De Controversiis, Secunda Controversia Generalis: De Christo

Primum testimonium sit illa confessio Petri ex revelatione Dei Patris, Matthaei XVI. Tu es Christus Filius Dei vivi.¹ Ubi nota, hic Petrum asserere Christum esse Filium verum, et naturalem Dei; ideo enim addidit Vivi, quia proprium est viventium gignere sibi simile in natura. Et confirmatur ex aliis locis, nam Joan. III dicitur Christus Filius unigenitus. Rom. VIII dicitur Filius proprius. I Joan. V dicitur Filius verus. Coloss. I, et Hebr. I dicitur Naturalis: nam dicitur imago seu character hypostasis paternae, quod non convenit adoptivis. Item ibidem dicitur talis Filius, ut respectu ejus Angeli servi dicantur, qui tamen alioqui filii Dei sunt adoptivi, et quidem praecipui.

Denique Christus accusatus fuit, quod se praedicasset Filium Dei, Joan. XIX: Nos legem habemus, et secundum legem debet mori, quia Filium Dei se fecit.² Et certum est, non fuisse accusatum, quod se fecisset Filium Dei adoptivum, aut metaphoricum: nam etiam Judaei dicebant: Unum Patrem habemus Deum,³ Joan. VIII. Et tamen Christus non diluit hanc accusationem, sed tanquam veram admisit, et in ea confessione mori voluit. At si verus, proprius, unigenitus, naturalis Filius est; ergo ex substantia Patris genitus, non autem partem substantiae accepit, quia Deus impartibilis est; ergo accepit totam; igitur est unus numero Deus cum Patre.

Respondent Ministri Transylvani lib. II, cap. 7, et Blandrata, disput. 6. Albana, Christum esse Filium verum et proprium Dei, quia de Spiritu sancto conceptus fuit, et probant. Nam Lucae I dicitur: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi, ideoque quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei.⁴

At contra: nam etiam Adam, Eva, Angeli omnes, non geniti sunt ex semine viri, sed immediate opera Dei; quomodo ergo dicitur Filius unigenitus? Secundo, si ideo est Filius Dei Christus, quia conceptus est in utero Virginis opera Spiritus sancti; ergo Filius Spiritus sancti dici poterit: at hoc nusquam habet Scriptura, imo contra, Spiritum a Filio procedere dicit Joan. XV, et alibi. Tertio, hoc non est esse naturalem et verum Filium: non enim Deus ex substantia sua genuit Christum in utero Virginis, sed ex sola substantia Virginis. Unde Hebr. VII, dicitur, Christus sine patre et sine matre, id est, sine patre in terris, sine matre in coelis, ut omnes Graeci et Latini exposuerunt.

Ad locum illum Lucae I dico cum Ambros. ser. 5, in Psal. CXVIII. Gregorio lib. XVIII Moral. cap. 12. Beda et Bernardo in hunc locum, virtutem Altissimi esse Verbum Dei, quod in uterum Virginis descendit, ibique carnem induit; ac ideo filius Mariae Filius Altissimi dicitur. Posset etiam dici, conceptionem de Spiritu sancto signum, non causam esse, cur Christus dicatur Filius Dei. Decuit enim, ut si Dei Filius hominis filius fieri vellet, nonnisi ex Virgine nasceretur: et si Virgo paritura esset, nonnisi Deum pareret, ut recte ait B. Bernardus serm. 2. super Missus est.

Porro Jacobus Paleologus, qui unus cum esset ex praecipuis Doctoribus novorum Samosatenorum, Romae tandem, ut supra diximus, ad veram Fidem conversus est; argumentum nostrum non solum nihili faciebat, sed etiam adversus nos hac ratione retorquebat. Non potest ullus verus Dei Filius esse Deus verus: Christus autem est verus Dei Filius; non igitur est verus Deus. Atque hunc syllogismum (ut ego saepe ex illo audivi) jactabat ut verissimam demonstrationem: et cum ei dicerem, majorem propositionem syllogismi illius adeo esse falsam, ut contraria sit verissima. Ut enim verus filius hominis est verus homo, verus filius leonis est verus leo, et in caeteris omnibus ad eundem modum; ita quoque verum Dei Filium, verum Deum esse necesse est.

Respondebat: secundum Philosophiam quidem, verum Filium ejusdem esse naturae cum Patre suo, non autem secundum Scripturam. Siquidem Scriptura eos veros Dei filios facit, qui a Deo constituuntur haeredes, ut de Christo dicitur Hebr. I, non autem potest esse Deus verus, qui a Deo haeres constituitur.

Non exspectas, credo, prudens Lector, harum ineptiarum refutationem. Quid enim? non erat secundum Scripturam verus filius Adami Seth, et Abrahami Isaac, et Jacobi Ruben? et nonne erant ejusdem naturae cum patribus suis? Deinde Scriptura nonne aperte dicit, hominem esse haeredem, quia filium; non filium, quia haeredem? Rom. VIII. Quod si filii et haeredes; haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi. Et de Christo Heb. I, prius dicit: Locutus est nobis in Filio. Deinde addit: Quem constituit haeredem universorum.⁵ Nec intelligas eum constitutum haeredem temporali donatione, sed aeterna generatione.

Secundum testimonium Lucae I. Multos filiorum Israel convertet ad Dominum Deum ipsorum, et ipse praecedet ante illum in spiritu et virtute Eliae.⁶ Dominus Deus Israel omnium judicio, et maxime haereticorum hujus temporis, est solus verus Deus: at Angelus hoc loco vocat Christum Dominum Deum Israel. Sic enim interpretantur Irenaeus lib. III, c. 11. Ambrosius, Beda, Euthymius, et alii in hunc locum. Nec potest aliter intelligi; nam illud Et ipse praecedet ante illum non potest referri nisi ad Dominum Deum Israel immediate antea nominatum. Constat autem, Joannem praecessisse ante Christum, non ante Deum Patrem: Eduxit, inquit Paulus Actor. XIII. Deus Israel Salvatorem Jesum, praedicante Joanne ante faciem adventus ejus Baptismum paenitentiae.⁷ Idem confirmatur ex illis verbis: Multos filiorum Israel convertet ad Dominum Deum ipsorum. Joannes enim non conabatur convertere homines, nisi ad Christum, illum enim assidue praedicabat. Unde Joan. I. Cum vidisset Joannes Jesum ait: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata Mundi.⁸ Et continuo ad illa verba, Andreas qui Joannis discipulus erat, conversus est ad Christum, et secutus est eum.

Tertium testimonium Joan. V. Magis quaerebant eum Judaei interficere, quia non solum solvebat Sabbatum, sed et Patrem suum, dicebat Deum aequalem se faciens Deo.⁹ Si Christus aequalem se Deo Patri praedicabat; ergo erat verus Deus sempiternus et altissimus etc.

Ad hoc posset aliquis dicere: Christum non se praedicasse aequalem Deo Patri, sed id credidisse Judaeos, ut sensus sit; quaerebant eum Judaei interficere, quia non solum solvebat Sabbatum opinione ipsorum, sed etiam Filium Dei se faciebat, aequalem se faciens Deo, ipsorum opinione.

At parum refert, utrum Evangelista referat sententiam Judaeorum, an exponat id quod erat. Nam, ut Chrysostomus, Cyrillus, Augustinus, et alii omnes in hunc locum dicunt, vera erat opinio Judaeorum, et hoc Evangelista narrat, nimirum illos bene intellexisse, Christum praedicare se aequalem Deo. Nam si falsa fuisset opinio Judaeorum, ut recte notavit Chrysostomus, certe Christus aut Evangelista admonuissent, ne in tanta re erraremus; sicut quando dixerat Dominus Joan. II. Templum triduo se reaedificaturum, exposuit Evangelista, hoc dixisse de templo corporis sui. Et Joan. ult. cum ex verbis Domini discipuli collegissent, Joannem non moriturum, addit ipse Joannes: Non dixit Jesus non moritur etc..¹⁰ Christus autem non solum non correxit opinionem Judaeorum, sed etiam confirmavit dicens, se operari eadem quae Pater operatur, et sicut Pater excitat quos vult, ita et Filius. Vide Cyrillum in totum hoc c. 5, ubi ostendit, Christum multis modis se aequalem Patri ostendisse.

Quartum testimonium Joan. X. Ego et Pater unum sumus.¹¹ Hoc testimonio utuntur omnes Patres contra Arianos, ut probent unam esse essentiam Patris et Filii. Respondent Transylvani lib. II, cap. 9 et Franciscus David disp. 2. Albana, hunc locum intelligi de concordia charitatis, qua erant unum Pater et Filius. Et probant primo auctoritate Erasmi et Calvini: poterant etiam addere Arium et Eunomium. Secundo probant ex Joan. XVII, ubi dicitur de Apostolis: Ut sint unum, sicut et nos unum sumus.¹²

At quod de unitate essentiae hic locus intelligatur, probo primo cum Basilio lib. I in Eunom. circa fin. et Chrysostomo in hunc locum ex praecedentibus verbis. Christus enim ut probet non perituras suas oves, facit hoc argumentum: Nemo potest rapere oves de manibus Patris mei, quia ipse major omnibus est;¹³ ergo nec de manibus meis potest ullus oves meas rapere: Ego enim et Pater unum sumus. Quod argumentum nihil concludit nisi illud Unum sumus significet unam et eandem esse manum, id est, potentiam Patris et Filii: quod si eadem potentia, certe etiam eadem essentia: nam in Deo non distinguuntur potentia et essentia.

Secundo probo cum Augustino et Chrysostomo in hunc locum. Quia audito hoc verbo Judaei sustulerunt lapides, ut jacerent in eum;¹⁴ ergo intellexerunt per illud Unum sumus Christum se vere Deum unum cum Patre praedicare, non enim lapidare voluissent, si tantum credidissent Christum se dicere unum esse cum Patre concordia voluntatis. Cum autem Judaei sic intellexerint, nec tamen Christus correxerit eorum sententiam, constat eos recte intellexisse.

Tertio, quia Christus exposuit, quid sit Ego et Pater unum sumus; nam cum Judaei propter hoc eum vellent lapidare, dixit: Vos dicitis blasphemias, quia dixi Filius Dei sum;¹⁵ ergo idem est, Ego et Pater unum sumus, et Filius Dei sum. Non ergo sunt unum concordia voluntatis, quae potest esse inter eos, qui non sunt consanguinei; sed unum sunt, quomodo Pater et Filius sunt unum, qui eandem habent naturam.

At objiciunt haeretici, ac in primis Franciscus David disput. 8. Albana, et Ministri Transylvani lib. II, cap. 7. Nam Christus in sequentibus verbis videtur corrigere sententiam Judaeorum, ac declarare, se esse Deum per solam gratiam, sic enim ait: In lege vestra scriptum est, Ego dixi, Dii estis: Si ergo eos dixit Deos, ad quos sermo Dei factus est: quem Pater sanctificavit, et misit in Mundum, vos dicitis, quia blasphemias; quia dixi, Filius Dei sum?¹⁶

Respondeo cum Hilario lib. VII. de Trinit. Christum voluisse dicere, si illi possunt appellari Dii, qui dono Dei participant Deitatem, quia sermo Dei ad eos factus est, et sunt a Deo principes aliorum constituti, auctoritate ab ipso accepta; quanto magis ego possum dici vere Deus, licet homo sim, cum Pater me singulari dono sanctificaverit, id est, sanctum sanctorum fecerit, in ipsa conceptione uniendo naturae meae humanae hypostasim Verbi sui? Quia enim Judaei dixerunt: De blasphemia lapidamus te, quia tu cum homo sis, facis te ipsum Deum.¹⁷ Dominus ostendere voluit, non solum se esse Deum, sed etiam se hominem verum existentem, esse etiam verum Deum: id autem fecit explicando suam eximiam et singularem sanctificationem, non per creatam gratiam, sed per gratiam unionis hypostaticae: quod autem talis fuerit ipsius sanctificatio, per quam esset verus Deus probat ex operibus soli Deo vero propriis; ait enim: Si non facio opera Patris mei, nolite mihi credere. Et infra: Ut cognoscatis, inquit, quia ego in Patre, et Pater in me est.¹⁸ Ista enim mutua inhabitatio non potest intelligi sine identitate naturae. Posset etiam dici, ut innuit Chrysostomus, Christum dupliciter respondisse Judaeis. Primo sic, etiamsi essem purus homo, non propterea blasphemavi dicens, me esse Filium Dei, cum multo minores me dicantur in Scripturis Dii. Secundo, repulsa jam calumnia, ostendisse ex operibus se esse verum Deum.

Valentinus Gentilis ex hoc ipso loco argumentabatur pro suo errore, ut testatur Calvinus in lib. suo cont. Gentil. Nam Dominus non ait: Ego et Pater unus sumus, sed Unum sumus; ergo sunt ejusdem naturae et Divinitatis, sed non sunt unus numero Deus. Et confirmat ex illo Joann. XVII, ubi dicuntur Apostoli esse 'unum', sicut Pater et Filius unum sunt. Ubi Apostoli dicuntur unum, et tamen differebant numero. Respondet: non potuisse Christum dicere: Ego et Pater unus sumus, quia tunc confudisset personas. Aliud enim est: Ego et Pater unus sumus, vel unus Deus, aut unus Spiritus sumus; aliud autem: Ego et Pater unum sumus. Nam ego et Pater unum sumus, significat eos esse unum ens, sive unam naturam, quod non repugnat personarum pluralitati. Similiter, Unus Deus sumus significat eos esse unum in Deitate, et hoc etiam est verum, nec repugnat personarum distinctioni; at Unus sumus significat eos esse unam hypostasim, et implicat contradictionem.

Quod autem hic locus non sit pro Gentili, sed contra ipsum, patet. Primo, quia licet absolute et universaliter Unum sumus non significet unum numero, sed unum in essentia, sive specie, sive numero illa sint unum: tamen in Deo necessario significat unum numero, quia, ut probatum est supra, una tantum est Divinitas numero. Secundo, idem patet, quia licet Gentilis videatur dicere, Patrem et Filium esse unum in essentia et specie; tamen cogitur fateri, se ponere differentiam essentialem inter Patrem et Filium, quandoquidem dicit prothesi 22. et 24. solum Patrem esse immensum, Filium autem pro modulo generationis circumscriptum etc.

Ad locum Joann. XVII. respondet Augustinus lib. II. cont. Maximin. cap. 12. et lib. III. cap. 22. in Scripturis, nunquam esse dictum de rebus diversarum naturarum Unum sunt. Nam non dictum est, ut Apostoli et Deus unum sint, sed ut ipsi unum sint, sicut Pater et Filius unum sunt. Et rursum, ut in Deo sint unum etc. tamen haec observatio, licet aliquo modo vera sit, non videtur necessaria. Nam licet Apostoli essent ejusdem naturae inter se, tamen cum dictum est a Christo, ut ipsi unum sint, illud Unum non significat unitatem naturae, sed unitatem concordiae. Praeterea, cur non posset orari eodem modo, ut Angeli et homines unum sint? et tamen Angeli differunt specie ab hominibus. Denique sicut dictum est: Qui adhaeret Deo, unus spiritus fit cum illo,¹⁹ I. Corinth. VI, cur non posset dici: Qui adhaeret Deo unum fit cum eo? Nam unus spiritus est una res: una res et unum idem sunt.

Facilius cum Chrysostomo hom. 4. in Joan. et Cyrillo lib. XI. in Joann. cap. 20. dicere possumus, Christum non velle ut Apostoli sint ita unum omnino, ut sunt unum divinae personae, sed velle ut Apostoli per gratiam Dei efficiantur unum ex concordia voluntatis, et eo modo imitentur divinas personas, quae sunt naturaliter unum voluntate et consensu, et proinde etiam essentia. Non enim possunt naturaliter agentia libera idem velle, nisi habeant eandem numero naturam. Praeterea etiamsi absolute ex eo quod Pater et Filius dicuntur unum, non sequeretur esse unum in essentia: tamen Joan. X. id necessario sequeretur, propter rationem, qua illa verba ibi dicuntur, ut jam ostendimus.

Quintum testimonium Joann. XIV. Creditis in Deum et in me credite.²⁰ Hinc deducit Augustin. lib. I de Trinit. cap. 12. et interpretes ejus loci, Christum esse illum verum Deum, quem Judaei colebant. Nam si non est ipse ille verus Deus, non potest sibi arrogare fidem, quae illi soli debetur. Nec movere debet particula Et, quasi Christus distinguat se a Deo, et faciat se quasi alterum Deum: nam addita est particula Et propter naturam humanam, qua distinguitur Christus a Deo. Sensus igitur est: Si in Deum creditis, debetis etiam in me, quem hic videtis hominem, credere: nam ego non solum sum homo, sed etiam ille Deus, in quem creditis. Ibidem: Si cognovissetis me, et Patrem utique cognovissetis. Item: Philippe, qui videt me videt et Patrem.²¹

Cyrillus lib. IX, cap. 37. in Joann. convincit ex hoc loco, Christum esse unum Deum cum Patre. Non enim potest esse verum, non posse cognosci Christum, quin cognoscatur Pater, nisi sit una utriusque natura. Accedit, quod Apostoli bene noverant, Jesum esse hominem bonum, sapientem, Prophetam, Christum; et tamen audiunt: Si cognovissetis me. Et rursum: Tanto tempore vobiscum sum, et non cognovistis me. Restabat ergo, ut cognoscerent illum esse Deum verum, et unum cum Patre: Nam caetera jam cognoverant. Denique Philippus dixerat: Domine, ostende nobis Patrem, et sufficit nobis. Sciebant enim Apostoli, nihil homini posse sufficere ad beatitudinem sine cognitione veri Dei, quem verum Deum Patrem esse non dubitabant. Christus ergo respondens Philippo: Philippe, qui videt me, videt et Patrem, non satisfecisset quaestioni illius, nisi significare voluisset, se esse verum Deum, et unum cum Patre, atque in cognitione sui beatitudinem consistere, sicut et in cognitione Patris.

Respondet Franciscus David in disput. 2. Albana, Christum hominem fuisse imaginem Dei; et ideo qui Christum videbat, in sua imagine Deum videbat. Contra: nam si admitteret Franciscus, Christum esse imaginem naturalem Patris, et ejusdem essentiae, recte diceret: at ipse putat Christi formam visibilem et creatam esse imaginem Dei: talis autem imago distat longissime ab exemplari: Nihil enim creatum potest esse perfecte et expresse Deo simile, ut dicitur III. Reg. VIII. Non est similis tui Deus. Et Isa. XL. Quam imaginem ponetis ei?²² Qui autem videt talem imaginem, non potest dicere se vidisse ipsum exemplar, imo cum videmus imagines simillimas rebus, non propterea contenti sumus, sed accendimur ad videndam rem ipsam. Christus autem reprehendit Philippum, qui putabat non satis videri Patrem ab eo qui videt Filium. Ex quo patet, Christum ut Deum esse omnino eamdem formam, et pulchritudinem quae est Pater.

Sextum testimonium Joann. XVI. Omnia quae Pater habet mea sunt;²³ ergo essentiam Patris habet Filius. Ac ne quis dicat hoc intelligi de rebus, quae sunt extra Deum, quomodo dicimus, omnia quae habet vir sunt uxoris, et tamen saepe vir habet sapientiam, quam non habet uxor; verba superiora excludunt hunc sensum, praecedit enim: Ille me clarificabit, quia de meo accipiet. Illud ergo est commune Patri et Filio, quod accipit Spiritus sanctus ab utroque. Quid accepit Spiritus a Filio? scientiam sine dubio, nam dicit: De meo accipiet, et annuntiabit vobis. Et supra: Non loquetur a se, sed quaecumque audiet loquetur.²⁴ Scientia ergo eadem est Patris et Filii: sed scientia in Deo, et essentia sunt idem, ut etiam Aristoteles cognovit; ergo una est essentia utriusque. Et sic exponunt omnes Catholici, Chrysostomus, Cyrillus, Augustinus, et alii in hunc locum.

Septimum testimonium est illud Joan. XX. Dominus meus, et Deus meus.²⁵ Quo testimonio, ut efficacissimo utitur Augustin. in ep. 174. ad Pascent. Et quidem certum est, hoc loco Dominum Deum significare verum Deum Israel, tum quia in Graeco habetur articulus, tum etiam quia Thomas homo Israelita non noverat alium Dominum Deum quam illum, de quo scriptum erat: Audi Israel, Dominus Deus tuus, Deus unus est²⁶ Addit Chrysostomus in homil. de Trinit. Thomam, cum haec dixit, implevisse illud Psalm. LXXVI. Manibus meis Deum quaesivi, et non sum deceptus.²⁷ Dubium autem esse non potest, quin in eo Psalmi de vero Deo sit sermo.

Nestoriani (ut cognosci potest ex V. Synodo cap. 12.) dicebant, illa verba Dominus meus et Deus meus referri ad Patrem per exclamationem Thomae admirantis Christi resurrectionem. At haec mera corruptio Scripturae est: nam in Graeco non est ὦ signum exclamantis, sed articulus ὁ; praeterea praecedit in Evangelio: Respondit Thomas, et dixit ei: Dominus meus, et Deus meus etc. Quid significat illud dixit ei nonne dixit Christo? nam cum Christo loquebatur Thomas, non cum Patre. Ad haec certum est Thomam illis verbis voluisse confiteri, quod antea non satis crediderat: at Patrem esse Deum semper crediderat; de Filii autem divinitate nonnihil dubitaverat. Denique omnes Commentarii haec ad Christi divinitatem referunt: etiam Erasmi ipsius, quem Transylvani maximi faciunt.

Octavum testimonium ad Roman. IX. Ex quibus est Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula.²⁸ Hunc locum Ambrosius, Chrysostomus, Theodoretus, Theophylactus, Origenes, OEcumenius, et omnes alii sic intelligunt, ut Christus dicatur verus Deus, quandoquidem super omnia nihil est, nisi summus Deus.

Erasmus tamen conatur in Annotationib. in hunc locum argumentum infringere, sed levissimis conjecturis. Primo dicit voculam Deus forte non esse de textu, quia Cyprianus lib. II. cont. Judaeos, cap. 6. et Hilarius in Psalm. CXXII. hunc locum citant sine illa voce Deus. At Cyprianus, Aldi et Morelii, habent vocem Deus, nec potest deesse: nam in eo capite probare vult, Christum vocari Deum, et affert loca Scripturae, ubi vocatur Deus. Hilarius non citat locum integrum: nam omittit etiam secundum carnem, qui tamen lib. IV. et VIII. de Trinit. citat hunc locum cum voce Deus. Denique etiam ablato Deus, adhuc remanet argumentum, quia si Christus est super omnia, certe est Deus.

Secundo dicit Erasmus, posse illud Qui est super omnia Deus referri ad Patrem, si nimirum post voces ex quibus Christus secundum carnem ponatur punctum, quomodo dicit se legisse apud Chrysostomum. At in Chrysostomo Graeco, ego non inveni punctum, sed virgulam, qualis est in omnibus codicibus Paulinis Graecis et Latinis. Deinde num propter unum punctum in Commentario Chrysostomi inventum, quod potuit relinqui ab insidente musca, aut irrepere vitio Scriptoris, debent corrigi omnes codices Graeci et Latini? Denique, si non obstante illo puncto, Chrysostomus ipse refert haec verba: Qui est super omnia Deus ad Filium, et idem faciunt omnes auctores, nullo excepto, quae temeritas est, velle jam novum sensum invenire? Nam nullum omnino pro se Erasmus citavit, et nos praeter omnes Commentarios, habemus etiam Irenaeum lib. III. cap. 18. Tertullianum lib. cont. Praxeam. Cyprianum ubi sup. Hilarium l. IV.et VIII.Trinit. Ambrosium lib. I de Spir. S. cap. 3. et lib. I. de Fide, cap. 5. et Augustinum lib. III. cont. Faust. cap. 3. et 6. et lib. VI. Trinit. cap. 13. Cyrillum lib. thes. cap. 5. Gregorium hom. 8. in Ezech. Athanasium Orat. 2. cont. Arian. Victorinum lib. I. cont. Arian. Idacium l. I. cont. Varimadum. Cassianum lib. III. de Incarnat. et alios omnes.

Quod ibidem notat Erasmus, non esse scriptum a Paulo ὃς ὤν, sed ὁ ὤν, nimis frigidum est: quis enim ignorat, articulum praepositivum saepe poni pro postpositivo, et adjectum participio vim relativi habere? Certe Matth. cap. VI. (ut alia loca praeteream) sic legimus: Pater noster ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, non autem ὃς ἐν τοῖς οὐρανοῖς.

Nonum testimonium habetur in epist ad Galat. cap. I. Notum vobis facio Evangelium, quod evangelizatum est a me, quia non est secundum hominem, neque enim ego ab homine accepi illud, neque didici, sed per revelationem Jesu Christi. Et init. epist. Paulus Apostolus, non ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum, et Deum Patrem etc. Ubi B. Paulus opponit Christum hominibus, ac proinde docet, Christum non esse purum hominem, ut Transylvani volunt, sed esse etiam Deum, ut est Deus Pater: nec solum opponit hominibus, sed etiam Angelis, ac proinde omnibus creaturis. Addit enim: Licet nos aut Angelus de caelo evangelizaverit vobis praeterquam quod evangelizavimus vobis, anathema sit.²⁹ Clarissime igitur Paulus hoc loco separat Christum ab omnibus creaturis, et cum Deo Patre quasi ex altera parte conjungit, et Deum creatorem esse docet.

Decimum testimonium: Philipp. II. Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens.³⁰ Hic videtur clarissime explicari, Christum esse verum Deum, cum habeat formam, id est naturam Dei, et secundum illam non sit rapina, sed natura aequalis Deo Patri.

Sed occurrunt Ariani, Transylvani, et Erasmus: ac ut distincte procedamus, primo explicandum est, quid sit Cum in forma Dei esset. Secundo quid sit Non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo. De primo Erasmus in hunc locum, et Franciscus David disp. 2. Alb. contendunt, formam hoc loco significare opera exteriora, in quibus fulgebat Divinitas: tamen non eodem modo exponunt: Nam Franciscus David vult, Christum dici in forma Dei, quia erat imago quaedam visibilis, in qua Deus invisibilis cernebatur. Et quod forma significet speciem exteriorem probat ex Deuter. IV. Vocem verborum audistis, formam autem penitus nullam vidistis.³¹ Erasmus autem vult, Christum fuisse in forma Dei, quia exterius talia opera faciebat, ut plane se Deum esse ostenderet. Quod autem forma hoc loco significet opera exteriora, probat primo, quia opponitur forma Dei formae servi, quam dicitur Christus suscepisse: Christus autem non suscepit substantialiter formam servi; semper enim Filius fuit, non servus, sed suscepit exteriori specie formam servi, quia humiliavit se, et ligari, ac flagellari permisit. Secundo probat ex Commentario Ambrosii.

At expositio communis omnium aliorum Veterum et Recentiorum est, formam Dei significare essentiam Dei. Et prima sententia Francisci Davidis est mera corruptio textus; nam neminem pro se habet, ac ne Erasmum quidem: nam Erasmus ex hoc loco probat Christi Divinitatem. Praeterea Paulus non dicit, Christum esse formam Dei, sed esse in forma Dei. Deinde sententia Erasmi est aperte falsa: nam primo vox Graeca μορφή quae hic habetur, nusquam in Scriptura accipitur pro forma exteriori, seu pro opere, ut patet percurrenti omnia loca. Imo Chrysostomus in hunc locum dicit, etiam apud alios Scriptores Graecos nunquam ita accipi. Accipitur quidem apud Aristotelem μορφή pro forma accidentali aliquando, licet saepius pro substantiali, semper tamen pro forma inhaerente, et intrinseca, numquam pro actione exteriori. Quod allegat ex Deuter. IV. Franciscus, non est ad propositum; nam in Graeco non est μορφήν, sed ὁμοίωμα, id est, similitudinem ut in Hebraeo תְּמוּנָה et alibi, ubicumque in Latino est forma, in Graeco non est μορφή, sed εἶδος, τύπος, aut aliquid aliud.

Secundo, si esse in forma Dei, est facere opera divina, nimirum miracula; ergo Apostoli quoque dici possent fuisse in forma Dei, cum miracula fecerint maxima.

Tertio, forma Dei opponitur formae servi hoc loco: at forma servi est natura humana, non opus aliquod; nam explicans Paulus quid sit formam servi accipiens, subjungit: In similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo; ideo igitur formam servi accepit, quia inter homines ut homo apparuit, similis caeteris etiam exteriori figura. Nec enim habitus hoc loco vestem significat, sed figuram; nam est in Graeco σχῆμα, non ἐσθής.

Nec argumentum Erasmi quidquam valet. Nam Christus licet sit filius, non servus, si hypostasim respiciamus, tamen ratione naturae humanae recte dicitur servus; ut enim quia est Deus et homo, dicitur aequalis Patri, et minor Patre; immortalis et mortalis; creator et creatura: ita etiam dici potest Dominus et servus: et sic appellatur ab Isaia cap. XLIX. Ex quo loco Hieronymus in I, cap. ad Titum docet, Christum recte dici servum ratione humanae naturae. Et illud Isaiae XLII. Ecce servus meus, suscipiam eum;³² Mathaeus exponit de Christo Matth. XII, et est in Hebraeo עֶבֶד quod proprie servum significat. Imo Christus Jo. XX, nonne ait: Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum.³³

Ultimo accedat, quod omnes Interpretes hujus loci, excepto Ambrosio, de cujus Commentariis non parum dubitatur an sint ejus, per formam Dei intelligunt essentiam Dei; et praeter Interpretes, ita etiam intelligunt Athanasius serm. 4. contra Arian. Nazianzenus Orat. 5. de Theol., Nissenus lib. de serm. in monte explicans primam beatitudinem. Hilarius in Psalm. CXXXVIII. et lib. VIII. de Trinit. ultra medium. Cyrillus lib. III. thes. cap. 1. et 2. Hieronymus in I cap. ad Titum. Augustinus lib. II. cont. Maximin. cap. 5. Denique Ambrosius epist. 47. «Quid est, inquit, in forma Dei? In natura Dei». Et similiter exponit lib. II, de Fide, cap. 4. Unde magis probabile efficitur, Commentarios in epistolas non esse Ambrosii, quamquam quicumque fuerit auctor, etiamsi minus probabiliter exponit, nihil tamen favet haereticis, cum clarissime dicat, Christum esse verum Deum, et Patri aequalem.

Quantum ad alteram partem hujus sententiae Non rapinam etc. Franciscus David disput. 2. Alb. dicit, Christum esse aequalem Patri, quia Deus evexit illum ad suam aequalitatem. Sed hoc est contra Scripturam Isaiae cap. XLII. Ego dominus, gloriam meam alteri non dabo..³⁴ Et deinde est impossibile, creaturam fieri aequalem Creatori, cum necessario sit finita, temporalis etc. Unde in disput. 4. idem Franciscus videns non posse consistere quod antea dixerat, docet, Christum non esse aequalem Patri dignitate, cum ipse adoret Patrem, non contra; sed esse aequalem, quia habet omnipotentiam communicatam a Deo.

Sed quaero ab illo: quomodo habeat omnipotentiam, an intrinsece, ita ut ipse homo Christus sit omnipotens, an extrinsece per inhabitationem, quia habet in se habitantem Deum omnipotentem? Si primo modo, redit prior difficultas, quia si ille homo habet intrinsece infinitam potentiam; ergo et infinitam essentiam; ergo est ille unus Deus, qui etiam est Pater. Si secundo modo, nihil Paulus diceret, nam hoc modo omnes justi essent aequales Deo, quia habent in se Deum habitantem.

Quia igitur ista expositio non quadrat, Transylvani Ministri lib. II, cap. 6. dicunt, Paulum non dicere, Christum esse aequalem Deo Patri, sed contrarium potius, hunc enim esse volunt sensum: non rapinam arbitratus est, nimirum, faciendam, ut esset aequalis Deo: quomodo exponit Erasmus hoc loco, et ante eum Maximinus Arianus apud August. lib. II, cap. 5. Et probant primo, quia particula adversativa Sed id videtur ostendere. Si enim sic legamus: Christus merito se censuit Patri aequalem, sed semetipsum exinanivit; quis erit sensus? At si dicas: Christus non putavit rapiendam aequalitatem, sed e contrario semetipsum exinanivit: optimus erit sensus.

Secundo probant ex Tertulliano, qui lib. de Trin. sic ait: «Quamvis se ex Deo Patre Deum esse meminisset, nunquam se Deo Patri aut comparavit, aut contulit etc.» At contra. Nam primo Patres omnes antea citati dicunt, Christum fuisse aequalem Patri, non ex rapina, quia ex natura. Secundo locus ipse ita sonat, nisi violenter trahatur alio. Tertio, quia si in forma Dei esse, est esse in essentia Dei, ut supra diximus, non poterat Paulus dicere, Filium non esse aequalem, quem jam dixerat esse in forma Dei.

At illud de adversativa respondeo: vocem Sed et Graece ἀλλὰ, habere multiplicem vim: aliquando enim habet vim correctionis, et hoc modo accepit Chrysostomus cum Theodoret, Theophylacto, et Oecumenio: hi enim qui recte intelligebant Graecam linguam, volunt ἀλλὰ, esse notam correctionis. et hunc esse sensum: Cum Christus esset in forma Dei, adeo non putavit rapinam aequare se Deo, ut potius non dubitaverit dissimulare suam divinitatem, et deponere quodammodo insignia hujus aequalitatis, quia certus erat non posse se eam amittere, cum naturalis sibi esset. Ponunt exemplum de Rege et tyranno. Qui enim scit, se verum et legitimum Regem, nec ullo modo timet sibi, ille facile deponit purpuram, et accipit vestem plebeiam, sive ut oblectet se, sive ut tutior sit in praelis, sive alia de causa: non enim timet, ne propter mutationem habitus pereat sibi regnum. At tyrannus qui rapuit regiam potestatem, non audet vel ad modicum tempus comparere sine purpura et sceptro, ne si conspiciatur in veste plebeia, non agnoscatur pro Rege et paulatim amittat regnum, etc.

Latini accipiunt ut sit adversativa, et aequivaleat particulae tamen, sive, sed tamen, Ita Augustin. lib. II cont. Maximin. cap. 5. ubi hunc vult esse sensum: Cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est, esse se aequalem Deo, sed tamen exinanivit se etc. id est, licet esset aequalis Deo, non tamen horruit formam servi. Ita etiam Ambrosii Commentarius: Etiamsi erat aequalis Deo, non tamen sibi defendit aequalitatem, sed exinanivit se, id est, non voluit praetextu aequalitatis cum Deo, quam naturaliter habebat, recusare humilitatem passionis et mortis.

Ad locum Tertulliani dico duo: primo, librum de Trinitate qui Tertulliano tribuitur, non esse ipsius, sed potius Novatiani, ut Hieronymus asserit lib. II in Ruffin. et de Scriptor. Eccles. in Novatiano. Secundo dico: sententiam hujus auctoris non esse contra nos; ille enim dicit, Filium se non comparasse Patri, solum propter originis auctoritatem, non propter aliquam differentiam naturae. Nam ibidem clare asserit, Filium fuisse in forma Dei, quia in natura Dei et super omnia, sicut est Pater: et tamen, quia ipse est a Patre, non e contrario, detulisse eum semper aliquid Patri. Neque est hoc solius Tertulliani, sed Hilarii lib. IX de Trinit., Basili lib. I, in Eunom., Nazianzeni lib. IV Theol., et Cyrilli lib. II thes. cap. 4. qui exponunt de Filio Dei, non solum ut est filius hominis, sed etiam ut est Filius Dei Pater major me est: dicunt enim, Patrem esse majorem ratione principii, et tamen Filium non esse minorem propter naturae identitatem.

Undecimus locus est I. Jo. V. Tres sunt qui testimonium dant in coelo, Pater, Verbum, et Spiritus sanctus, et hi tres unum sunt: et tres sunt, qui testimonium dant in terra, spiritus, aqua, et sanguis.³⁵ Quo loco S. Joannes vult ostendere, Christum esse verum Deum, et verum hominem; et propterea affert testimonia divina et humana, nec enim cum ait: Tres sunt, qui testimonium dant in coelo, per illam vocem in coelo intelligit locum coelestem, sed testimonii qualitatem; alioqui etiam Angeli sunt in coelo, et testimonium Christo non semel dederunt, et tamen tres tantum testes in coelo Joannes ponit, Patrem, Verbum, et Spiritum sanctum. Itaque per testes qui sunt in coelo, intelliguntur testes divini, ut distinguatur a testibus humanis et creatis; et propterea etiam paulo post ait: Si testimonium hominum accipimus, testimonium Dei majus est.³⁶ Sicut igitur spiritus, aqua, et sanguis sunt testimonia terrena, et comprobarunt veram Christi humanitatem, quando videlicet in morte Christi ex ore ipsius spiritus, ex latere aqua et sanguis fluxerunt: ita quoque Pater, Verbum, et Spiritus sanctus sunt personae divinae, et testimonium divinum perhibuerunt de vera Christi divinitate, tum alibi saepe, tum etiam in Baptismo et Transfiguratione.

Sed objicit Georgius Blandrata in disput. II. Alb. Primo, illa verba tres sunt qui testimonium dant in coelo a nullo auctore legi, excepto Hieronymo, qui parum prudens fuit. Secundo, non secus dici de spiritu, aqua, et sanguine unum sunt, quam de Patre, Verbo, et Spiritu sancto: ac proinde sicut Spiritus aqua et sanguis non sunt unum numero, imo nec specie, ita nec Patrem, Verbum, et Spiritum sanctum esse unum numero, aut specie, sed sola consensione voluntatis.

Respondeo: Blandratam non esse parum prudentem, sed multum impudentem, cum sanctum Hieronymum parum prudentem, Erasmum videlicet imitatus, appellat: nec solum aio multum impudentem esse Blandratam, sed etiam imperitum, aut mendacem, cum ait, solum Hieronymum ita legisse. Nam ita etiam legerunt Hyginus in epist. I. Cyprianus lib. de unit. Eccl.; Idacius in lib. adver. Varimadum; Athanasius in lib. I, ad Theoph. de unita Deit. Trinit. Auctor disputationis ejusdem Athanasii cum Ario habitae in Concilio Nicaeno; Fulgentius in lib. cont. object. Arian. prope extremo; et Eugenius Carthaginiensis in explicat. Fidei Cath.

Quod autem attinet ad illud et hi tres unum sunt: sciendum est, illa verba in multis Latinis codicibus non haberi, ubi sermo est de spiritu, aqua, et sanguine. Nam in Bibliis Lovaniensibus notantur ad marginem 15. codices manuscripti, quia ea verba non habent. Graeci autem codices habent quidem, sed differenter: nam de Patre, Verbo, et Spiritu sancto dicunt καὶ οὗτοι οἱ τρεῖς ἕν εἰσιν, et hi tres unum sunt: de spiritu, aqua, et sanguine, κὶ οἱ τρεῖς εἰς τὸ ἕν εἰσιν, et hi tres in unum sunt: ubi aperte vides, non esse unum, spiritum, aquam, et sanguinem, sed solum conspirare in unum testimonium.

Duodecimus locus est I. Jo. V. in ult. ver.: Ut simus in vero Filio ejus, hic est verus Deus et vita aeterna.³⁷ At unus solus est verus Deus. Jo. XVII. Te solum verum Deum: unde Transylvani lib. II, cap 5. dicunt, esse nomen proprium Patris verus Deus; ergo Christus est ille idem Deus qui est Pater. Ad hunc locum respondent Transylvani, novi Samosateni, lib. II, cap. 4 et 7. et Servetus lib. I. de Trin. Christum esse verum Deum, sed temporalem, quia accepit a Deo veram divinitatem: sed hoc jam alias refutavimus; non enim Divinitas potest uniri creaturae, nisi hypostatice, si ea dici debeat verus Deus: nam accidentaliter non potest uniri, ita ut intrinsece inhaereat, ut notum est, quia tunc a subjecto penderet: nec potest uniri essentialiter, ut anima corpori, et forma quaevis substantialis suae materiae, quia tunc esset pars: extrinseca autem unio non sufficit ad denominandum Deum.

Sed objicit Servetus illud Apocal. V. Dignus est Agnus accipere virtutem et Divinitatem.³⁸ Respondeo: aliqui legunt, non divinitatem sed divitias, ut legit Primasius, nam Graece est, τὸν πλοῦτον: sed vulgata editio habet etiam optimum sensum; nam per divinitatem possumus intelligere manifestationem divinitatis, non ipsam divinitatem. Erasmus Annot. in hunc locum vult, referri illud Hic est verus Deus ad Patrem hoc modo: Ut simus in vero Filio ejus, hic, nimirum, Pater hujus Filii, est verus Deus. At debuisset saltem unum auctorem proferre, qui ita distincte explicaret. Cur enim illud demonstrativum Hic, non demonstrat potius proximam personam, quam remotam? Praesertim cum in Graeco textu ante illud Hic immediate praecedat nomen Jesu Christi: Καὶ ἔσμεν ἐν τῷ ἀληθινῷ, ἐν τῷ υἱῷ αὐτοῦ Ἰησοῦ Χριστῷ, οὗτός ἐστιν ὁ ἀληθινὸς Θεὸς.

Deinde Patres de Filio exponunt. Hilarius lib. IV. de Trinit. ult. med. postquam citaverat hunc locum, addit post 17. lineas; et cum hic verus Dei Filius bis sit et vita aeterna, etc. ubi quod citaverat hic est verus Deus et vita aeterna, exponit de Filio, cum dicit ipsum esse vitam aeternam. Hieronym. in cap. LXV. Isaiae: Jurabit in Deo Amen:³⁹ dicit, non solum Patrem esse Deum Amen id est, Deum verum, sed etiam Filium, et probat ex hoc loco hic est Deus verus et vita aeterna. Augustinus lib. I, de Trinit. cap. 6. «Et, inquit, Filius non tantum Deus, sed et verus Deus, quod Joannes apertissime in epistola sua dicit: Scimus quia Filius Dei venit, et dedit nobis intellectum etc.» Hic est verus Deus etc. Cyrillus lib XII thes. cap. 13. posteaquam hunc locum adduxerat, sic ait: «Quid dicent haeretici ad haec Beati Joannis verba, quibus apertissime Deus verus Filius appellatur. Nam si Deus verus est substantialiter, non participatione hoc ipsum est, sicut creaturae; qui autem Deus verus est, natura Deus est.» Similiter exponunt Beda et OEcumenius in commentario hujus loci.

Eunomiani olim convicti evidentia hujus testimonii admittebant, ut refert Gregorius Nazianzenus Orat. 3. de Theol., Patrem esse verum Deum, et similiter Filium esse verum Deum, sed aequivoce, sicut canis coelestis et terrestres dicuntur aequivoce canes, uterque tamen proprie et vere. At facile est hanc solutionem refutare. Nam vel loquitur Eunomius de aequivocatione perfecta, vel de analogia quadam. Si de perfecta aequivocatione, qualis est inter nomina rerum ejusdem speciei; tunc non erit Pater magis Deus, nec major Deus, nec prior Deus, quam Filius, sicut Judas Iscariotes non est magis homo, aut major homo, aut prius homo, quam Judas Thaddaeus. Praeterea tunc plures essent veri Dii, sicut Judas Iscariotes et Judas Thaddaeus sunt plures veri homines: at Scriptura unum solum Deum esse docet. Si de analogia quadam, vel Pater, vel Filius non erit vere proprie et simpliciter Deus, sicut homo pictus non est simpliciter et vere ac proprie homo, neque canis coelestis est proprie ac vere canis, sed ita dicitur, quia terrestrem canem repraesentat. At Christus est verus Deus, et similiter Pater; ergo non sola analogia Filius est Deus.

Decimustertius locus Jo. I. In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Item: Omnia per ipsum facta sunt.⁴⁰ Ex quo loco tria sumuntur argumenta.

Primum sumitur ex nomine Verbi; Verbum enim seu λόγος est mentis proles, seu notitia et conceptus. Et quamvis conceptus mentis in nobis non dicatur filius, quia est accidens; tamen est valde similis generationi ejus productio: nam mens intelligens vires patris gerit: objectum vero matris: species est quasi materia generationis, quam mater suppeditat; inde ex complexu mentis et objecti mediante specie prodit notitia seu verbum. Est autem notandum, in Deo, ut etiam Aristoteles docet, idem esse intelligentem, intellectum, intellectionem, et speciem intelligibilem, exceptis tamen relationibus mutuis producentis et producti; ex quo sequitur, Verbum Dei necessario esse idem cum Deo, id est, ejusdem numero substantiae et naturae: sed Christus est Verbum Dei, nam Verbum caro factum est; ergo Christus habet eandem numero naturam cum Patre.

Secundum argumentum sumitur ex eo quod Verbum dicitur Deus. Nam hoc loco Verbum Dei, quod est Christus, expresse nominatur Deus, et sine dubio idem Deus, qui est etiam Pater. Nam Joannes in toto illo fere capite semper repetit initio sequentis sententiae id, quod posuerat in fine praecedentis: In principio, inquit, erat Verbum; deinde subjungit: Et Verbum erat apud Deum. Ubi vides, idem nomen poni in fine primae sententiae, et initio secundae; sic etiam quia in secunda dixerat: Et Verbum erat apud Deum; in tertia dicit: Et Deus erat Verbum: ubi idem Deus esse dicitur, et is apud quem erat Verbum; et is qui erat ipsum Verbum. Id ipsum observare licet in sequentibus: In ipso vita erat, et vita erat lux hominum; et lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt, etc.

Tertium argumentum est in illis verbis: Omnia per ipsum facta sunt. Hinc enim sequitur, ut colligit Augustinus lib. I de Trinit. cap. 6. Verbum non esse factum, et proinde non esse creaturam, et proinde esse unum Deum cum Patre: nihil enim est nisi Deus, et creaturae ejus.

Sed respondent ad primum Ministri Transylvani lib. II, cap. 3 et 11. Verbum hoc loco significare Christum hominem, dicique Verbum, quia verba Dei nobis annuntiavit; et probant. Nam cum dicitur: Verbum caro factum est, in Graeco est ἐγένετο, quod significat erat, seu fuit, ut patet ex similibus locis. Nam in hoc capite dicitur: Fuit homo missus a Deo. Graece ἐγένετο: similiter Luc. I. Fuit in diebus Herodis Sacerdos. Et Luc. ult. Qui fuit vir Propheta etc.⁴¹ semper est ἐγένετο. Itaque non est sensus, Verbum esse factum hominem per incarnationem, sed Verbum illud, de quo tam multa dicuntur praeclara, nihil esse aliud, quam carnem, id est, hominem quemdam; sicut Joannes dictus est vox, non quod esset vox incarnata, sed quod homo clamans in deserto.

Ad secundum respondent Franciscus David disp. 9. Alb. et Ministri Transylvani lib. II, cap. 11. Christum merito vocari Deum, sed non eundem cum Patre; nam in hoc ipso loco dicitur Verbum apud Deum, nimirum Patrem: cum autem subjungitur, et Deus erat Verbum, si vox Deus acciperetur eodem modo, significaretur Filium esse Patrem.

Ad illud autem Omnia per ipsum facta sunt, respondent: intelligi de reparatione facta per Christum, quae etiam solet dici nova creatio. II. Corinth. V: Si qua ergo in Christo nova creatura, vetera transierunt, ecce facta sunt omnia nova. Ephes. I: Instaurare omnia in Christo, quae in caelis, et quae in terris sunt. Et cap. II: Ipsius enim factura sumus, creati in Christo Jesu in operibus bonis. Et Psal. L: Cor mundum crea in me Deus.⁴² Sed errant. Ac primum sententia istorum de Verbo similis est errori Eunomii, quem refellit Cyrillus lib. I in Jo. cap. 4 et 7. dicebat enim ille: Verbum, quod est Christus, non esse aliquid aeternum in Deo, seu subsistens, sed esse quid creatum: sed dici Verbum, quia esset simile, et quasi imago verbi intimi, et quia verba Dei audiens nobis enuntiavit.

Refellitur utrorumque error. Primo ex sequentibus, quia hoc Verbum, quod factum est caro, erat Deus, et Deus creator omnium rerum; non ergo creatum. Secundo, quia hoc Verbum erat in principio apud Deum, antequam Mundus fieret, nec unquam in tota Scriptura dicitur factum. Tertio, quia si Christus est imago Verbi illius aeterni, et interni, quod est in Deo; non debuit dicere Jo. X: Ego et Pater unum sumus; sed Ego et Verbum unum sumus: nec Jo. XIV: Qui videt me, videt et Patrem, sed videt et Verbum.⁴³ Vide plura apud Cyrillum loco citato.

Ad argumentum autem ex voce ἐγένετο, respondeo: vocem esse ambiguam, et tam esse, quam fieri significare. Unde Jo. II: Nuptiae factae sunt, γάμος ἐγένετο; et cap. I. Mundus per ipsum factus est, ὁ κόσμος δι' αὐτοῦ ἐγένετο. Et infra: Aquam vinum factam,⁴⁴ ὕδωρ οἶνον γεγεννημένον: hoc autem loco significat, fieri, non esse. Et patet primo ex dictis: nam si Verbum erat ante Mundi creationem, certe ante carnem erat: nam et caro una est ex creaturis; non igitur Verbum caro erat, sed factum est postea caro, cum carnem assumpsit. Secundo, quia si, esse, non fieri significare voluisset Joannes, non dixisset ἐγένετο, sed ἐγίνετο, vel γίνεται, id est, non dixisset, fuit, sed est, vel erat; fuit enim dicitur solum de eo, quod nunc non est: at Christus est etiam nunc caro. Tertio, quia Patres Graeci, Chrysostomus, Cyrillus, Theophylactus, Euthymius, bene norant potestatem Graeci vocabuli, et tamen omnes exponunt factum est, quomodo etiam habet versio Erasmi, et quae in Bibliis Vatabli exstat, quibus adversarii plurimum tribuere solent.

Quantum ad secundum argumentum, jam diximus, Joannem in isto capite solere frequentissime idem bis repetere in fine unius sententiae, et principio alterius. Ita igitur hic nomen Deus bis ponitur in eadem significatione, et sensus est, Verbum erat apud Deum, id est, apud Patrem qui est Deus, et Deus erat Verbum, id est, et idem Deus erat etiam Verbum; sive, ut alii volunt, qui faciunt Deum praedicatum, et Verbum subjectum; et Verbum erat ille idem Deus. Neque obstat quod ibi apud Deum, est articulus τὸν θεὸν: hic autem, et Deus erat Verbum, non est articulus ante vocem Deus; unde Origenes argumentabatur, Patrem esse majorem Filio. Nam, ut notat Chrysostomus homil. 3 et 5. in Jo. saepe Deus pro Patre sumptus non habet articulum, ut in hoc capite: Fuit homo missus a Deo, et infra: Deum nemo vidit unquam, et aliquando Deus pro Filio habet articulum, ut I. Jo. V: Hic est verus Deus. Et ad Titum II: Adventum gloriae magni Dei.⁴⁵

Ad illud autem Omnia per ipsum facta sunt, dico primo: explicationem adversariorum esse adeo novam, ut nulli Veterum in mentem venerit, ut patet legenti Origenem, Chrysostomum, Cyrillum, Augustinum, Theophylactum, Bedam, Rupertum, Euthymium in Joannem. Dico secundo: non debere Scripturam exponi metaphorice ad libitum, sed tunc solum, cum ipsa Scriptura praebet occasionem, alioqui poterimus pervertere omnes Scripturas, et eadem ratione possemus dicere, in 1. cap. Genes. non describi creationem, sed revocationem rerum. Neque obstant loca in contrarium allata: nam in illis semper est aperta mentio renovationis, ut patet legenti illa loca. Hic autem simpliciter dicitur: Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil. Dico tertio: etiamsi hic locus pateretur utrumque sensum, tamen adversarios probare non posse, debere eum exponi de renovatione potius, quam de prima creatione; rationes enim quas ipsi afferunt, nihil valent.

Primo probant, non agi de creatione, quia Christus non erat natus tunc, cum Mundus creabatur. At negamus, non fuisse tunc Christum natum ex Patre Deo, licet nondum esset natus ex matre: dum autem adversarii assumunt quod probare deberent, nonne principium petunt? Secundo probant, quia Scripturae passim tribuunt Patri opus creationis: at non soli Patri tribuunt, tribuunt etiam Filio. Proverb. VIII: Cum eo eram cuncta componens.⁴⁶ Et in hoc I. cap. Joannis: Et Mundus per ipsum factus est. Probant tertio, quia Joannes hoc loco postquam dixerat: Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, mox restringit, dicens, quod factum est, quasi diceret, non omnia absolute per Christum facta esse, sed illa dumtaxat omnia, quae ad ipsius officium pertinebant, et quae per ipsum facta sunt. At haec esset ridicula restrictio; esset enim ac si diceretur: Omnia per ipsum facta sunt, quae per ipsum facta sunt: non autem hoc ait Joannes, sed sine ipso factum est nihil, quod factum est, id est, nulla est res quae sit facta, et non sit facta per ipsum; quod addit Joannes propter Spiritum sanctum, ne putaretur inclusus inter omnia illa quae facta sunt per Verbum. Adde, quod lectio illa probabilior est, quam sequitur Augustinus, ut illa verba quod factum est non pertineant ad praecedentem periodum, sed ad sequentem, hoc modo: Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil. Quod factum est, in ipso vita erat, et vita erat lux hominum. Ex qua lectione plane ruit adversarii argumentum. An igitur propter tam leves et falsas ratiunculas relinquenda est Patrum communis explicatio?

Dico quarto: hunc locum explicari paulo infra cum dicitur: In Mundo erat, et Mundus per ipsum factus est, et Mundus eum non cognovit. Hic enim habemus, eum Mundum factum esse per Christum, qui Christum non cognovit: at si effectio Mundi non esset creatio sed renovatio, falsum esset illud Mundus eum non cognovit, cum renovatio fiat per Fidem et cognitionem Christi. Respondent pertinacissime, hunc esse sensum: In Mundo erat, id est, Christus homo inter homines versabatur: et Mundus eum non cognovit, id est, et homines illi initio eum non cognoscebant: et Mundus per ipsum factus est, id est, et tamen ipse homines illustravit, et fecit novas creaturas.

At contra. Nam adversarii mutant ordinem verborum: volunt enim prius Mundum non cognovisse, et deinde factum fuisse. At Evangelista dicit primo Mundus per ipsum factus est; deinde notat ejus ingratitude dicens: Et Mundus eum non cognovit. Praeterea Mundus in Scripturis, aut significat substantiam coeli et terrae, ut Eccles. III: Mundum tradidit disputationi eorum:⁴⁷ aut homines impios dilectores Mundi, Jo. XII. Princeps hujus Mundi ejicietur foras. Jo. XVII: Pro his rogo, non pro Mundo;⁴⁸ ergo cum dicitur, Mundus per ipsum factus est, vel significatur substantia coeli et terrae, ut exponunt omnes Patres: vel sensus erit, per Christum factos esse homines impios, quae est ingens blasphemia, accipiendo enim Mundum pro impiis, Christus non facit, sed destruit Mundum, ut faciat novam creaturam.

Decimusquartus locus habetur Coloss. I: In ipso condita sunt universa in coelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates, omnia per ipsum, et in ipso creata sunt, et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant.⁴⁹ Hic locus est clarior superiore, nam explicantur quae sint illa omnia, quae Christus creavit et conservat; et dicuntur esse omnia omnino terrestria et coelestia usque ad summos Angelos. Ex quo sequitur, Christum non esse creaturam, sed verum Deum.

Respondent tamen Transylvani lib. II, c. 12. et Franciscus David disput. 7. Alb. in toto isto capite vocari creationem reparationem spiritualem, quae facta est per Christum. Probat primo, quia ita exposuit Procopius in cap. 1. Genes. pag. 39. Secundo, quia non ait Paulus, coelum et terram creata per Christum, sed ea quae sunt in coelo et in terra, id est, Angelos et homines, quos creasse dicitur Christus, quia eos pacificavit, et reconciliavit inter se.

At contra. Primo omnes Interpretes hunc locum intelligunt de prima creatione; unde adversarii, cum omnes bibliothecas lustrassent, non potuerunt invenire, nisi unum auctorem Procopium, meliorem Rhetorem quam Theologum, et qui non interpretatur hanc epistolam, sed obiter cum scriberet in Genesim, allegavit ad suum propositum unam sententiam ex hac epistola, non respiciens quid praecederet, et quid sequeretur. Et ne glorientur tamen se invenisse unum socium sui erroris, notandum est, Procopium eundem folio praecedenti, dum exponeret illud: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram,⁵⁰ acerrime invehi in eos, qui negant tres esse personas ejusdem essentiae, qui etiam paulo post sic ait: «Christus humanam carnem induit, ut hominem, quem creaverat, restitueret et sanaret.» Cum igitur paulo post dicit, per Christum omnia creata secundum Apostolum ad Colossenses, et exponit instaurata, vult dicere, Christum instaurasse quod antea creaverat.

Secundo probo ex praecedentibus: nam dixerat, Christum esse primogenitum omnis creaturae, id est, prius a Patre genitum, quam ulla creatura fieret, ut recte exponit Chrysostomus. Deinde hoc probatur subjunxit: In ipso enim condita sunt universa, etc. at si condere significet instaurare, Paulus nihil probat; non enim sequitur, Instauravit omnes creaturas; ergo fuit ipse ante omnes creaturas. Quam saepe enim architecti instaurant aedificia, quae multis annis antea exstructa fuerant, quam ipsi nascerentur? Ut igitur Paulus recte probet, Christum esse primogenitum ante omnem creaturam, non oportet interpretari, ipse omnia condidit, id est, instauravit, sed simpliciter creavit.

Tertio ex sequentibus: nam postquam Paulus dixerat, per Christum omnia creata, subjungit alia encomia Christi dicens, ipsum etiam esse Caput Ecclesiae, et primogenitum mortuorum, et per ipsum instaurata omnia, et pacificatos per crucem ejus Angelos cum hominibus. Nisi ergo faciamus Paulum inepte loquacem, qui semper eadem repetat; oportet fateri, in prima parte capitis agi de creatione, in secunda de reparatione.

Quarto probo ex ipso contextu: nam dicit omnia creata per Christum, etiam Thronos, et Dominationes: at Angeli non fuerunt renovati per Christum, quippe qui non facti sunt veteres per peccatum; dicuntur quidem pacificati cum hominibus, sed pacificare non est condere et creare, neque ullum exemplum in Scriptura proferre poterit.

Nec obstat locus ad Ephes. I, ubi dicuntur instaurari omnia per Christum, quae in coelis, et quae in terris sunt: nam vox Graeca ἀνακεφαλαιοῦσθαι est recapitulare, et in summam redigere, et sensus est: Deum voluisse Angelos et homines unire sub uno capite Christo. Quod si etiam accipiamus Latinum verbum instaurare in sua propria significatione, tunc sensus erit, Deum voluisse instaurare in coelestibus per Christum, non ipsos Angelos, qui non egebant insturatione, sed numerum Angelorum imminutum per casum Daemonum, ut exponit Augustinus Enchir. cap. 61. et etiam cap. 62. ubi dicit, Christum non esse mortuum pro Angelis: et cap. 108. dicit, non habituros fuisse homines opus Mediatore et sanguine ejus, si Adam non peccasset. At hic ipsi Angeli dicuntur conditi et creati per Christum, ergo de vera creatione agitur, non de reparatione.

Decimusquintus locus est Hebr. I, ubi dicitur de Filio: Per quem fecit et secula. Et infra: Et tu Domine initio terram fundasti et opera manuum tuarum sunt coeli.⁵¹ Hic habemus clarissime quod requirebant adversarii in duobus locis superioribus, nimirum, Christum fecisse coelum et terram, et proinde ipsum non esse creaturam, sed creatorem unum cum Patre. Respondent Ministri Transylvani lib. II, cap. ult. et Franciscus David disput. 3. Alb. per secula intelligi nova secula, id est, reparationem humani generis. Contra. Nam Paulus explicans cap. XI, quid sit facere secula, ait: Fide intelligimus aptata esse secula verbo Dei, ut ex invisibilibus visibilia fierent.⁵² Quod certe non potest intelligi, nisi de creatione prima coelorum. Vide supra cap. 4.