponunt tribus modis. Primo, quod per Filium addatur ad denotandam relationem ad Patrem. Secundo, ad denotandam consubstantialitatem Patris et Filii. Tertio, quia Per solet accipi pro Cum et citant nescio quem Poetam.

At prima et secunda evasio frigidissimae sunt: nam eodem modo liceret etiam dicere, Filium procedere a Spiratore per Spiritum sanctum. Sic enim significaremus relationem Patris spiratoris ad Spiritum sanctum, et consubstantialitatem Patris et Spiritus sancti. Deinde quid opus est, ut cum dicitur Spiritus a Patre procedere, simul indicetur relatio Patris ad Filium, aut consubstantialitas Patris et Filii? Tertia non est etiam sufficiens. Primo, quia idem absurdum sequeretur, nimirum posse dici, Filium procedere a Patre per Spiritum. Secundo, quia quidquid sit de illo Poeta, in Scripturis et Patribus, imo etiam in communi modo loquendi Per significat causam, et saepe etiam pro Ex accipitur, ut docet Basilius lib. de Spir. S. cap. 5. Legimus enim Genes. IV: Possedi hominem per Deum, id est, a Deo. Item Jo. I. Omnia per ipsum facta sunt. Et Colos. I. Omnia per ipsum creata sunt. Et Hebr. I. Per quem fecit et secula.¹ Si enim in his locis Per significaret Cum, sensus esset, Filium esse factum seu creatum a Deo una cum ipsis creaturis: quod certe ne Graeci quidem admittent, nisi cum Arianis desipere malint, quam cum Ecclesia Catholica recte sapere. Planum est igitur, Spiritum per Filium produci, secundum Scripturas nihil esse aliud, quam a Filio, sive ex Filio procedere, et produci. Sed pergamus ad caeteros.

II. Est B. Cyprianus, qui Serm. de adv. Spir. S. «Spiritus sanctus, inquit, a Patre procedens, a Patre et Filio quaternario superfertur, et opus suum Conditor benignus amplectitur etc.» Loquitur de Spiritu sancto, quando initio Mundi ferebatur super aquas, et quatuor elementa formabat.

III. B. Hilarius lib. II de Trin. sic ait: «De Spiritu sancto nec tacere oportet, nec loqui necesse est. Sed sileri a nobis, eorum causa qui nesciunt, non potest: loqui autem de eo, non necesse est, quia de Patre et Filio auctoribus confitendum est, et quidem puto, an sit, non esse tractandum.»

IV. B. Ambrosius, quem certe Graeci rejicere non deberent, cum in tertia Synodo generali, ut sanctum Doctorem allegatum videant, lib. II, de Spir. S. cap. 12. «Omnia, inquit, Patris habet Filius, quia ait: Omnia quae Pater habet mea sunt, et quae accepit ipse per unitatem naturae, ex ipso per eandem unitatem accepit et Spiritus, sicut ipse Dominus Jesus de Spiritu suo declarat dicens: Propterea dixi, quia de meo accipiet.»

V. B. Hieronymus in epist. ad Hedib. q. 9. «Ipse, inquit, Spiritus sanctus cum mittitur, a Patre et Filio mittitur;» in alio atque alio loco: «Spiritus Dei Patris et Christi Spiritus appellatur.» Et in cap. LVII Isaiae: Spiritus «de Patre egreditur, et propter societatem naturae a Filio mittitur.»

VI. Ruffinus in explicat. Symb. «Spiritus sanctus, inquit, de utroque procedens, et cuncta sanctificans.»

VII. Augustinus tract. 99. in Jo. «Hic, inquit, aliquis forsitan quaerat, utrum et a Filio procedat Spiritus sanctus.» Et infra: «Cur non credamus, quod etiam de Filio procedat Spiritus sanctus, cum Filii quoque ipse sit Spiritus?» Vide etiam lib. XV, Trin. cap. 17, 26, 27. et lib. III, cont. Maximin. cap. 14.

VIII. B. Prosper lib. I, de vit. contempl. cap. 18. de Spiritu S., inquit, «ex Patre et Filio procedens.»

IX. B. Leo in epist. ad Turbium 91. alias 93. cap. 4. «Alius, inquit, est qui genuit, alius qui genitus est, alius qui de utroque processit.» Atque hic est magnus ille Leo, quem Synod. IV 630 Episcoporum, qui ferme omnes Orientales erant, in singulis actionibus summis laudibus extulerunt, et de quo identidem repetebant, ut credit Leo, sic et nos credimus.

X. B. Fulgentius lib. de Fid. ad Petr. cap. 2. «Proprium, inquit, Spiritus sancti, quia nec natus est, sed solus de Patre Filioque procedit.»

XI. Idacius Clarus lib. cont. Varimad. ult. med. «Si tibi, inquit, dixerint: Ostende Spiritum sanctum unde trahat originem. Responde, certa et manifesta origo Spiritus sancti Pater et Filius.»

XII. Boetius lib. I de Trin. cap. 12. «Ita cogitare debemus, Filium ex Patre esse, Spiritum sanctum ex utrisque etc.»

XIII. Hormisda Papa in epist. ad Justinum Imperat. cap. 2. «Proprium, inquit, est Spiritus sancti, ut de Patre et Filio procederet, sub una substantia Deitatis.»

XIV. B. Gregorius Papa Symbolum edidit, quod recitatur in ejus vita lib. II, cap. 2. quod ita habet: «Credo in Spiritum sanctum, nec genitum, nec ingenitum, sed coaeternum de Patre et Filio procedentem.» Idem Gregorius lib. II, dial. cap. ult. dicit: «Spiratum a Patre Filioque procedere.» Idem Gregorius lib. II. dial. cap. ult. dicit: «Spiratum a Patre Filioque procedere.» Idem habet lib. II. Moral. cap. 8. quem Gregorium mirum est, cur Graeci in suo Calendario esse patiantur, et ut vere sanctum honorent, cum tamen ejus sententiam tanquam haeresim execrentur.

XV. Et postremus ex Latinis sit venerabilis Beda: eos enim solum adferre statui, qui ante schisma exortum floruerunt. Sic igitur loquitur Beda lib. I. de element. Philosoph.: «Spiritus, inquit, iste a Patre et Filio procedit.» Idem quoque in collectaneis ex Augustino super epist. Paul., ad locum illum Galat. IV, Misit Deus Spiritum Filii sui,² adducit prolixam disputationem Augustini, qua probatur, Spiritum sanctum a Patre, Filioque procedere. Sed jam ad Graecos veniamus.