De Controversiis, Secunda Controversia Generalis: De Christo
Robert Bellarmine (1542–1621)
First published 1599
In this five-book theological work, Robert Bellarmine presents a systematic exposition and defense of the principal Catholic doctrines concerning Christ. He examines Christ’s divinity, the Trinity, the Incarnation and hypostatic union, the soul and knowledge of Christ, His descent into hell, and His office as Mediator. Drawing extensively on Scripture, the Fathers, councils, and scholastic theology, Bellarmine also refutes Arian, Socinian, Protestant, and other Christological errors, offering a comprehensive defense of Catholic Trinitarian and Christological doctrine.
Praefatio I: De duplici genere hostium Divinitatis Christi
Liber I: Ubi agitur de ejus divinitate
Caput I: Explicatur sententia novorum Samosatenorum
Caput II: Explicatur sententia novorum Arianorum
Caput III: Deum unum numero esse, ex Scripturis et Patribus demonstratur
Caput IV: Divinitas Filii Dei asseritur
Caput V: Secunda Classis ex veteri Testamento
Caput VI: Tertia classis ex Testamento novo
Caput VII: Quarta Classis ex nominibus veri Dei
Caput VIII: Quinta Classis ex attributis
Caput IX: Sexta Classis ex operibus
Caput X: Septima Classis ex Patribus
Caput XI: Octava Classis ex Sibyllis
Caput XII: Nona classis ex divinis testimoniis visionum et miraculorum
Caput XIII: Demonstratur Divinitas Spiritus sancti
Caput XIV: Solvitur primum argumentum haereticorum
Caput XV: Solvitur argumentum Secundum
Caput XVI: Solvitur argumentum Tertium
Caput XVII: Solvitur argumentum Quartum
Caput XVIII: Solvitur argumentum Quintum
Caput XIX: Solvitur argumentum Sextum
Caput XX: Solvuntur objectiones contra Divinitatem Spiritus sancti
Liber II: De distinctione personali a Patre et Spiritu Sancto
Caput I: De distinctione personarum in eadem essentia
Caput II: De vocibus, quibus utimur in hoc mysterio explicando
Caput III: De vocibus Essentia et Homousios
Caput IV: De vocibus Hypostasis et substantia
Caput V: De caeteris vocibus
Caput VI: Ostenditur distinctio personarum
Caput VII: Diluitur argumentum primum contra distinctionem personarum in eadem essentia
Caput VIII: Diluitur argumentum secundum
Caput IX: Diluitur argumentum tertium
Caput X: Diluitur argumentum quartum
Caput XI: Diluitur argumentum quintum
Caput XII: Diluitur argumentum sextum
Caput XIII: Diluitur argumentum septimum
Caput XIV: Diluitur argumentum octavum
Caput XV: Diluitur argumentum nonum
Caput XVI: Diluitur argumentum decimum
Caput XVII: Diluitur argumentum undecimum
Caput XVIII: Diluitur argumentum duodecimum
Duodecimum argumentum. Hoc mysterium destruit tria principia naturaliter nota. Primo illud principium: Omne est, vel non est; nam paternitas est idem re cum essentia, essentia idem re cum filiatione; ergo paternitas est idem re cum filiatione, et tamen non est idem re cum filiatione si ab illa distinguitur realiter. Secundo illud principium: Quae sunt eadem uni tertio, sunt eadem inter se; nam paternitas et filiatio sunt eadem res cum essentia, et tamen non sunt eadem res inter se. Tertio syllogismus expositorium: nam cum dicitur, haec essentia est Pater, haec essentia est Filius; ergo Filius est Pater, bene videtur concludi: et tamen falsum concluditur, si Fides est vera.
Respondeo ad primum: negando primam consequentiam, quia essentia habet se per modum termini communis, quia licet singularis sit, tamen vere est in pluribus suppositis. Quare in praedicationibus fungitur munere vocis universalis, ut S. Thomas annotavit in p. p. q. XXXIX, art. 4, ad 1. Quemadmodum igitur hic syllogismus non valet: Homo est idem re cum animali: animal est idem re cum equo; ergo homo est idem re cum equo; ita nec iste valet. Paternitas est idem re cum essentia: et essentia idem re cum filiatione; ergo paternitas est idem re cum filiatione.
Ad secundum dico: eam maximam non esse veram universaliter, nisi quando aliqua sunt eadem uni tertio adaequate, sicut in Mathematicis, ubi si duae lineae sunt aequales uni tertiae, universaliter erunt aequales inter se, quia ibi est summa adaequatio.
At vero si dicas: homo et equus sunt idem re cum animali; ergo et inter se, non valet, quia homo et animal non sunt idem re adaequate; ita etiam essentia et paternitas non sunt idem adaequate, quia essentia ad plura se extendit. Nec est verum, istam maximam esse fundamentum totius discursus humani, si nullae addantur limitationes, alioqui frustra essent tot figurae, et modi syllogismorum, quibus explicatur, quomodo conjungi debeant duo extrema cum medio, ut possit concludi esse etiam inter se conjuncta. Adde, quod etiamsi illa maxima esset universaliter vera in rebus finitis, non propterea deberet esse vera in Deo infinito: nam si anima rationalis quia spiritualis, naturaliter est in pluribus partibus corporis realiter distinctis, nec valet iste syllogismus: Manus et pedes sunt idem loco cum anima; sunt ergo idem loco inter se: quanto magis Deus, qui est infinitus Spiritus, poterit esse simul in pluribus suppositis.
Ad tertium: nego esse syllogismum expositorum: nam haec essentia habet se per modum termini communis, ut dictum est. Quare sicut non valet: Aliquis homo est Petrus: aliquis homo est Paulus; ergo Paulus est Petrus; ita non valet: Haec essentia est Pater: haec essentia est Filius; ergo Filius est Pater. Atque hactenus quidem de distinctione Trinitatis generatim disseruimus. Nunc speciatim de distinctione Patris a Filio disseremus, quae erat pars quarta propositae disputationis.