De Controversiis, Secunda Controversia Generalis: De Christo

Quod ergo ad primum attinet, duo sunt hoc tempore genera errantium circa Incarnationem: aliqui enim aperte et directe oppugnant hoc mysterium: alii obscure et quasi oblique. Ad primum genus pertinent Anabaptistae et Swenckfeldiani. Anabaptistae diserte docent, Christum non habuisse veram carnem ex Virgine assumptam. Testatur Joannes Cochlaeus in lib. de error. Monasterien. Anabaptist., hunc esse unum ex praecipuis eorum articulis.

Praeterea Memnon ex signiferis Anabaptistarum docet, Christi corpus ex Patris substantia coelitus delatum in uterum Virginis, ut patet ex Colloquio Wismariensi. Michael Servetus, et ipse Anabaptistarum unus l. II. de Trin. docet, Christi carnem esse divinam et coelestem, ac ex Patris essentia genitam. Gaspar etiam Swenckfeldius in lib. De div. majest. humanit. Chr. docet, Christi humanitatem post Ascensionem non esse creaturalem, sed supercreaturalem, et ipsum Christum etiam, ratione humanitatis esse verum Deum. Denique testatur Petrus Canisius praefat. lib. I. de corrupt. verb. Dei, anno 1571. publice factam potestatem Anabaptistis disputandi quaestionem illam: an Christus ex Virgine carnem assumpserit, an aliunde; idque in ditione Palatini prope Heidelbergam.

Ad secundum genus pertinent hoc tempore fere omnes Lutherani, qui duo docent, ex quibus sequitur, eos vel esse Eutychianos, vel Nestorianos, vel monstrum ex utraque haeresi temperatum. Primo dicunt, Christi carnem habere attributa divinitatis, ac praecipue omni-praesentiam. Secundo docent hypostaticam unionem consistere in ista communicatione attributorum divinorum ipsi carni et humanitati. Et si quidem volunt ista attributa conjungi essentialiter humanitati, jam illa fiet unum cum divinitate, quae est haeresis Eutychiana. Si vero conjungi volunt accidentaliter, tum distinctae erunt personae Dei et hominis, et una erit in alia per inhabitationem et per accidens, quod est aperte Nestorianum. Sed de refutatione postea agemus: nunc sententiam ipsorum tantum explicamus.

Auctor hujus erroris videtur Jacobus Faber Stapulensis: ita enim scribit in cap. XII, epist. prioris ad Cor.: «Corpus Christi, id est, assumpta humanitas coelum implet et terram: est enim ubicumque Verbum Dei est, quia Verbum caro factum est, quare Verbum nusquam est sine carne.» Et in cap. XIV. Jo. ita scribit: «Cum Filius sit in Patre et in omnibus Sanctis qui sunt in coelo et in terra, an etiam corporaliter sit? quidni? sed absque modo, nisi dicas divino et incomprehensibili modo, qui non tam modus, quam non modus dici debet.»

Hunc secutus est in primis Lutherus, qui etsi ubique jactet se credere in Christo unam personam, et duas naturas: tamen doctrina ejus aliud habet. Nam in Serm. de Sacram. Coen. Dom. tom. 2. Oper. ejus fol. 112. «Credimus, inquit, quod Jesus Christus sit juxta humanitatem super omnes creaturas collocatus, et omnia impleat.» Et paulo post: «Et habeat omnia in sua manu, et sit ubivis praesens.» Item in lib. quod verba Christi: Hoc est corpus meum adhuc firma constent, prolixe docet, dexteram Dei esse ubique. Deinde assumit corpus Christi esse in dextera Dei, et ut ipse ait: «Non in minimo digito, aut ungue dexterae, sed in tota;» atque inde concludit, corpus Christi necessario esse ubique. Item in libro qui inscribitur: Confessio Martini Lutheri de Coena Domini, dicit, se probare evidenter, Christi corpus esse realiter praesens in Coena, quia est ubique: esse autem ubique dicit se probare, quia est in dextera Dei quae est ubique: et ibidem ponit tres modos essendi in loco.

Primum localiter, id est, circumscriptive, et hoc modo non vult Christi carnem esse ubique. Secundum spiritualiter seu per penetrationem, et hoc dicit convenire corpori glorioso, sed neque hoc modo ponit Christi carnem ubique. Tertium coelestem et divinum per unionem hypostaticam, et hoc modo tribuit carni Christi ubiquitatem, et ait: «Necesse habes, Christi carnem quae est cum Deo una persona, longissime extra creaturas collocare, adeoque tam longe, quam Deus ipse extra creaturas est etc.» Quibus verbis, videtur omnino velle, Christi carnem non esse creaturam, sed Deum, cum velit eam longissime distare a creaturis, et tamen esse ubique. Hinc enim colligitur, eam non distare a creaturis distantia locali, cum sit ubique, sed distantia dignitatis, et excellentiae, ac proinde esse revera Deum. Et ibidem reprehendit Zwinglianos, quod passionem Christi soli tribuant humanitati, non etiam Deitati. At certe si caro Christi non est creatura, et Deitas passa est; videtur omnino unum quid factum ex utraque natura, et hoc idem repetit in lib. de Conc., nimirum, errasse Zwinglianos cum dicunt, Christi divinitatem pati non potuisse, ubi (ut alias dixi) defendit, Nestorium et Eutychetem non errasse nisi in modo loquendi.

Joannes Brentius adeo locupletavit hanc doctrinam, ut putetur auctor Ubiquitatis, cum tamen vere non sit, sed Lutherum sequatur. Primum igitur in Apol. pro Confess. Wirtembergen. in tract. de Coen. Dom. ex professo tradit, Christi carnem esse ubique ratione unionis hypostaticae, et in lib. de duab. nat. Christ. et ascens. et sess. a dext., idem asserit, et probat multipliciter, cujus argumenta postea solvemus. Ibidem asserit, Christi corpus etiam ante passionem fuisse in coelo invisibiliter, et nunc quoque non esse in aliquo certo loco coeli, sed ubique. Denique in alio lib. de majest. Christ. hom., in hoc ponit unionem hypostaticam, quod Filius Dei in Filium Mariae effuderit omnia dona, et proprietates suas: ubi simul Nestorianus est, distinguens Filium Dei a Filio Mariae, et Eutychianus est, tribuens carni omnia divina attributa: «Et Petri, inquit, humanitas in uno tantum loco est: divinitas autem qua impletur et sustentatur, ubique sese diffundit; et cum propter causam Petrus et Deus, seu Filius Dei qui est in Petro, sint duae distinctae hypostases, seu personae: quomodo non etiam propter eandem causam Filius Mariae et Filius Dei, qui est in Filio Mariae, duae fierent personae?» Haec ille; ubi hoc solum discrimen ponit inter unionem Dei cum Christo et cum Petro, quod Deus non habet Petrum, ubique sibi unitum, et ideo ab eo distinguitur personaliter: Christum autem habet ubique unitum, et ideo ab eo non distinguitur personaliter.

Notabis vero hoc loco, et in sequentibus Brentii verbis Nestorianas illas phrases, Filius Dei est in Filio Mariae: item, Filius Dei assumpsit Filium hominis. Sic enim pergit in eodem libro: «Cum dicitur Deus, seu Filius Dei assumpsisse, aut univisse hominem sibi, seu Filium hominis personaliter, non id solum significatur, quod Deus substantia seu essentia sua existat in homine, et conferat aliquot dona sua in hominem: (sic enim dici posset, quod Deus sibi univisset personaliter, non tantum semen Abrahae, aut filium Virginis, verum etiam quemvis hominem, imo quamvis creaturam) sed illud proprie significatur, quod Deus ita se uniat, et conjungat, cum homine, ut in ipsum omnem majestatem suam conferat, nec eum uno tantum, aut altero, aut etiam multis, sed infinitis, adeoque omnibus, omnibus, inquam, suis coelestibus ac divinis donis ornet.» Et infra: «Cum omnipotentiam suam Filius Dei in Incarnatione contulerit in Filium hominis, adeo ut eam communem habeat cum Filio hominis, omni-praesentia vero ab Omnipotentia pendeat; negari non potest quin etiam contulerit omni-praesentiam.» Et infra declarans quid sit, Verbum caro factum est: «Hoc, inquit, tale est, quod Filius Dei sic impleat Filium Mariae, ut communicet cum eo omnem suam potentiam, sapientiam, et felicitatem, et praesentiam: nisi enim haec sit sententia, non habebitur inter Christum et alios homines discrimen.» Et haec saepissime repetit, in quibus certe vides, unionem hypostaticam nihil esse aliud, quam effusionem donorum, et attributorum Dei in naturam Christi humanam.

Jam Matthias Illyricus in lib. de Ascens. Dom., et loc. Pet. Act. III. Quem oportet coelum suscipere, contendit, Christum hominem non esse in Coelo ut in loco, sed potius Coelum esse in Christo, cum ipse sit ubique. Et ibidem vult, Christum in die Ascensionis ascendisse usque ad nubes, deinde non ulterius perrexisse in illa forma corporis visibili, et circumscripta, sed quodammodo evanuisse, ita ut jam nusquam sit in illa forma aspectabili, sed ubique sit invisibili majestate, quod quid est aliud, quam veram Christi carnem plane destruere?

Martinus Kemnitius in lib. de duab. Christ. nat. vult videri valde cautus, et omnia mirabiliter involvit: nam cap. 30. ubi tractat ex professo, an caro Christi sit ubique, non audet dicere absolute esse ubique, sed dicit esse ubi voluerit, et posse esse ubique si voluerit, tamen vel pugnat secum, vel dicit quod alii dicunt. Nam in primis initio libri proponit praecipua loca Scripturae pro majestate Christi, et inter alia ponit illum ex Mat. ult. Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra.¹ Et hoc modo explicat, data est mihi omnis potestas, id est, omnipotentia: in coelo et in terra, id est, omni-praesentia. Deinde cap. 4. habet haec verba: «Quae unio adeo arcta, individua, et insolubilis, et inseparabilis est, ut divina natura του λόγου nec velit, nec possit, nec debeat extra hanc cum carne unionem, sed in arctissima illa unione cogitari, quaeri, aut deprehendi.» Et hoc aliquoties infra repetit. At si natura divina non potest cogitari, vel comprehendi sine carne; necessario sequitur, unum esse de essentia alterius, et proinde una natura erunt.

Ibidem dicit, ex unione hypostatica communicari carni, seu humanitati omnes divinas dotes. Et cap. 21. dicit, praeter dona infusa et creata, communicari naturae assumptae etiam attributa propria divinitatis, et proinde omnipotentiam, et omni-praesentiam. Denique cap. 30. dicit, Christi humanitatem non solum esse in coena, sed etiam extra coenam in Ecclesia praesentem Fidelibus reipsa: et addit, etiam extra Ecclesiam omnia subjecta esse Christi humanitati, et Christi humanitatem omnibus rebus dominari, et omnia regere, non per Vicarios quasi a rebus distet, quomodo reges gubernant provincias per alios, sed habere omnia praesentia: at nonne hoc est esse ubique?

Similia docet Joannes Wigandus in lib. de communic. idiom., et Nicolaus Selneccerus in lib. de paedagog. spirit., ubi Symboli articulum de ascensione exponit. Joannes etiam Timanus pastor Bremensis in libro quem vocat farraginem sententiarum, adducit plurima testimonia insignium Lutheranorum, quod Christi corpus sit ubique. Andreas Musculus, teste Staphilo, in lib. de Conc. discipul. Luther. contendit, divinitatem Christi in cruce passam esse, idque probat pluribus Lutheri testimoniis.

Item Jacobus Andreas Smidelinus superintendens Wirtembergensis, insignis Brentianus, in thesibus Tubingae disputatis omnino non agnoscit aliam unionem hypostaticam, quam per communicationem donorum, eamque accidentalem; nam thesi 20. sic ait: «Non est imaginanda aut fingenda alia Dei in Christo, quam in creaturis reliquis omnibus, quoad οὐσίαν, divinitatis praesentia, quae ut in creaturis energia discernitur, quod alia in aliis agat et operetur, ita in Christo tota effunditur, ut jam extra ipsum nihil, sed in homine, et per hominem Christum omnia in omnibus operetur.» Et thesi 22. sic ait: «Neque vero hac reali plenitudine, omnis divinitatis communicatione, natura humana cum divinitate miscetur, aut plane aboletur, sed quod divinae est per essentiam, id humanae suo modo per accidens communicatur.» Et thesi 24.: «Haec sola, inquit, idiomatum κοινωνία hypostatica unio definienda est.»

Denique Concordia Evangelica anno 1580. edita, hunc praecipue scopum habere videtur, ut stabilitat Ubiquitatem, et destruat mysterium Incarnationis. Nam in epitome articulorum controversorum art. 7, §. 5. habes, dexteram Dei esse ubique, et ad eam esse evectam Christi humanitatem. Art. 8, §. 11. habes, ab ipsa conceptione Christi, illum hominem assumptum fuisse in Deum, et exaltatum ad dexteram Dei, ita ut non solum Christus ut Deus, sed etiam ut homo omnia possit, omnia sciat, omnibus creaturis sit praesens. Caeterum haec omnia Christum non ostendisse nisi post resurrectionem, quando deposuit formam servi. Deinde in repetitione copiosa eorumdem articulorum ista omnia prolixe probant.

Est autem observandum, Saxonicas Ecclesias ter mutasse sententiam. Nam initio, Luthero docente, defendebant cum ipso Ubiquitatem. Deinde Luthero mortuo, regnante Melanchthone, coeperunt oppugnare Ubiquitatem contra Illyricum et Brentium. Nam Philippus in III. cap. epist. ad Colos. aperte damnat Ubiquitatem, et vult, Christum esse in certo loco coeli quoad carnem ubique autem quoad divinitatem. Et in epist. ad Fridericum Comitem Palatinum, quam scripsit anno 1559: «Alii, inquit, ubiquitatem excogitarunt.» Et addit: «Haec sunt portentosa omnia, ignota eruditae vetustati.»

Unde etiam anno 1571. celebraverunt Synodum Dresdensem, convenientibus et consentientibus omnibus Superintendentibus Ducatus Saxonici, necnon Doctoribus Academiae Lipsiae, et Wirtembergae, atque ibi statuerunt, Ubiquitatem corporis Christi esse horribilem profanationem omnium articulorum Symboli, et renovationem omnium haereseon: «Quod, inquiunt, praecipuum Fidei nostrae, et Ecclesiae caput est, videlicet, articulus de duabus naturis in Christo, id commentitia idiomatum reali, et physica in ipsis naturis communicatione depravari horribiliter, atque e contrario haereses jam olim damnatas Marcionitarum, Valentinianorum, Manichaeorum, Samosatensium, Sabellianorum, Arianorum, Nestorianorum, Eutychianorum et Monotelitarum reduci, atque innovari satis evidenter demonstratum est.» Et infra: «Commentitia ista communicatio physica, quae nostro primum tempore cum Ubiquitate corporis Christi introduci coepta est, universae Orthodoxae Ecclesiae, et toti orbi Christiano inde usque ab initio incognita fuit, atque etiam nunc a Pontificiis ipsis rejicitur, et taxatur acerime.» Et infra: «Commentitia illa ubiquitas horrendum in modum corruptit omnes pene articulos Fidei de Christo, ac discrimen divinae, et humanae naturae in Christo in primis delet atque evertit.» Haec illi tunc. Ubi etiam gloriabantur, in Saxonia semper fuisse eandem Fidem immobilem, et consensum in doctrina.

At non fluxerunt anni decem, quando prodiit ex eadem Wirtembergae, et Lipsiae, et caeteris ejus regionis locis nova Concordia, in qua tantopere damnata illa Ubiquitas recipitur pro articulo Fidei: sic enim habet ea Concordia edita in-4, anno 1580. pag. 731. «Revera omnia implet, et ubique non tantum ut Deus, verum etiam ut homo praesens dominatur a mari usque ad mare.» Haec illi: qui eadem repetunt, et supra pag. 572. et infra pag. 745. ac proinde Dresdense Concilium in Spiritu sancto congregatum, ut ipsi credebant, rejiciunt tanquam impium; et adhuc non vident, quam aperte deludantur a Satana?

Scripserunt contra hanc Ubiquitatem praeter Scholasticos in III, dist. 22. Claudius Sanctius repetitione 4. de Euchar. et ante eum scripsit quidam ex nostris theses quasdam de Majestate Christi hominis, quae sunt Ingolstadii excusae anno 1564. Ac postea anno 1582 et 84, scripsit etiam ex Societate nostra Gregorius de Valentia contra eandem Ubiquitatem quatuor libros. Ex adversariis scripserunt Henricus Bullingerus lib. de duab. nat. Christ.; Petrus Martyr Dialogum de loco corporis Christi; et Theodorus Beza librum de omnipraesentia carnis Christi contra Brentium, et alterum de unione hypostatica duarum in Christo naturarum contra Schmidelinum.

Jam vero ut ad secundum veniamus, demonstrandum est, duas esse in Christo naturas: sed prius explicanda est sententia Eutychetis, qui signifer habetur ejus haereseos, quam nunc refellimus. Sciendum igitur est, haeresim fuisse Eutychetis, in Christo post incarnationem unam tantum fuisse et esse naturam: non enim putabat aliter posse defendi contra Nestorium, esse unum Christum et non duos.

Deinde dicebat, unam esse factam naturam ex divinitate et carne, et id per conversionem divinitatis in carnem, quia scriptum est Jo. I: Verbum caro factum est;¹ et quia unum fieri alterum, est verti in illud, sicut cum aqua facta est vinum, aqua conversa est in vinum: et nunc cum panis per consecrationem fit caro Christi, panis convertitur in carnem Christi.

Tertio asserebat, divinitatem Verbi natam, passam, mortuam, sepultam fuisse: quod quidem ex priore errore nascitur. Si enim divinitas versa est in carnem, et caro nata, passa, mortua, sepulta dicitur, certe divinitas nata, passa, mortua, sepulta dicenda est; non enim ita divinitas fingitur versa in carnem, ut desierit esse divinitas; quomodo aqua cum in vinum vertitur desinit esse aqua. Ratio hujus erroris fuit, quia non putabat posse refelli Nestorium, qui Christum Deum natum et passum negabat, nisi divinitas Christi nata, et passa ostenderetur.

Quarto asserebat, Christi carnem non esse ejusdem naturae cum nostra, neque Verbum in veram carnem esse conversum, sed in carnem quamdam apparentem et phantasticam, ita ut potius Verbum simulaverit se hominem, et natum, et mortuum esse, quam revera fuerit. Ratio ejus est, quia videtur indignum Deo, quod vera caro fuerit, et vere natus, passus, et mortuus sit.

Atque ita haeresis ista in haeresim Valentini, Manichaei, et aliorum, qui veram humanitatem in Christo negabant, tandem recidebat: quam postea ex Lutheranis secuti sunt Gaspar Swenckfeldius, et Andreas Musculus, si Staphilo credimus in lib. de Concord. discipul. Luth. Hanc fuisse haeresim Eutychetis, cognosci potest ex epistola S. Flaviani ad B. Leonem, quae est 9. inter epistolas B. Leonis, et ex epist. 97. S. Leonis ad Leonem Imperatorem, et ex lib. IV de haeret. fab. Theodoreti in fine.

Notandum autem est, hanc haeresim exortam fuisse ante tempora Eutychetis; ipsumque Eutychetem non tam fuisse primum auctorem, quam praecipuum propagatorem hujus haeresis. Idem enim antea docuerat Apollinaris, ut testatur Epiphanius haeresi 77. Augustinus haeresi 55. et Vincentius Lirinensis in suo Commonit. Eandem quoque haeresim refellunt sine nomine auctoris Athanasius in epist. ad Epictetum; Ambrosius lib. de Incarnat. Dom. sacram. cap. 6. et Cyrillus lib. de rec. Fide ad Theodos. qui omnes mortui erant cum Eutyches exortus est.

Porro catholica Fides semper agnovit post Incarnationem duas integras et perfectas naturas, divinam et humanam, quae quidem sine ulla confusione, vel permixtione in unam Verbi convenisse personam: item naturam divinam neque natam, neque passam esse, sed Verbum in natura humana natum et passum; ac demum illam humanam esse, ac fuisse ejusdem speciei cum nostra; quae omnia probari possunt testimoniis Scripturarum, Conciliorum, et Patrum.

Primum igitur, duas esse in Christo naturas, contra primum Eutychetis errorem testantur illa verba Domini Jo. III: Nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, Filius hominis qui est in coelo.¹ Certe iste qui loquebatur et videbatur, et filium hominis se dicebat, secundum eam naturam per quam videbatur et loquebatur, et filius hominis erat; non erat tunc in coelo, sed tantum in terra, id est, in domo cum Nicodemo. Neque erat Deus, sed homo, quia Deus non potest audiri, videri, tangi corporeis sensibus. Neque descenderat de coelo, sed natus erat in terra ex muliere: et tamen iste idem asserit se descendisse de coelo, et etiam tunc cum loquebatur in terra, dicebat se esse in coelo; ergo alteram naturam Christus habuit praeter humanam, secundum quam potuit esse in coelo, quando secundum humanam erat in terra.

Idem probatur ex verbis Domini Jo. V, X, et XIV, nam Jo. V dicitur: Non solum solvebat Sabbatum, sed etiam Patrem suum dicebat Deum, aequalem se faciens Deo. Jo. X dicebat: Ego et Pater unum sumus. Unde Pharisaei recte collegerunt, Christum per ea verba se Deum asserere voluisse. At Jo. XIV: Pater, inquit, major me est.² Non autem potest ullo modo fieri, ut secundum eandem naturam esset Patri aequalis, imo unum cum illo, et tamen minor Patre.

Praeterea Jo. VIII, Dominus ait: Antequam Abraham fieret, ego sum.³ At ille idem natus erat in diebus Augusti Caesaris, Luc. II, et habuerat 30. annos, anno 15 Tiberii, Luc. III. Non autem potest fieri ut idem secundum idem fuerit ante Abraham, et post Abraham. Jo. XX, Thomas postquam viderat et forte tetigerat Domini cicatrices, exclamavit: Dominus meus et Deus meus.⁴ At certe quod viderat et tetigerat non erat Deus, sed caro: et tamen eum ipsum Deum et Dominum confitetur, cujus carnem viderat; igitur ille et Deus, et homo erat. Quod etiam aperte docet S. Petrus, cum ait Act. II: Dextera igitur Dei exaltatus; effudit hoc donum quod vos videtis et auditis.⁵ Nam exaltari non est Dei, sed creaturae: effundere Spiritum sanctum non est creaturae, sed Dei.

Item Paulus sic ad Episcopos loquitur, Act. XX: Spiritus sanctus posuit Episcopos regere Ecclesiam Dei, quam acquisivit sanguine suo.⁶ At Deus ut Deus non habet sanguinem, nam spiritus est Deus: et qui habet sanguinem ut sic non est Deus; ergo qui est Deus et sanguinem effudit, necessario habet duas naturas. Rom. IX: Quorum Patres, inquit Paulus, ex quibus est Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula.⁷ Hic Apostolus dicit, Christum esse ex parentibus Judaeis secundum carnem: et tamen simul esse Deum super omnia, nimirum secundum divinitatem. Denique idem Paulus Philip. II asserit, Christum cum in forma Dei esset, servi formam accepisse. Quae verba explicans S. Vigilius lib. II: «Mirum est, inquit, cur timeant quidam dicere duas naturas, cum Paulus dicat duas formas.»

Jam vero quod illae naturae non sint permixtae, nec sit divinitas versa in humanitatem, contra secundum errorem probatur. Nam tota Scriptura clamat, Deum esse immortalem et incorruptibilem, ut Malach. III: Ego Dominus et non mutor. Num. XXIII: Non est Deus ut Filius hominis ut mutetur. Jacobi I: Apud quem non est transmutatio. I. Timot. I: Regi saeculorum immortalis, invisibilis, etc. Et cap. VI: Qui solus habet immortalitatem, etc.⁸

Non esse autem divinitatem natam, passam, mortuam, ut error tertius asserebat; tum ex dictis colligitur, nam qui est immutabilis, et immortalis, nec in tempore nasci, nec mori ullo modo potest secundum id unde est immortalis et immutabilis: tum etiam quia Scripturae cum docent, Christum in tempore natum, passum et mortuum esse, addunt secundum carnem: qua voce clare indicant, Christum non esse natum, nec passum, nec mortuum secundum divinitatem. Rom. I: Qui factus est ei ex semine David, secundum carnem. Et cap. IX: Ex quibus est Christus secundum carnem. Et I. Pet. III: Mortificatus quidem carne, etc. Et cap. IV: Christo igitur in carne passo, etc.⁹

Adde postremo ad confusionem eorum Lutheranorum, qui Deitati passionem attribuere non verentur, aliquot clarissima testimonia illustrium Ecclesiae Doctorum. Epiphanius haeres. 76. Aetii: «Nam, inquit, neque quod passus est unigenitus in carne, passionem Deitati ipsius adsciscit.» Et infra: «Sed et ipse Dominus venit, et passibilitate in seipso suscepta, vere passus est, Deitate ipsius a passione aliena.» Similia leges in Ancorato.

Athanasius in epist. ad Epictet.: «Quis, inquit, infernus ista eructavit? ut consubstantiale dicant corpus ex Maria genitum cum Verbi divinitate? Aut quis ita impius fuit, ut diceret simul et sentiret ipsam Deitatem circumcisam fuisse?» Et Cyrillus in epist. ad Nestor. nomine Synodi Alexandrinae: «Dicimus, inquit, illum passum esse et resurrexisse, non quia Deus Verbum in sua natura passus sit, Deus namque extra passionem est, sed quia corpus illud, quod proprium ipsius factum est, haec sustinuit.»

S. Anastasius lib. IV, qui est de passione, et impassibilitate Christi: «Et Christum, inquit, passibilem fuisse juxta sapientissimi Pauli locutionem, confitemur, non id alioqui secundum divinam naturam, ut neque secundum humanitatem dicimus impassibilem.» Et infra: «Est quidem Deus, qui patitur, divinitate interim nihil in se recipiente externae passionis.» Joannes Damascenus lib. III, cap. 4.: «Divinitatem dicentes, non de illa nominamus ea, quae humanitatis sunt propria, non enim dicimus Deitatem passibilem.»

S. Ambrosius lib. X in Luc. n. 107. «Nec mors illa divinitatis fuit, sed quasi hominis.» Concilium Hispalense II, cap. 13.: «Stultum, inquit, est crucis passionem divinae applicare naturae, sed tantum creabili et humanae, sola enim caro crucis exitium sensit.» Sanctus Augustinus lib. de haeres. cap. 73.: «Est, inquit, haeresis quae dicit in Christo divinitatem doluisse, cum figeretur caro ejus in cruce.» S. Leo epist. 10. «Natura, inquit, inviolabilis naturae est unita passibili, ut quod nostris remediis congruebat, unus atque idem Mediator Dei et hominum Christus Jesus, et mori posset ex uno, et mori non posset ex altero.» B. Vigilius lib. IV: «Ipse, inquit, unus idemque Dei Filius mortuus est secundum formam servi, et non est mortuus secundum formam Dei.»

Quod autem Christi caro sit ejusdem speciei cum nostra, contra quartum errorem, et Christum non simulatorie, sed vere natum, passum, mortuum esse, nullo negotio probari potest: nam Matth. I. et Luc. II. dicitur B. Virgo peperisse Filium suum primogenitum:¹⁰ quomodo autem potuit Virgo Christum habere Filium, si Christi caro non fuit vera caro ex carne Virginis concepta? item Paulus ait, Hebr. II. Quia pueri communicaverunt carni et sanguini, et ipse participavit eisdem.¹¹ Quid, quaeso, est eisdem nisi ejusdem naturae carni, ac sanguini?

Jam vero Evangelia et Apostolorum epistolae nonne plurimorum mendaciorum argui deberent, cum passim Christum hominem, et hominis filium vocent, et matrem atque cognatos habuisse, necnon esurivisse, comedisse, ambulasse, fatigatum esse, denique passum, mortuum, suscitatum affirment? nec enim aliquid horum de phantasmate vere affirmari potest. Nec solum Scripturae Christum hominem vocant ante resurrectionem, sed etiam postea. Nam Actor. VII. Stephanus dicit, video coelos apertos, et Filium hominis stantem a dextris Dei. Et Paulus Actor. XVII. Statuit Deus diem, in quo judicaturus est orbem in viro, in quo statuit etc.¹²

Deinde, si Christus non vere mortuus est, nec vere resurrexit; ergo non vere nos redemit, et adhuc sumus in peccatis nostris, ut Apost. dicit 1. Corinth. XV. Denique Luc. XXIV. cum discipuli suspicarentur phantasma vel spiritum esse quod videbant, non verum hominem, Dominus ait: Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere.¹³ Atque haec ex Scripturis.

Nunc ex Conciliis idem probari potest. Nam contra hanc haeresim celebratum est Concilium Chalcedonense, quod fuit omnium maximum, nempe 630 Episcoporum: et cum in prima actione recitaretur Fides Eutychetis et Dioscori, in qua continebatur, duas fuisse Christi naturas ante unionem, postea vero unam esse factam ex utraque, Concilium exclamavit: «Anathema ei, qui dixit ista, anathema eis, qui ista dixerunt.» Postea act. V. in Symbolo Fidei posuerunt hoc modo: «Unum eundemque confiteri Filium et Dominum nostrum Jesum Christum docemus: in novissimis autem diebus, unum eundemque Christum, Filium, Dominum, Unigenitum, in duabus naturis inconfuse, incommutabiliter, indivise, inseparabiliter agnoscendum, nunquam sublata differentia naturarum propter unionem.» Idem statutum est etiam postea in Concilio V, can. 2. in Concil. VI, act. IV et XVII. et Concilio Lateranensi contra Monothelitas, a Martino I, celebrato, consultatione ult. can. ult. 4 et 6, in Concil. Tolet. VI, cap. 1. Tolet. XI, cap. 5 et 6, Hispalensi II, cap. 13 et aliis multis.

Idem ex Patribus confirmari posset, sed Theodoretus, Leo, Vigilius, et Gelasius, necnon Hispalense Concilium II, nos labore levarunt. Theodoretus enim in dialogo Immutabilis, et in dialogo Inconfusus, et in dialogo Impatibilis, quibus hunc errorem refellit, adducit prolixè testimonia omnium fere veterum Patrum qui ante ipsum fuerunt. Idem fecit S. Leo in epist. 97. ad Leonem Augustum, et B. Vigilius lib. V, cont. Eutychet., et Gelasius in lib. du duab. nat. Christ., et Conc. II Hispalense, cap. ult. quae testimonia satis esse nobis visa sunt.

Superest solve argumenta adversariorum. Ac primum occurrit auctoritas Patrum et Conciliorum. Nam in ipso Chalcedonensi Concilio act. I, post epistolam Cyrilli ad Joannem Antiochenum, Eustachius Episcopus Beritensis asseruit, S. Cyrillum scripsisse, non oportere intelligere in mysterio Incarnationis duas naturas, sed unam naturam Dei Verbi incarnatam. Et in Concilio Lateranensi sub Martino I, dicitur anathema non confitentibus naturam Verbi incarnatam. Idem ex Athanasio, et Cyrillo admittit Damascenus lib. III, de Fid. cap. 6 et 7. Gregorius etiam Nazianzenus in epist. ad Chelidon. dicit, carnem deificatam, quod idem videtur esse ac si diceret, divinitatem incarnatam.

Respondeo: naturam Verbi esse incarnatam dici posse, si intelligatur sano modo, ut explicat Concilium V, et Damascenus loco notato, nimirum, quod sit incarnata non per conversionem in carnem sed per unionem cum carne in una hypostasi Verbi. Quamquam verba, quae citantur in Concilio Chalcedonensi ab Eustachio tanquam si essent Cyrilli, verisimile est non esse Cyrilli, sed apposita tunc fuisse in operibus ejus ab haereticis: Catholici enim in ipso Concilio multum reclamabant verbis illis auditis, dicentes, ea Dioscori haeretici potius, quam Cyrilli videri. Porro, quod Gregorius Nazianzenus epistol. I, ad Chelidon. dicit, carnem deificatam per Incarnationem, sensum illum habet, factam esse carnem Dei per unionem cum Verbo, non factam esse Deum per conversionem in divinitatem.

Argumentum secundum. Si duae sint naturae in Christo, duo Christi erunt secundum haeresim Nestorii, et proinde non Trinitas erit Deus, sed Quaternitas: nam si Pater et Filius dicuntur unus Deus propter unam essentiam; cur propter duas essentias non erunt Christi duo?

Respondeo: nomina concreta nunquam multiplicantur nisi multiplicentur supposita, et si substantiva sint, requirunt etiam formae multiplicationem, alioqui non possunt efferri nisi in singulari: nam qui habet duas artes, non dicitur duo artifices, sed unus artifex, et habens plures vestes, non dicitur plures vestiti, sed unus. Quoniam ergo in Christo unum tantum est suppositum, non possunt dici plures Christi vel Domini, vel Filii, sed unus. E contrario Pater et Filius dicuntur unus Deus propter unitatem formae: nam cum duo requirantur ad multiplicationem substantivorum, si alterum desit, efficitur unitas, quae est privatio divisionis: ratio autem horum omnium est, potissima consuetudo loquentium.

Porro Christi nomen non naturam, sed personam significat; et propterea, ut Nazianzenus monet in epist. ad Chelidon., sicut in Trinitate dicimus alium et alium propter numerum personarum, non tamen aliud et aliud propter naturae unitatem: ita in Christo post Incarnationem dicimus aliud et aliud propter numerum naturarum, non tamen alium et alium propter personae unitatem. Neque sequitur, in Deo esse Quaternitatem post Incarnationem; quia Trinitas quae est in Deo, est personarum non naturarum: Incarnatio autem non auxit numerum personarum. Et praeterea per Incarnationem nihil accessit Deo, qui perfectissimus est, et nec augeri, nec minui potest, sed accessit multum boni humanae naturae, ut recte docet Athanasius in epist. ad Epictet., hoc ipsum argumentum solvens.

Argumentum tertium. Jo. I. non dicitur, Verbum carnem accepit, sed Verbum caro factum est,¹ quemadmodum dicitur Jo. II. Aqua vinum facta est in nuptiis: sed aqua facta est vinum per conversionem unius in alterum, ita ut postea non fuerint duae naturae, sed una; igitur eodem modo Verbum factum est caro per conversionem Verbi in carnem, et licet ante unionem duae naturae essent Verbi, et carnis, tamen post unionem una natura est.

Respondet ad hoc argumentum accurate Theodoretus in Dialogo qui dicitur Immutabilis, ac profert Scripturas, quae testantur, Verbum non modo factum esse carnem, sed etiam a Verbo assumptam esse carnem. Nam in epist. ad Philip. capit. II. sic legimus: Cum in forma Dei esset, exinanivit semetipsum, formam servi accipiens. Et Heb. II. Nusquam Angelos apprehendit, sed semen Abrahae apprehendit Et Joan. I. postquam dixerat Evangelista Verbum caro factum est, ne putarem id factum esse per conversionem, statim subdit: Et habitavit in nobis, id est, Verbum factum est caro, quia nostra carne assumpta, in ea habitare coepit.²

Itaque Verbum caro factum est non ita debet intelligi ut illud, aqua facta est vinum, vel panis factus est caro, sed sicut dicitur: Aaron a Deo factus est Pontifex, David factus est Rex. Non enim intelligimus mutatum esse Aaronem in Pontificem, vel Davidem in Regem, sed coepisse eos esse quod non erant, non amisso eo quod erant: sicut dicitur Galat. III. Christus pro nobis factus est maledictum.³ Quem locum adducunt etiam in explicationem hujus sententiae Athanasius in epist. ad Epict., Nazianzenus in epist. pri. ad Chelidon. Chrysostomus in hunc locum Jo., et Ambrosius in lib. de Incarn. Dom. Sacram. cap. 6.

Argumentum quartum. Si divinitas passa et mortua non sit; sequetur veram haeresim esse Nestorii, qui solum hominem passum et mortuum dicebat. Respondeo: consentionem non esse bonam; nam actiones et passiones personarum sunt, non naturam. Itaque Christus Deus passus et mortuus est, sed secundum formam servi, non secundum formam Dei: nam Paulus dicit, ipsum Dominum gloriae crucifixum fuisse, I. Corinth. II, sed secundum quam naturam id passus fuerit, explicat Petrus, cum ait: Christo igitur passo in carne, et vos eadem cogitatione armamini.⁴

Argumentum quintum. Indignum divinitate esse videtur, ut in veram carnem conversata esse dicatur; ut in utero foeminae conclusa manserit; ut in cruce mortua pependerit etc. ergo non vere sed simulatorie Verbum caro factum est etc. Respondeo: verisimum esse antecedens, et inde recte colligi, nec vere, nec simulatorie in carnem conversam esse Divinitatem. At non esse indignum Deo, ut secundum formam humanam assumptam in utero Virginis clausus manserit, et in cruce mortuus pependerit; et idcirco nec sequi, ut Verbum non vere, sed simulatorie caro factum dici debeat.

Altera hic tractanda est controversia cum Nestorianis, quae est tertia pars propositae disputationis. Sciendum igitur est, Cerinthus olim separasse Jesum a Christo, et Jesum purum hominem esse voluisse ex Maria et Joseph natum: Christum autem esse Filium Dei, qui tandem tempore Baptismi in forma columbae in Jesum descenderit, ut refert Irenaeus lib. I, cap. 25. Hanc haeresim postea iterum excitarunt Pelagiani quidam, qui, ut scribit Cassianus lib. I et VI. de Incarnatione, docuerunt, purum hominem de Maria esse natum, et eundem suis meritis anno 30, factum esse Christum, et post passionem suis etiam meritis factum esse Deum, et posse eodem modo alios homines suis viribus bene vivere, et ad beatitudinem pervenire sicut Christus pervenit.

Paulo post, eandem haeresim docere coepit Nestorius Patriarcha Constantinopolitanus, et cum eo Anastasius ejus Presbyter, necnon Theodorus Mopsuestenus Episcopus. et alii quidam. Docuerunt enim, B. Virginem purum hominem peperisse, et qui non solum naturam, sed etiam personam humanam haberet, et proinde Beatam Mariam non esse Dei genitricem, sed Christi genitricem: et nativitatem, passionem, resurrectionem, Ascensionem Christi soli homini tribuendam.

Addebant autem, Filium Dei unitum esse postea filio hominis multis modis, non quidem substantialiter communicando hypostasim, sed accidentaliter. Primo, secundum habitationem, quia Verbum habitavit in homine Christo ut in suo templo, juxta illud Jo. II. Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud. Et propterea dicebant Isaiae cap. VII. caute scriptum esse: Vocabitur nomen ejus Emmanuel,¹ id est, non vocabitur Deus, sed nobiscum Deus, id est, in nobis habitans, juxta illud Jo. I. Et habitavit in nobis. Secundo, per unionem voluntatis et dilectionis, quia filius ille hominis conjunctissimus erat semper cum Dei voluntate. Addebat Theodorus similitudinem, quae refertur in V Synodo can. 12. «Ut enim vir, et mulier duae personae sunt, et tamen dicuntur una caro in Scripturis propter copulam conjugalem: ita etiam Filius Dei, et Filius hominis duae personae sunt, et tamen dici possunt unus Christus propter conjunctionem spiritualem.» Tertio, secundum operationem, quia Christus homo erat instrumentum, quo utebatur Verbum in operibus illis admirandis, quae a Christo facta sunt. Quarto, secundum participationem, quia Verbum illi homini impertivit nomen et dignitatem suam, ut nimirum Deus et Dei Filius vocaretur, et ab omnibus creaturis adoraretur, non propter se, sed propter eum a quo assumptus fuerat: eo modo, quo imagines Sanctorum nominibus eorum interdum appellantur, et propter eos etiam honorantur et adorantur.

Hanc fuisse Nestorii haeresim, intelligi potest ex illa expositione Fidei, quam ipse edidit, et habetur nunc in ultimo tomo operum Cyrilli. Item ex historia Evagrii lib. I, cap. 2 et sequentibus, in quorum 7, refert Evagrius, Nestorium misere interiisse, lingua ei a vermibus penitus ante corrosa. Item ex Breviario Liberati cap. 4. Denique ex Theodoreto lib. IV de haeret. fab. prope finem, et in reprehensione 12, anathematismorum S. Cyrilli. Theodoretus enim initio scripsit pro Nestorio contra S. Cyrillum, et propterea anathematizantur scripta ejus in V Synodo cap. 12, tamen postea resipuit, et reconciliatus fuit Ecclesiae in Concilio Chalcedonensi act. VIII, et ideo posuit Nestorium inter haereticos lib. IV, de haeret. fabulis.

Huic haeresi non obscure favent, saltem in modo loquendi, Lutherus et Calvinus. Ille enim in Conc. de Nat. Dom.: «Imperiti quidam, inquit, Christum hominem omnipotentem faciunt.» Idem tamen Lutherus saepe contrarium docuit, ut mihi sane magis Eutychianista, quam Nestorianus fuisse videatur. Quod etiam vidit, et notavit Beza; nam ad finem libri adversus Jacobi Andreae theses recitat hanc Lutheri sententiam, atque addit: Germaniae et totius Mundi peccata fecisse, ut in ea confessione Lutherus non perseverarit.

Calvinus autem lib. I. Instit. cap. 13. § 9. de Christo disputans ut est persona quaedam divina, sic ait: «Mediatoris personam nondum attingo.» Et § 23: «Respondeo, inquit, Dei esse Filium, quia Sermo est a Patre ante secula genitus: nondum enim de Mediatoris persona nobis sermo est.» Et § 24: «Nam ex quo manifestatus est in carne Christus, Filius Dei vocatur, non tantum quatenus ante secula genitus ex Patre fuit aeternus Sermo, sed quia Mediatoris suscepit personam, et munus.» Ubi perpetuo distinguere videtur Calvinus in Christo duas personas, unam Filii Dei, alteram Mediatoris. Nec videtur excusari posse, quasi nomine personae Mediatoris, non substantiam, sed qualitatem intelligat, quo modo dicere solemus, alienam suscepisse personam judicis, aut advocati. Nam ibidem § 6. «Personam, inquit, voca subsistentiam.» Et in toto illo capite, personae nomine utitur ad designandam substantiam incommunicabilem. Itaque saltem a vitiosa aequivocatione excusari non potest. Clarissime autem huic haeresi favent Brentius in lib. de Majest. hom. Christ., ubi saepissime repetit, Filium Dei esse in Filio Mariae; et Smidelinus in thesibus, ut supra notavimus.

Sed jam hanc ipsam haeresim breviter refellamus, ac demonstremus, unam in Christo esse personam, et non purum hominem, sed ipsum Deum Verbum, secundum carnem de Virgine natum, passum in cruce, ac mortuum esse. Ac primum omnium testimonia quae protulimus contra novos Samosatenos, et novos Arianos in primo libro, ut probaremus, Christum esse verum Deum, non minorem vim habent adversus Nestorium, quam adversus novos Samosatenos et Arianos.

Praeterea novum Testamentum plenum est testimoniis. Math. XVI. Quem dicunt homines esse Filium hominis? Respondit Petrus; Tu es Christus Filium Dei vivi. Ubi aperte B. Petrus ipsum Filium hominis Filium Dei vivi esse confitetur. Lucae I. Ideoque et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei. Ille igitur ipse qui natus est ex Virgine, non aliquis alius, vere vocatur, et est Filius Dei. Item. Jo. I. Et Verbum caro factum est.¹ Ut enim supra diximus contra Eutychianos, verus sensus eorum verborum est Verbum caro factum est, id est: Deus factus est homo, sicut dicimus, David factus est Rex; ut ergo David et Rex non sunt duae personae, sed una, licet diversae formae sint natura humana et dignitas regia: ita quoque una persona est Verbi et carnis, licet duae ac diversae sint formae, sive naturae, divinitas Verbi, et hominis caro.

Simile est illud Jo. III: Nemo ascendit in coelum nisi qui descendit de coelo, Filius hominis, qui est in coelo.² Hunc enim locum non facile est aliter exponere, quam ut Chrysostomus, Augustinus et Cyrillus in hunc locum, et Nazianzenus epist. I. ad Chelidon. exposuerunt: nimirum, Dominus eundem asserit Filium hominis et Filium Dei; alioqui enim falsum esset, Filium hominis descendisse de coelo, et tunc cum loquebatur in terra, simul in coelo fuisse. Item Joan. X. Ego et Pater unum sumus.³ Quae certe verba humanae personae convenire non possunt; ac propterea ille homo Christus qui tunc loquebatur, non Verbi templum tantummodo, sed Verbum ipsum erat. Et cap. IX, dixit Dominus caeco, paulo ante illuminato: Tu credis in Filium Dei? Respondit ille: Quis est Domine, ut credam in eum? dixit ei Jesus: Et vidisti eum, et qui loquitur tecum ipse est. At ille ait: Credo Domine. Et procidens adoravit eum.⁴ Non poterat sane Dominus apertius demonstrare, unam esse personam Filii Dei et Filii hominis. Nam illum ipsum, quem caecus illuminatus vidit, audivit, adoravit, Filium Dei appellari videmus. Et cap. XX, dixit Thomas Domino quem videbat: Dominus meus, et Deus meus.⁵ Hunc locum mire depravabat Theodorus Mopsuestenus, ut patet ex V, Synodo act. ult. cap. 12. dicebat enim, Thomam non dixisse de Christo: Dominus meus, et Deus meus, sed obstupescentem de miraculo resurrectionis glorificasse Deum, oculisque in coelum sublatis dixisse Deo Patri: Dominus meus, et Deus meus!

Sed praeterquam quod Sancti omnes aliter exponunt, etiam ipse Sanctus Joannes ibidem providens haeresim Nestorii, imo scribens contra Cerinthum eadem haeresi laborantem, mox subdit: Haec autem scripta sunt, ut credatis quia Jesus est Christus Filius Dei,⁶ id est, ut non dividatis Christum in duas personas, in Filium Dei, et Filium hominis, sed credatis, Jesum Filium Mariae eundem esse Christum Filium Dei. Praeterea non ait Joannes, dixit Thomas: Dominus meus, et Deus meus, sed ait: Respondit et dixit ei, id est, Christo: Dominus meus, et Deus meus. Neque est in textu Graeco ὦ nota exclamationis vel admirationis, sed ὁ, articulus designans simplicem confessionem veritatis. Sed de hoc loco plura diximus supra, lib. I. cap. 6.

Jam Apostolus Rom. VIII. Qui proprio Filio, inquit, non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum. Quid clarius? Et cap. IX. Ex quibus est Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in secula, Amen.⁷ Ille igitur Christus homo, qui filius erat Abrahae secundum carnem, non Dei templum, aut instrumentum erat, sed ipse Deus verus super omnia benedictus in secula. Phil. II. Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens. Et infra: Humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem. I. Cor. II: Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent.⁸ Et haec plane clarissima sunt: hinc enim habemus, illud ipsum Verbum quod est apud Patrem in forma Dei, et Dominus gloriae verissime nominatur, illud, inquam, ipsum hominis formam accepisse, atque in ea vere crucifixum et mortuum esse.

Rursum idem Apostolus cum ait I. Corinth. VIII. Unus Dominus Jesu Christus per quem omnia;⁹ per illud per quem omnia idem significat quod Joannes illis cap. I: Omnia per ipsum facta sunt,¹⁰ quae de Verbo Dei omnium consensu intelliguntur. Itaque Apostolus dicere voluit, unum et eundem esse Jesum Christum de Maria natum, et illum Filium Dei per quem omnia facta sunt, et Heb. I. clarissime: Multifariam, multisque modis olim loquens Deus Patribus in Prophetis, novissime diebus istis locutus est nobis in Filio, quem constituit haeredem universorum, per quem fecit et secula.¹¹ Ubi cum dicit locutus est nobis in Filio, de Christo homine loquitur, et tamen de isto eodem dicit: Per quem fecit et secula. Et cap. II. Decebat eum, propter quem omnia, et per quem omnia, per passionem consummare. Et infra: Quia ergo pueri communicaverunt carni et sanguini, et ipse participavit eisdem, ut per mortem destrueret eum, qui habebat mortis imperium. Ubi dicit, eum propter quem omnia, et per quem omnia, id est, verum Deum, qui est principium et finis omnium rerum, mori debuisse pro nobis, et ut vere mori posset, quomodo nos morimur, participasse carnem et sanguinem eo modo quo nos participamus, id est, vere factum esse hominem, ut nos sumus.¹²

Praeterea Joannes in epist. I. cap. 1, nihil aliud fere docet, quam unam esse Dei, et hominis in Christo personam: Quod fuit, inquit, ab initio, quod audivimus, quod vidimus oculis nostris etc. ait, se vidisse oculis corporalibus Verbum quod fuit ab initio, quod non potest esse verum, nisi ratione unitatis personae; et cap. II: Quis est mendax, nisi qui negat quoniam Jesus non est Christus? id est, qui dividit Salvatorem in duos, ut Cerinthus et Nestorius faciunt. Et cap. III. In hoc cognovimus charitatem Dei, quoniam ille animam suam pro nobis posuit.¹³ Quid est, Deus pro nobis animam suam posuit, nisi Deus pro nobis mortuus est? Non igitur alius est Dei Filius immortalis, alius Mariae Filius, qui mortem pertulit: sed unus et idem, qua Filius Dei semper immortalis, qua Filius Mariae aliquando mortalis fuit. Et cap. IV: Omnis spiritus qui solvit Jesum, ex Deo non est et hic est Antichristus. Et infra: Quisquis ergo confessus fuerit quoniam Jesus est Filius Dei, Deus in eo manet. Et cap. V. et ult. Quis est, qui vincit Mundum, nisi qui credit quoniam Jesus est Filius Dei?¹⁴

Ad haec omnia loca respondent Nestoriani: se non negare, Jesum esse Filium Dei, et Deum, et unum tantum, non duos; sed unitate habitationis, voluntatis, operationis, participationis, ut supra diximus, non unitate personae. At Cerinthus ista etiam confitebatur de Christo; et tamen Joannes dicit, illum solvere Jesum, et non confiteri Jesum esse Filium Dei.

Praeterea illa omnia quae Nestoriani tribuunt Christo, conveniunt etiam aliis Sanctis hominibus. Nam quod Deus in Sanctis suis ut in templis habitet, habetur I. Corinth. III: Nescitis quoniam templum Dei estis. Et I. Cor. 6: An nescitis quia membra vestra templum sunt Spiritus sancti, qui in vobis est? Glorificate et portate Deum in corpore vestro.¹⁵ Quod etiam per unionem voluntatis Sancti unum sint cum Deo, non minus quam vir et uxor per carnalem copulam, quod Theodorus Mopsuestenus pro magna dignitate tribuebat Christo, habetur ibidem I. Corinth. VI. Qui adhaeret, inquit Paulus, meretrici, unum corpus efficitur: erunt enim, inquit, duo in carne una. Qui autem adhaeret Domino, unus spiritus est,¹⁶ quid clarius?

Quod autem per homines sanctos, ut per instrumenta, Deus operetur, habetur Rom. XV: Non audeo aliquid loqui eorum, quae per me non efficit Christus, verbo et factis, in virtute signorum et prodigiorum, in virtute Spiritus sancti etc. I. Cor. XII. Divisiones operationum sunt, idem vero Deus qui operatur omnia in omnibus.¹⁷ Denique, quod sancti homines sint filii et Dii etiam quidam per participationem et gratiam, habetur Psalm. LXXXI. Ego dixi, Dii estis, et filii excelsi omnes. Et Gal. IV: Quoniam estis filii Dei, misit Deus spiritum Filii sui in corda vestra etc..¹⁸ Itaque omnia quae Nestorius tribuit Christo, in Sanctis caeteris inveniuntur. At certum est longe aliter Christum esse Deum, et Dei Filium, quam nos simus, cum Apostolus dicat, magnum esse pietatis mysterium, quod Deus apparuerit in carne, I. Tim. III.

Probatur secundo ex omnibus Symbolis Fidei. Nam in Symbolo Apostolorum legitur: Et in Jesum Christum Filium ejus unicum Dominum nostrum, qui conceptus est de Spiritu sancto, natus ex Maria Virgine etc. Ubi is qui est Filius Dei unicus, dicitur natus ex Maria Virgine. Idem habetur in Symbolo Nicaeno, et Constantinopolitano. In Symbolo autem Athanasii additur explicatius: Qui licet Deus sit et homo, non duo tamen, sed unus est Christus: unus omnino non confusione substantiae, sed unitate personae.

Probatur tertio ex Conciliis. Nam in primis in Concilio III, quod fuit Ephesinum I, nihil aliud definitum est, quam unam esse Christi personam, non duas. Et ibidem recepta est epistola Cyrilli ad Nestorium cum duodecim capitulis seu anathematismis, quae Cyrillus ediderat in Concilio provinciali Alexandrino, antequam cogeretur Concilium Ephesinum. Unde ista duodecim capitula habita sunt postea tanquam Concilii generalis Ephesini, ut patet ex Concilio Romano sub Martino I.

In primo igitur capite ita legis: «Si quis non confitetur Deum esse veraciter Emmanuel, et propterea Dei genitricem sanctam Virginem, anathema sit.» In secundo autem capite sic: «Si quis non confitetur carni secundum substantiam unitum Dei Patris Verbum, unumque esse Christum cum propria carne, eundem scilicet Deum et hominem simul, anathema sit.»

Deinde in Concilio Chalcedonensi etiam generali, act. V, probata fuerunt acta in Ephesino Concilio contra Nestorium, et rursum sic definitum: «Salva utriusque naturae proprietate, et in unam personam ac substantiam concurrente, non in duas personas distributum, vel divisum, sed unum, et ipsum unigenitum Filium Deum Verbum agnoscimus etc.»

Item in V. Synodo generali, can. 4: «Si quis dicit secundum gratiam, vel secundum operationem, vel secundum dignitatem, vel secundum aequalitatem honoris, vel secundum auctoritatem, aut relationem, aut affectum, aut virtutem, unionem Dei Verbi ad hominem factam esse.» Et infra: «Et non confitetur unitatem Dei Verbi ad carnem secundum compositionem, sive secundum subsistentiam factam esse, anathema sit.» Et can. 5: «Si quis introducere conatur in mysterio Christi duas subsistentias, seu duas personas etc. anathema sit.» Et can. 6. «Si quis abusive et non vere Dei genitricem esse dicit gloriosam semper Virginem Mariam, anathema sit.»

Idem habetur in Concilio Lateranensi sub Martino I, consult. ult., can. 6. «Si quis secundum sanctos Patres non confitetur proprie, et secundum veritatem ex duabus et in duabus naturis substantialiter unitis inconfuse et indivise unum eundemque esse Dominum et Deum Jesum Christum, sit condemnatus.»

Idem in Concilio VI generali, act. IV, in Concilio Hispalensi II, cap. ult. Toletano VI, cap. 1. et aliis multis.

Probatur quarto ex Patribus. Ac in primis B. Cyrillus et Joannes Cassianus ex professo hanc haeresim refutarunt. Cyrillus in lib. de Incarnat. Dom., et in Apolog. pro duodecim capit., et in aliis fere omnibus suis operibus, ubi etiam multa Veterum testimonia pro se adducit. Cassianus lib. VII. de Incarnat. scripsit contra Nestorium jussu S. Leonis I. et in fine lib. VII, plurima recitat Graecorum et Latinorum Patrum testimonia.

Praeter ea quae isti adducunt, possumus alia quaedam afferre. Sanctus Ignatius in epist. ad Ephes. inquit: «Filius Dei ante secula genitus, ubi juxta Patris voluntatem et arbitrium omnia condidisset: is in utero gestatus est, ex Maria juxta dispensationem natus est ex semine David conceptus de Spiritu sancto.»

B. Justinus Martyr in lib. de rect. Fide confess. circ. med.: «Unus, inquit, est Filius, et qui mortuus est, et qui id quod mortuum erat excitavit. Cum ergo de uno filio contrarias voces audiet, ea quae dicuntur naturis tribue: ac si magnum quiddam et divinum, divinae id naturae tribuito: si quid parvum et humanum, humanae adscribito. Sic enim et verborum discrepantiam vitabis, cum sua utraque natura recipiet, et Filium unum omnia saecula antecessisse, et unum ex Scripturis fatebere.»

S. Irenaeus lib. III, cont. haer. a cap. 18. usque ad 22 probat multis testimoniis Scripturarum, unum et eundem esse Jesum Filium Mariae, et Verbum Dei Patris. Athanasius in epist. ad Epict. cir. fin.: «De solo, inquit, Mariae Filio scriptum est, Verbum caro factum est. Ex quibus ostenditur, ad reliquos Sanctos Verbum factum esse, prophetandi gratia, ex Maria autem ipsum Verbum, carne assumpta, hominem prodiisse.» Et infra: «Non quod Filium a Verbo segregemus, sed quia eundem hunc esse agnoscimus, per quem omnia facta sunt, et per quem nos liberati sumus.»

Gregorius Nazianzenus epist. I. ad Chelidon.: «Si quis, inquit, Virginem Mariam nequaquam Dei genitricem esse credit, is etiam a Deitate sit separatus. Si quis duos introducitur filios, unum quidem ex Deo Patre, secundum autem ex matre, et non unum et eundem, adoptione filiali, quae promissa est iis qui recte credunt, exciderit. Si quis non adoratur crucifixum, anathema sit, ac Dei annumeretur interfectoribus.»

Basilius lib. IV, in Eunom. exponens illud: «Dominus creavit me: Capiendum igitur, inquit, verbum Genuit de Deo Filio: creavit vero de eo qui formam servi accepit. In omnibus autem istis non duos dicimus, Deum seorsum, et hominem seorsum (Unus enim erat) cogitatione ac mente cujuslibet naturam reputantes.»

Damascenus lib. III, de Fid. c. 9. «Ipsius, inquit, Verbi hypostasis utriusque naturae hypostasis existens, nullam insubsistentem esse permittit etc.»

Jam ex Latinis. S. Cyprianus lib. II. cont. Jud. cap. 8.: «Quod, inquit, cum a principio Filius Dei fuisset, generari haberet denuo secundum carnem etc.» Et cap. 10. quod homo et Deus Christus ex utroque genere concretus, ut Mediator esse inter nos, et Patrem posset etc.

Hilarius lib. II. de Trinit. «Unus unigenitus Deus in corpusculi humani formam sanctae Virginis utero insertus accrescit, quia omnia continet, et intra quem omnia sunt, humani partus lege profertur etc.»

Ambrosius lib. de Incarn. Dom. Sacram., cap. 5: Cum Deus, inquit, semper esset aeternus, Incarnationis Sacramenta suscepit, non divisus, sed unus, quia utrumque unus, et unus in utroque, hoc est, vel divinitate, vel corpore: non enim alter ex Patre, alter ex Virgine, etc.»

Hieronymus in cap. 14. Matth.: «Quod, inquit, ascendit solus orare, non ad eum referas qui de quinque panibus quinque saturavit hominum millia, sed ad eum qui audita morte Joannis secessit in solitudinem, non quod personam Domini separemus, sed quod opera ejus inter Deum et hominem divisa sint.» Et in epist. de virginit. custod. ad Eustoch.: «Dei Filius, inquit, pro nostra salute, hominis factus est filius; decem mensibus in utero ut nascatur exspectat, et ille pugillo Mundum includens, praesepis continetur angustiis.»

Augustinus Enchir. cap. 35: «Proinde, inquit, Christus Jesus Dei Filius est et Deus et homo: Deus quia Dei verbum; homo autem quia in unitatem personae accessit Verbo anima rationalis et caro.» Et c. 36: «Quid enim natura humana in homine Christo meruit, ut in unitatem personae unici Filii Dei singulariter esset assumpta? Similia habet lib. XIII, Trinit. cap. 17, epist. 3. ad Volus. 102. ad Evod.; et 120. cap. 4. ad Honorat., et alibi.»

Denique B. Leo nihil frequentius repetit in omnibus suis Sermonibus et epistolis, sed praecipue epist. 97. ad Leonem Augustum cap. 1. ubi sic ait: «Anathematizetur ergo Nestorius qui B. Virginem Mariam, non Dei, sed hominis tantummodo credidit genitricem, ut aliam personam carnis, aliam faceret Deitatis.»

Superest argumenta solvere Nestorianorum, quae ut plurimum sophistica sunt. Argumentum primum, Joan. II, Dominus ait: Solvite templum hoc, cum loqueretur de sua humanitate; ergo Deus Christus, et homo Christus duae personae sunt. Nam non dixit, solvite me: et praeterea non potest esse idem templum, et qui in templo habitat. Hoc argumentum facit Theodoretus in reprehensione secundi anathematismi Cyrilli, et postea saepe repetit.

Respondeo: hoc argumento recte probari, duas esse in Christo naturas, non autem duas personas. Nam etiam animus noster dicitur habitare in corpore, ut in suo tabernaculo, quia diversa est natura animi a natura corporis: et tamen una persona est, quae ex animo et corpore constat. Job. IV, dicuntur homines inhabitare domos luteas: et II. Corinth. V, Apostolus dicit: Si terrestris domus hujus nostrae habitationis etc. Ibidem: Qui sumus in hoc tabernaculo ingemiscimus gravati Et II. Petri I.: Velox est depositio tabernaculi mei.¹ Itaque recte Chrysostomus hom. 10. in Jo. ex illo Et habitavit in nobis colligit, duas esse naturas in Christo: non recte autem Theodoretus colligit duas personas.

Argumentum secundum. Apostolus de Christo dicit Philipp. II. In similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo;² non igitur Christus Deus homo fuit, sed hominibus similis propter indumentum humanitatis. Quemadmodum Rex indutus rusticis vestibus non esset rusticus, sed rusticorum similis.

Quare Theodoretus, (qui, ut supra diximus, aliquando Nestorii partes secutus est) in Commentario hujus loci scribit, Paulum voluisse dicere, Verbum non esse factum hominem, sed induisse hominem.

Respondeo cum Ambrosio, Chrysostomo Theophylacto, et OEcumenio in hunc locum: Christum non fuisse hominem, sed similem hominibus in ea significatione qua hic accipitur homo; nam cum Paulus dicit, Christum factum esse in similitudinem hominum, et habitu inventum ut hominem; Hominis vocem accipit, ut significat ordinarie purum hominem, conceptum ex semine viri, natum in peccato, peccatis obnoxium. Talis enim Christus videbatur, sed non erat: qua significatione utitur idem Paulus cum ait ad Gal. I. se Evangelium non didicisse ab homine, sed a Christo. Ubi sine dubio per hominem purum hominem intelligit: alioqui non diceret, sed a Christo, quasi Christus non esset homo, cum idem Paulus dixisset: Unus est Mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus. I. Timoth. II..³

Porro Chrysostomus indicat etiam aliam explicationem, quam sequuntur Haymo et S. Thom. ut illud In similitudinem hominum significet similitudinem in specie humana, et sensus sit Christum factum esse verum hominem, proinde similem caeteris in specie. Cui explicationi satis convenit id, quod praecedit: Formam servi accipiens; est enim forma servi natura humana, ut supra ostendimus. Vox autem Habitus hoc loco non significat vestem, sed externam figuram, ut Chrysostomus, Theophylactus, et OEcumenius exponunt. Non enim Graece est ἔνδυμα, sed σχῆμα itaque sensus est: Christus figura corporis exteriori videbatur unus de turba hominum cum tamen esset singularis quidam, et divinus homo, vel figura exteriori ostendebat se verum esse hominem.

Quia tamen Augustinus lib. LXXXIII. quaest. 73. Cyrillus lib. XI. in Jo. cap. 14. Haymo et Thomas in hunc locum, per habitum intelligunt indumentum. Responderi potest ad argumentum: humanitatem vocari indumentum Verbi, non quia Verbum non sit vere et substantialiter homo, sed propter similitudinem, quae est inter vestes et humanitatem. Nam ut per vestes homines cognoscuntur sic per humanitatem Deus agnitus est: et quemadmodum cum vestes induimus, aptantur vestes ad figuram corporis, et proinde vestes mutantur, non homo; sic etiam, cum Verbum caro factum est, humanitas mutata est, Verbo immutabili permanente. Igitur propter has et alias ejusmodi similitudines dici potest humanitas indumentum Verbi, licet alioqui Verbum vere et substantialiter homo factum sit.

Argumentum tertium, Hebr. VII. Filius Dei Christus dicitur esse sine matre, et sine genealogia; ergo alius est Filius Mariae, qui matrem et genealogiam habet, et alius Filius Dei, qui utroque caret.

Respondet recte Cassianus lib. VII de Incarn., posse argumentum in adversarios retorqui. Nam ibidem ab Apostolo, de quo dictum est sine matre, sine genealogia, de eodem dicitur sine patre; ergo si iste locus intelligitur de Filio Dei, sequitur, Filium Dei non habere Patrem, quod est contra Nestorium, qui distinguit Filium Dei Patris a Filio Virginis Matris. Dicit deinde Cassianus: Apostolum duas Christi nativitates explicare voluisse; unam sine matre, nimirum divinam; alteram sine patre, nimirum humanam.

Argumentum quartum. Nomen Deus absolute positum, non significat Deum homini unitum, sed Deum tantum: at Maria non peperit Deum tantum, sed Deum homini unitum; ergo non debet dici Maria genitrix. Hoc argumentum Nestorii fuisse, scribit Theodoretus lib. IV. de haeret. fab., in haeresi Nestorii.

Respondeo: Nomen Dei absolute positum, non significare quidem Deum homini unitum, sed neque excludere id a sua significatione; proinde malam esse consequentiam argumenti. Quod autem nomen Dei absolute secundum Scripturas tribui possit ei, qui de Virgine natus est, probatur ex eo, quod tribuitur ei qui mortuus est; cum ejusdem sit nasci et mori. Act. XX: Attendite vobis, inquit Paulus, et universo gregi, in quo vos Spiritus sanctus posuit Episcopos regere Ecclesiam Dei, quam acquisivit sanguine suo. Et I. Jo. III. In hoc cognovimus charitatem Dei, quoniam ille pro nobis animam suam posuit.⁴

Argumentum quintum. Filius Mariae dixit: Deus meus, ut quid dereliquisti me? Matth. XXVII. Et Pater, salvifica me ex hac hora.⁵ Jo. XII. Et Angelo eguit consolatore, Luc. XXII: at ista Filio Dei non conveniunt; non igitur idem erat Filius Dei et Filius Mariae.

Respondet Cyrillus in defensione quarti anathematis contra Theodoretum: ista omnia convenire Filio Dei secundum formam humanam, sicut contraria ei conveniunt secundum formam Dei; est enim verus Deus et verus homo.

Argumentum sextum. Nemo potest anteriorem se gignere: Deus anterior est Maria, non igitur Maria Deum gignere potuit: quare non est appellanda Dei genitrix.

Hoc argumentum copiose refellit Cassianus lib. XII. de Incarnat., sed breviter respondeo: non posse ullum gignere aliquem se antiquiorem secundum id quo est antiquior. Itaque Maria peperit Deum Christum, non secundum Divinitatem qua erat anterior, sed secundum humanitatem qua erat posterior. Nec est mirum, si exempla non habeamus, quia mysterium hoc singulare est.

Argumentum septimum. Filius debet esse homousios parentibus: sed Christus Deus non est homousios Mariae, cum ipse sit Deus aeternus et omnipotens, quae Mariae ullo modo conveniunt.

Hoc etiam argumentum fuse refellit Cassianus, sed summa est, Filium debere esse homousion parentibus secundum eam naturam, quam ab eis accepit, sive quatenus eorum filius est. Christus autem Deus non accepit a Maria naturam divinam, sed humanam, nec est ejus filius, nisi quatenus homo; et propterea satis est, si matri homousios quatenus homo est, quemadmodum Patri est homousios quatenus Deus est.

Argumentum octavum. Christus vocatur homo Deifer a B. Basilio in Ps. LIX. Respondeo: Basilium non dicere, Christum esse hominem Deiferum, ut Theodoretus falso citat in reprehensione quinti anathematis, sed carnem Christi esse σάρκα θεοφόρον, id est, carnem Dei gestatricem: est autem non parvum discrimen inter hominem et carnem; nam homo personam significat, ut etiam Deus: caro autem non personam, sed naturam, vel potius partem naturae humanae significat. Quare homo Deifer non recte dicitur de Christo, in quo sunt duae personae, homo et Deus: at caro Deifera dicitur recte, quia duae sunt naturae, caro et Deitas, et una est quasi domicilium ac sedes alterius. Adde, quod S. Ignatius in singulis fere epistolis se ipse θεοφόρον inscribit. At quis credat, sanctum illum virum Christi vocabulum sibi assumere voluisse.

Quod si alicubi apud Patres (quod tamen ego invenire non potui) Christus dicatur homo Deifer, pie explicandum est, ut videlicet sensus sit, Christum ratione humanitatis templum ac sedem esse Divinitatis. Quemadmodum sanctus Augustinus cum in Enchir. cap. 36. et in lib. de praedest. Sanct. c. 15. et alibi non raro dicit, Dei Filium assumpsisse hominem, intelligit nomine hominis humanitatem.

Sequitur nunc quarta pars nostrae disputationis, in qua explicanda est definitio Incarnationis, ut videamus, quid sit proprie uniri hypostatice.

Brentius et Smidelinus supra citati volunt, uniri hypostatice divinam et humanam naturam in Christo nihil esse aliud, quam communicari attributa, seu proprietates omnes divinitatis humanitati Christi: communicari autem dicunt non per se, sed per accidens; explicat enim Concordia nuper edita in repetitione copiosa art. 8. id fieri non per dona creata et infusa, nec ita ut illa divina attributa fiant proprietates naturales humanitatis, sed quia Divinitas inhabitat tanquam in suo proprio corpore in Christi humanitate, et in ea lucet omni sua majestate, potentia, sapientia, justitia etc. et in illa et per illam omnia operatur. Itaque talem volunt esse unionem, qualis est inter agentem principalem et instrumentum. Unde etiam tam Brentius, quam Smidelinus solum per energiam differre volunt Christum ab aliis hominibus, quia Deus per Christum omnia, per alios quaedam operatur. Haec sententia falsissima est, et aperte Nestoriana, vel pejor, quam Nestoriana.

Vera autem sententia est, uniri hypostatice Deum et hominem nihil esse aliud, quam naturam humanam non habere propriam subsistentiam, sed assumptam esse a Verbo aeterno ad ipsam Verbi subsistentiam. Quod ut intelligatur facilius, observandum est, tribus modis posse aliqua plura uniri.

Primo essentialiter, cum videlicet ex pluribus sit una essentia: quomodo uniuntur materia et forma, genus et differentia. Et hoc modo non est facta unio Incarnationis, ut patet: tum quia una esset in Christo natura, et illa nec esset divina, nec humana, sed tertia quaedam; tum etiam quia unio essentialis nunquam fit, nisi ex imperfectis naturis, vel si ex perfectis, per corruptionem, aut conversionem aliquam: in Christo autem sunt naturae perfectae et integrae.

Secundo modo accidentaliter, ut cum accidentia subjecto adjunguntur, vel cum substantia substantiae copulatur, sed ex copula non exurgit nisi forma accidentalis, ut cum ex lapidibus vel lignis fit domus; et hoc etiam modo non est facta unio hypostatica, quia Deus, ut notum est, nec potest esse accidens, nec accidentium subjectum.

Tertio modo substantialiter, ut cum substantia, quae alioqui per se existeret, trahitur ad esse alterius suppositi, et ab illo pendet tanquam pars ipsius, et hoc modo facta est Incarnatio. Et licet nullum sit exemplum omnino simile; tamen aliqua dantur a Doctoribus, quae utcumque rem explicant.

Unum est de anima et corpore, quo utitur Justinus in lib. de rec. Fid. confess., Athanasius in Symb., et Augustinus epist. 3. ad Volus. Nam anima rationalis extra corpus per se subsistit, et corpus etiam antequam animetur per se subsistit, et tamen quando uniuntur, una tantum est utriusque subsistentia. Sed exemplum hoc valde deficit; tum quia anima et corpus sunt naturae imperfectae; tum etiam quia faciunt unam naturam; tum etiam quia neutrum trahit alterum ad suam subsistentiam, sed utrumque pendet a tertia subsistentia, quae est totius compositi. In hoc autem mysterio, Verbum in se perfecte subsistens trahit ad se humanam naturam.

Secundum est de ferro ignito, quo utuntur Basilius in Orat. in S. Nativit. et Damascenus lib. III, cap. 11. et Origenes lib. II de princip. c. 6. quia ferrum candens est quid unum, et tamen habet proprietates ferri et ignis etc. Haec similitudo maxime placet Brentio, Kemnitio, et aliis adversariis, et tamen maxime omnium deficit. Nam in ferro candenti sustentatur calor a ferro, non contra: et tamen ipsi volunt, calorem referre Deum, et ferrum hominem. Item calor non est substantia, sed accidens. Item non fit communicatio idiomatum: non enim calor dicitur ferrum, nec ferrum calor. Denique, non trahitur calor ad subsistentiam ferri, neque contra.

Tertium est de homine, in quo sint duae formae accidentales, ut ars Medicinae et Jurisprudentiae. Unum enim suppositum est, et tamen suscipit varias appellationes, et varia opera facit, et communicantur idiomata. Nam ille idem et Medicus et Jurisperitus dicitur, et vere potest dici, Medicus agit causas, et Jurisperitus curat morbos etc.

Utitur hac similitudine Augustinus epist. 99. ubi dicit, istam propositionem: Deus est mortuus, esse illi similem: Philosophus est mortuus: ut enim Philosophia non est capax mortis; et tamen Philosophus dicitur mortuus, quando ille homo periit, qui erat Philosophus: sic etiam licet Divinitas non possit mori; vere tamen Deus mortuus dicitur, quia ille homo mortuus est, qui erat etiam Deus. Eandem similitudinem prae caeteris probat Joannes Scotus in III, dist. 1. quaest. 1. quae tamen similitudo deficit, quia istae sunt formae accidentales, et proinde non trahuntur ad subsistentiam hominis, quod est in hac re praecipue considerandum.

Quartum est B. Thomae, et B. Bonaventurae in III, dist. 1. quaest. 1. ubi comparant hoc mysterium arbori, cui inseritur ramus alterius speciei. Existat exemplo pirus, cui malus inseratur: illa certe pirus substantia est prima, atque adeo verum suppositum, nec pendet ab illo ramo mali insito, et post insitionem sustentat ramum illum, qui alioqui per se existeret; et vocatur jam pirus et malus; et facit pira et mala; et potest pirus vocari malus, et contra: et si ramus ille forte siccetur, et deinde reviviscat; non propterea arbor piri mutatur, sed omnis mutatio in illo ramo existit.

Ita prorsus Verbum divinum instar magnae arboris suscepit ramusculum humanae naturae suo trunco a coelesti agricola mirabiliter insertum; inde fuit Verbum Deus et homo, et opera divina et humana faciebat: nec Verbum ab humanitate, sed humanitas a Verbo pendebat. Et cum paulo post per passionem et mortem humanitas illa quodammodo exaruisset, ac deinde per resurrectionem refloruisset, nulla mutatio in Verbo facta est, sed omnis mutatio humanitatis fuit.

Haec tamen similitudo deficit in duobus. Nam et ille ramus non est perfecta arbor, sed pars arboris, non enim habet radices, truncum, et alia. Et antequam insereretur per se existebat: natura vero humana, quam ramo inserto comparavimus, et perfecta natura est, et nunquam habuit propriam subsistentiam: quod si divina virtute aliquis ramus simul produceretur et inseretur, non deficeret similitudo nisi in uno.

Quoniam igitur omnes similitudines aliquo modo a veritate deficiunt, ideo S. Bernardus Serm. 3. in vig. Nat., et Damascenus lib. III, cap. 5. comparant mysterium Incarnationis mysterio Trinitatis, ut ex una re singulari illustrent aliam aeque singularem. Ut enim singulare est, quod sint in Deo tres perfectae hypostases cum una sola et simplicissima natura; ita singulare est, quod sint in Christo tres naturae, Deitas, Anima, et Caro cum una simplicissima hypostasi. Tres autem naturas in Christo, Deitatem, Animam, et Carnem, ne forte id novum videatur, distinguit, ac numerat etiam Augustinus lib. XIII. Trin. cap. 17.

His igitur ita explicatis, demonstrandum est, rem ita se habere, hoc est, unionem hypostaticam consistere in communicatione subsistentiae Verbi, non in communicatione attributorum Deitatis. Ac primum ex dictis. Nam ostendimus ex Scripturis, in Christo unam esse personam, duasque naturas: at non potest hoc esse verum, nisi una tantum sit in Christo subsistentia, nam si duae essent, duae essent personae, cum persona sit natura intellectualis per se existens. Quid si in Christo una tantum est subsistentia; ergo aut Verbum communicavit suam humanitati, aut contra humanitas Verbo. Non autem communicavit Verbo subsistentiam suam humanitas, ut omnes confitentur; igitur communicavit Verbum subsistentiam suam humanitati, atque ita facta est unio hypostatica.

Secundo, idem probari potest testimoniis gravissimis eorum Conciliorum, quae etiam ab adversariis recipiuntur. In epist. Conc. Alexand. cum 12. anathemat., quae recepta et probata est in Synodo Ephesina et Chalcedonensi, sic habetur in 2. anathemat.: «Si quis non confitetur carni secundum subsistentiam unitum Dei Patris Verbum, anathema sit.» Et anath. 3.: «Si quis in uno Christo dividit subsistentias post unionem, anathema sit.» Et anathemat. 4.: «Si quis in personis duabus, vel subsistentiis dividit eas voces, quae dicuntur de Christo in Evangelicis et Apostolicis scriptis, anathema sit.»

Adde, quod in Apolog. cont. Orient., in defens. 4. anathemat., Cyrillus adducit pro se haec verba sancti Julii Romani Pontificis: «Incarnatus est ex Virgine Dei Filius, qui et habitavit in hominibus, non in homine energiam operans, hoc enim in Prophetis est et in Apostolis, perfectus Deus in carne etc.» Vides sententiam disertis verbis contrariam Brentianae. Et in altero apologetico contra Theodoretum, ponit idem Cyrillus haec verba Theodoreti contra 2. anathemat.: «Secundum subsistentiam, unionem omnibus modis ignoramus» Ubi etiam vides apertam haeretici confessionem.

Item in Concilio Chalcedonensi act. V: «Docemus salva, inquiunt Patres, utriusque naturae proprietate, et in unam personam atque subsistentiam concurrente, Filium et unigenitum Deum Verbum.» Quo loco notabis, non misceri proprietates naturarum, et proinde non communicari uni naturae dotes alterius, sed subsistentiam tantum communicari.

Item in V. Synodo act. ult. can. 4. sic habes: «Si quis dicit, secundum gratiam, vel secundum operationem, vel secundum dignitatem, vel secundum honoris aequalitatem, aut relationem, aut affectum, aut virtutem, unionem factam esse.» Et infra: «Sed non confitentur, unitatem Dei Verbi ad carnem non secundum compositionem, sive secundum subsistentiam, factam esse, anathema sit.» Et infra: «Sancta Dei Ecclesia utriusque impietatem ejiciens, unionem secundum compositionem confitetur, quod est secundum subsistentiam.» Quid clarius contra Brentium et sectatores ejus, qui introducunt unionem factam secundum gratiam, et operationem, et dignitatem? Et can. 5. ejusdem Concilii: «Si quis introducere conatur in mysterio Christi duas subsistentias, seu duas personas, et unam personam dicit secundum dignitatem, et honorem, et adorationem, et non confitetur secundum Dei Verbum carni unitum esse et propter hoc unam subsistentiam ejus subsistentiam etc. anathema sit.»

Item in Concilio Lateranensi sub Martino I. constit. ult. can. 6: «Si quis secundum sanctos Patres non confitetur proprie et secundum veritatem ex duabus et in duabus naturis substantialiter unitis inconfuse, et indivise unum eundemque esse Dominum et Deum Christum, sit condemnatus.» Et can. 8: «Si quis non confitetur secundum sanctos Patres proprie et vere secundum compositionem, id est, secundum subsistentiam naturarum unionem, ex quibus unus existit Christus, inconfuse et indivise in eo cognitam, sit condemnatus.»

Item in VI Synodo, act. 4. in epist. Agathonis, quam totum Concilium recepit, sic legitur: «Non per unionem, quae secundum subsistentiam facta cognoscitur, uniunt, sed blasphemantes per affectum voluntatis tanquam duas subsistentias id est duos quosdam jungunt, etc.» Idem habetur act. 17. in ipsa definitione Concilii. Ubi vides, disertis verbis tanquam blasphemos damnari eos, qui aliter quam per subsistentiam explicant hypostaticam unionem.

Tertio, probatur argumento Concilii Toletani VI, cap. 1. Solus Filius Dei est incarnatus; ergo unio facta est per communicationem ejus quod est proprium Filii, non ejus quod est commune aliis personis: sed sola subsistentia Filii est propria Filio, attributa autem omnia essentialia communia sunt omnibus tribus personis; ergo unio hypostatica facta est per communicationem solius subsistentiae. Haec ratio plane convincit, aut esse verum id, quod nos dicimus, aut totam Trinitatem esse incarnatam, si vera est definitio Brentii et Smidelini; nam illa attributa, omnipotentia, omnipraesentia, omnijustitia etc., quorum communicatione volunt factam esse Incarnationem, communia sunt toti Trinitati.

Quarto. Pater aeternus communicavit Filio omnia sua attributa perfectissime, et multo perfectius, quam Brentiani velint eadem illa communicari a Filio Dei filio hominis: et tamen quia subsistentiam suam propriam Pater non communicat Filio, non sunt uniti hypostatically, sed distincti potius hypostatice Pater et Filius; ergo unio hypostatica non consistit in communicatione attributorum, sed solius subsistentiae.

Haec etiam ratio vel plane convincit, Patrem et Filium esse unam hypostasim, si est vera definitio Brentii et Smidelini: vel fateri debent, velint nolint, hypostaticam unionem non consistere in attributorum communicatione.

Dicent fortasse: cum aliis attributis communicari etiam subsistentiam. At verba ipsorum aliud sonant. Nam Brentius in lib. de Majest. Christ. hom., ubi conatur ostendere, quid proprie sit unio hypostatica, qua distinguitur Christus a puris hominibus, sic ait: «Itaque discrimen Christi et Petri non est simpliciter sumendum ab inhabitatione Filii Dei, sed a communicatione proprietatum ejus: Filius enim Dei et si sua essentia implet Petrum, sicut et hominem Christum; non tamen communicat Petro omnes suas proprietates, sed tantum nonnullas, vivificat Petrum, conservat in vita, dat Petro potestatem ejiciendi daemones, imo excitandi mortuos. Interim autem non facit eum omnipotentem, omniscientem, omnisapientem, omnijustum, et omnipraesentem: Filium vero hominis ornat non aliquibus tantum, sed universis suis donis.» Et infra: «Ostendi, inquit, eum factum esse omnium Dei proprietatum sine ulla exceptione capacem, et nisi eam habeat capacitatem, non esse discrimen inter Christum et alios homines, nec Verbum fieri potuisse carnem.» Similia habent theses Smidelini, et liber Concordiae: ubi non video mentionem fieri subsistentiae, sed solum attributorum essentialium.

Praeterea, quidquid sit de subsistentia, saltem volunt requiri ita necessario ad rationem hypostaticae unionis communicationem omnium attributorum, ut ubi desit talis communicatio, non sit unio hypostatica, et ubi adsit sit. Nam Brentius asserit, quod si Petrus esset omnipotens, et omnipraesens, esset etiam unitus Deo hypostatice. Hoc autem posito, concludunt necessario rationes factae, quod nimirum sequeretur, totam Trinitatem esse incarnatam, et Patrem ac Filium unam esse hypostasim.

Praeterea sequuntur duo alia absurda, et contra Fidem, quae esse possunt 6 et 7. argumentum.

Primo, corpus Christi in triduo mortis non fuisse unitum hypostatice Verbo: nam corpus mortuum non est capax omnipotentiae, omnisapientiae, omnijustitiae. Secundo, Christum hominem non semper fuisse Deum: nam Christus meruit sibi aliqua dona, ut gloriam corporis, et exaltationem nominis, imo et ascensionem in coelum, et sessionem ad dexteram Dei. Dicitur enim Luc. ult. Oportuit Christum pati, et ita intrare in gloriam suam. Et Philip. II: Factus obediens usque ad mortem, etc., propter quod et Deus exaltavit illum. Et Hebr. II: Videmus Jesum propter passionem gloria et honore coronatum.¹

At si omnium donorum communicatio requiritur ad unionem hypostaticam constituendam; ergo Christus meruit sibi, aliqua saltem ex parte, unionem hypostaticam; ergo fuit antequam uniretur, neque enim mereri potest qui non est; proinde non semper fuit unitus hypostatice, quae est haeresis Pelagiana.

Septimo. Si unio hypostatica requireret communicationem omnium proprietatum, atque attributorum, esset omnino impossibilis talis unio: nam multa sunt Deo propria, quae implicat contradictionem communicari creaturae, quale est esse increatum, et esse actum purum, esse infinitum ens, et similia. Quaedam etiam sunt, quae sive potuerint communicari, sive non, certum est non esse communicata humanitati Christi, ut carere principio temporis, creare coelum, et terram, et Angelos, et reliqua quae fuerunt ante illam humanitatem. Quaedam etiam sunt, quae licet collata sint humanitati Christi, non tamen ante resurrectionem, ut esse impassibilem, esse immortalem, et tamen ante resurrectionem fuit unio hypostatica. Nec valet quidquam responsio eorum, qui dicunt, Christum tempore exinanitionis debuisse occultare suam majestatem. Nam ista dona non occultavit, sed vere non habuit re ipsa, nisi dicant, Christi corpus semper fuisse immortale et impassibile, quae est alia haeresis apud Evagrium, lib. IV hist. cap. 38. et 39.

Octavo. Fatentur ipsi, haec dona per accidens convenire humanitati Christi, ut patet ex thesi 22 Smidelini: at unio hypostatica non est accidentalis sed substantialis, ut patet ex allegatis Conciliis, et maxime ex Concilio V, cap. 4 et 5. ubi hoc expresse habetur. Item, quia tunc Christus homo esset Filius Dei per gratiam, non per naturam: quod sane repugnat omnium Patrum sententiae. Item, non posset homo vere nominari Deus, nec Deus homo: nam ista unio accidentalis non est per inhaerentiam donorum, ut ipsi dicunt, et recte dicunt, quia loquuntur de donis increatis, quae sunt ipsa essentia Dei: sed est per conjunctionem extrinsecam, qualis est inter agens principale et instrumentum, ut inter navem et nautam: docent enim, unionem Dei et hominis in eo consistere, quod Deus omnia per illum hominem operetur. At ejusmodi unio non satis est ad communicanda nomina et proprietates: nec enim nauta dici potest navis, neque navis nauta; non igitur Christus homo dici potest Deus, neque Christus Deus dici potest homo. Atque hoc idem de proprietatibus dicemus: ut enim nauta non potest appellari expertus sensus et rationis, quae sunt proprietates navis; neque navis dici potest sensu et ratione praedita, quae sunt proprietates nautae; sic etiam Christus Deus dici non poterit crucifixus et mortuus, quae proprie conveniunt homini: nec Christus homo dici poterit omnipotens, et coeli terraeque Creator, quae proprie conveniunt Deo.

Denique, si unio hypostatica tantum esset ista communicatio accidentaria donorum, etiam nos essemus hypostatice uniti cum Deo, licet minus arcte: nam quod ille plura dona habeat, nos pauciora non mutat speciem.

Adde, quod nullum habent argumentum alicujus momenti: praecipuum est illud, quod Brentius objicit, et saepissime repetit, quod nisi ita sit, non poterit inveniri distinctio inter unionem Dei cum Christi humanitate, et unionem ejusdem Dei cum sancto Petro, et aliis hominibus; cum Deus omnes sustentet, et omnibus sit intimus per essentiam, praesentiam et potentiam: et solum hoc sit discrimen, quod per solum hominem Christum omnia operetur.

At hoc facillime solvitur: nam discrimen in hoc consistit, quod Christi humanitas non habet propriam subsistentiam, sed in Verbo existit, qua similitudine utitur sanctus Athanasius in Symbolo cum ait: Sicut anima rationalis et caro unus est homo, ita Deus et homo unus est Christus: at caeteri homines habent subsistentiam propriam et distinctam re ipsa ab illa, quae est in Verbo Dei; unde aliter sustentat Deus Petrum, aliter Christi carnem: nam Petrum dicitur sustentare, quia conservat illum cum sua essentia et subsistentia, ut cum quis baculum manu tenet: at Christi humanitatem Dei Verbum sustentat, eo modo quo totum sustentat partes intime sibi conjunctas et unitas.

Superest jam tractare, postquam ostendimus, unionem hypostaticam non consistere in illa communicatione omnium attributorum divinorum, an saltem ex illa unione id sequatur, ut attributa omnia, vel aliqua, ac nominatim Omnipraesentia, sit communicata humanitati Christi.

Et quidem Kemnitius, in lib. de duab. nat. cap. 4, 21 et 23, docet, non esse quidem de essentia unionis hypostaticae istam communicationem, in quo a Brentio et Smidelino dissentit: sed tamen consequi ad unionem hypostaticam talem communicationem, et quidem realem, ita ut natura humana vere sit omnipotens et omnipraesens, etc.

Similia habet Wigandus in lib. de communic. idiom., nisi quod quasdam proprietates dicit non communicari nisi verbaliter, ut esse Creatorem coeli et terrae, quia tunc Filius Dei non erat homo: at reliquas realiter, ac nominatim Ubiquitatem.

Similia etiam docet Nicolaus Selneccerus, tum in Paed., tum in ep. ad Theol. Wirtemb. scripta anno 1571, ubi damnat hanc propositionem ut blasphemam: Humana natura in Christo non est omnipotens. Et ibidem docet, realiter communicata esse Christi humanitati ex unione hypostatica infinita dona. Et addit haec verba, quibus videtur omnino confundere proprietates naturarum: «Quod, inquit, ad potentiam attinet, cum Paulo loquimur, si cognovimus Christum secundum carnem, sed nunc non novimus. Cessante enim infirmitate carnis, nihil in eo jam novimus nisi virtutem Divinitatis.» Et infra: «Ac per hoc quidquid vel fuerat prius, vel est, et manet substantiae duplicis, factum est virtutis unius.»

Denique omnes Lutherani supra citati initio hujus libri hanc realem communicationem defendunt, licet non conveniant in eo, utrum illa sit de essentia unionis hypostaticae, an eam tantum sequatur.

Catholica vero doctrina duo docet. Primo, ex unione hypostatica consecuta esse in Christi humanitatem multa dona creata et infusa: ut gratiam excellentissimam, sapientiam maximam, potentiam singularem, et alia id genus; quae tamen non sunt attributa Deitatis, nisi per participationem quamdam, quomodo etiam nos participamus Dei attributa per creatas qualitates, licet minus perfecte, quam Christi humanitas ea participet. Neque in his consistit communicatio idiomatum: nam illa communicatio est mutua; horum autem communicatio donorum non est mutua, nihil enim Deitati accessit.

Secundo, ex unione hypostatica sequitur communicatio idiomatum, quae quidem communicatio non est realis respectu ipsarum naturarum, quasi ipsa Divinitas facta sit passibilis, et humanitas realiter sit facta omnipotens, ut volunt Lutherani, neque est plane verbalis, ut vult Beza in lib. cont. Brent. et Petrus Martyr in Dial. de duab. nat. sed est realis quidem, sed respectu hypostasis utriusque naturae: non autem respectu ipsarum naturarum, ut expresse docent Patres. Ambrosius lib. II de Fid. cap. 4. Augustinus lib. I de Trin. cap. 13. Cyril. in defens. 4. anathemat., et Damascenus lib. III, cap. 4. ubi dicit, idiomata communicari nihil esse aliud, quam proprietates utriusque naturae applicari communi hypostasi, et proinde ipsis naturis in concreto, quia concreta nomina pro supposito accipi possunt, licet formaliter naturas significant.

Itaque recte dicimus, Deus est natus ex Virgine, passus, mortuus, etc., quia Deus accipi potest pro quolibet supposito divino, et proinde pro supposito secundae personae, quod est simul divinum et humanum: quod suppositum vere et realiter est Deus, et vere et realiter est homo; et proinde vere et realiter est natum ex Virgine, passum, mortuum, etc. Pari ratione recte dicimus, Christus homo est omnipotens, aeternus, ubique, etc. quia homo in concreto stat pro supposito humano: in Christo autem suppositum divinum et humanum unum est, et cum sit divinum, consequenter est omnipotens, aeternum, et ubique, etc. Quae omnia facile probari possunt, sed gratia perspicuitatis primo agemus de idiomatibus in genere; secundo in particulari de Ubiquitate.

Igitur non communicari realiter attributa, sive idiomata unius naturae alteri naturae ex vi hypostaticae unionis, primo docent sacra Concilia. Nam in Concilio Chalcedonensi act. V, sic legimus: «Salva utriusque naturae proprietate, et in unam concurrente personam, etc.» Quod idem habetur in Concilio VI, act. 4 et 17, in Concilio Martini Papae can. 9, et in epist. 10 S. Leonis ad Flavian. Praeterea in Concilio VI, act. 17, et in Concilio Martini Papae can. 10, 11, 12 et sequentibus, definitur contra Monothelitas, in Christo non solum duas esse naturas cum suis proprietatibus, sed etiam duas existere voluntates et operationes inconfusas. Denique epist. Agathonis Papae, quae recitatur in Concilio VI, act. 4, et a toto Concilio approbatur, habemus, in Christo omnia esse duplicia, id est, naturas, proprietates, voluntates, operationes, sola excepta subsistentia, quae est una: et ibidem additur, duas inconfusas naturas colligi ex naturalibus earumdem naturarum proprietatibus. Ex quo sequitur, etiam proprietates manere inconfusas et distinctas.

Ex his colligimus, multis modis erroneam esse adversariorum sententiam. Nam primo, si communicantur vere et realiter propria unius naturae alteri naturae, et contra; ergo non manent distinctae et inconfusae proprietates: quomodo enim manent distinctae, si humana natura habet divinas, et divina natura habet humanas proprietates? Item, si communicantur; ergo non sunt amplius proprietates, sed communitates: quomodo enim est proprium, quod est factum commune? Item, proprietates harum naturarum, ut plurimum sunt incompossibiles, ut est, esse creatum et increatum, finitum et infinitum, ubique et non ubique; ergo si divina natura recipit humanas proprietates, cogitur amittere suas: et si humana recipit divinas, cogitur amittere suas; quomodo ergo salvis proprietatibus facta est Incarnatio?

Merito itaque S. Augustinus serm. 191. de temp., qui est 3. de Trin. ita loquitur: «Illorum quoque execramur similiter blasphemiam, qui novo sensu asserere conantur, a tempore acceptae carnis, omnia quae erant Divinitatis in hominem demigrasse: et rursum quae humanitatis erant, in Deum esse transfusa, ut, quod nulla unquam haeresis ausa est dicere, videatur hac confusione utraque exinanita esse substantia, et Deitatis scilicet et humanitatis, et omisso proprio statu in aliud esse mutata.»

Ad haec respondere conantur adversarii: et primum Brentius lib. de majest. Christ. hom. dicit: Concilium Chalcedonense tantum loqui de proprietatibus essentialibus, quae non possunt tolli sine abolitione essentiae; non autem loqui de accidentalibus, quales sunt esse in loco, esse corruptibile, etc.

At haec solutio aliquid dicit ad tertiam consequentiam: ad primam et secundam nihil. Praeterea nec tertiae satisfacit. Nam esse finitae potentiae, et majestatis, et virtutis, sunt proprietates inseparabiles a creatura: contrariae enim arguunt infinitam essentiam; ergo tribuere humanitati, quae creatura est et finita, infinitam potentiam, et infinitam majestatem, ita ut non solum sit in toto Mundo, sed etiam possit actu replere infinitos Mundos, ut potest Deitas, est plane tollere ab humanitate essentiales ejus proprietates. Hoc autem ipsi dicunt: nam Christi humanitatem volunt esse vere omnipotentem, et ubique, eo modo quo est Deus, qui quidem non solum est in toto Mundo, sed etiam posset actu replere infinitos Mundos.

Praeterea ex hoc ulterius sequitur, duo esse in mundo omnipotentia, immensa, et infinita, nimirum, Deitatem et humanitatem Christi: hoc autem est contra Symbolum Athanasii, et contra omnes Scripturas. Nec possunt respondere: unam esse omnipotentiam, infinitatem, et immensitatem duarum illarum naturarum, sicut una est trium divinarum personarum. Nam omnipotentia, et infinitas atque immensitas Dei nihil est aliud, quam ejus essentia; ergo non potest esse eadem immensitas et omnipotentia Deitatis et humanitatis Christi, nisi sit eadem essentia utriusque naturae, sicut est eadem essentia trium personarum. Atque ita semper eo reditur, ut confundantur naturae in Christo.

Auctores Concordiae in repetitione articulorum controversorum art. 8., et Kemnitius lib. de duab. nat cap. 21, 22 et 23, docent, proprietates humanitatis non communicari reipsa Divinitati, et proinde naturam divinam manere illaesam. Deinde addunt, divinas proprietates communicari reipsa humanitati, sed Deo non tolli, nec misceri proprietates, quia divinae proprietates nunquam fiunt naturales et essentiales proprietates humanitatis, sed illi tantum communicantur per gratiam: sicut ex conjunctione animae et corporis non fiunt proprietates corporis eae quae erant animae, sed tantum communicantur corpori, quia anima in illa habitans, omnia in illo et per illud operatur.

Addit Kemnitius similitudinem ferri candentis, qua etiam, ut supra diximus, usus est Orig. lib. 2. de princ. cap. 6. et Basil. Orat. de Nat. Dom. Qua similitudine existimat Kemnitius apertissime declarari, quomodo ista communicatio fiat, salvis utriusque naturae proprietatibus.

At neque haec solutio sufficiens est. Primo, quia si proprietates humanae non tribuuntur divinitati: sequitur non esse mutuam communicationem idiomatum, quod est contra omnes Veteres, et praecipue contra Damascenum lib. III. cap. 4. Quid, quod hac ratione coguntur discedere a suo Luthero, qui aperte docuit, Divinitati tribuenda, quae dicuntur de passione Domini?

Secundo, non est verum, omnia omnino Deum operari per carnem. Nam actiones saltem immanentes, ut intelligere et velle divinum non erant, nec sunt per carnem. Item excitatio carnis Christi a mortuis non fuit per carnem, sed per Spiritum Dei, ad Rom. VIII.

Tertio, non omnia Dei attributa consistunt in operatione externa, ut planum est de Simplicitate, Infinitate, Sapientia, Potentia, Bonitate; ergo etiamsi Deus omnia opera exteriora per carnem operaretur, non propterea communicasset illi sua attributa. Praeterea, etiamsi omnia omnino Deitas per humanitatem ageret, et attributa omnia in actione consisterent; adhuc non posset dici humanitas omnipotens, omnisapiens, omnijusta etc. Nec enim epitheta causae principalis conveniunt instrumento; alioqui cum quis docte et sapienter scriberet, calamus doctus et sapiens diceretur.

Denique ipsa similitudo animae et corporis est contra ipsos. Nam anima non communicat corpori suas veras proprietates, neque corpus animae: non enim corpus intelligit, discurrit, deliberat, quae sunt propria animae: neque e contrario anima currit, sedet, esurit, sitit, quae sunt propria corporis. Et praeterea anima tota est in capite, et tamen eadem tota est in pede, ubi non est caput, et contra.

Similitudo quoque ferri candentis nihil Kemnitium juvat; imo imperitum plane ostendit. Ait enim Kemnitius: ignem communicare ferro suam ipsius vim urendi et lucendi, non per informationem, sed per unionem, qua ferrum penetratur ab omni parte ab igne: et addit, ferrum adhuc retinere suas proprietates, id est, naturalem duritiem, nigrorem, frigus, licet non appareant. At profecto qui haec dicit, caret sensu. Nam remotis miraculis et praestigiis, calor, et frigus, durities, et mollities, candor, et nigror, si non apparent et sentiuntur, non sunt. At quis unquam vidit in ferro candente nigrorem? quis sensit frigus? quis duritiem diceret esse in ea re, quae flectitur instar cerae.

At, inquit Kemnitius: si removeatur ignis, apparebunt nigredo, frigus, durities; ergo etiam antea erant. Respondeo: remoto igne a ferro, paulatim recedere calorem et candorem ferri, quae non solum ab igne in ferro producebantur, sed etiam conservabantur. Itaque cum iterum existit in ferro frigus et nigredo, non apparet quod latebat, sed redit quod abierat.

Praeterea, quale paradoxum est, quod ignis penetret totum ferrum non per calorem productum, sed per seipsum, et quod ferrum luceat et urat, non per calorem acceptum ab igne, sed per illum ipsum qui est in igne? Nam hoc modo substantia ignis sine ullo miraculo penetrabit aliam substantiam, quod non faciunt nisi divina virtute corpora gloriosa, ut S. Th. docet IV. sent. d. 44. q. II. art. 2. Et praeterea, quantumvis intime penetretur ferrum ab igne, certe nunquam erit verum dicere, ferrum urit, aut lucet, nisi ipsum ferrum sit affectum qualitatibus sibi inhaerentibus caloris et lucis: sed dicere oportebit, ignis qui est in ferro urit ac lucet. Adde, quod in ferro candenti non cernitur ea communicatio idiomatum, quae cernitur in Incarnatione: non enim dicimus, ferrum esse ignem, et ignem esse ferrum, quemadmodum dicimus, Deum esse hominem, et hominem esse Deum.

Neque obstat, quod Patres hac similitudine utantur: illi enim non volunt ostendere hac similitudine communicationem idiomatum, nec totum Incarnationis mysterium, sed unam ejus conditionem, quomodo videlicet per Incarnationem non laedatur Divinitas, et multum perficiatur humanitas: ut enim ignis in ferro non nigrescit, nec frigescit, nec consumitur rubigine, ita etc. Atque haec de attributis in genere.

Nunc in speciali de Ubiquitate disputandum est, vel potius ipsa Ubiquitas destruenda. Primo ergo ista Ubiquitas repugnat expressis Scripturis, quae dicunt Christum hominem ratione humanitatis alicubi non fuisse, et proinde non semper fuisse ubique. Jo. XI: Lazarus mortuus est, et gaudeo propter vos, ut credatis, quoniam non eram ibi. Jo. VI. Cum vidisset turba, quia Jesus non esset ibi. Matth. ult: Non est hic, surrexit enim.¹

Sed ad haec respondent: significari his testimoniis, Christum non fuisse ubique localiter, non autem non fuisse ubique divino modo. At etiam in Coena Corpus Christi non est localiter, et tamen quia revera ibi est, nemo Lutheranorum auderet absolute dicere, Corpus Christi non est hic, id est, in Coena. Item, Deus non est in Mundo localiter: et tamen non toleraretur qui diceret, Deus non est in coelo, nec in terra. Eodem igitur modo, si Christi humanitas vere est ubique, quocumque modo ibi sit, falsum erit absolute quod Scripturae dicunt: Non est hic, Non eram ibi etc. Scriptura autem falsa esse non potest; igitur falsa est sententia adversariorum. Praeterea, anima Christi non erat in inferno localiter, sed spiritualiter; et tamen non semper ibi fuit: nam non est relicta in inferno Act. II; ergo revera non est ubique, non solum localiter, sed nec alio modo.

Secundo, repugnat illis Scripturis, quae dicunt, Deum esse ubique, ut hoc modo illum discernant ab omnibus creaturis. Hieremiae XXIII. Coelum et terram ego impleo, et alibi. Et Psalm. CXXXVIII. Quo ibo a Spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam?² Unde Patres ex hoc Dei attributo probant, Spiritum sanctum esse verum Deum, non creaturam, qua scriptum est Sap. I. Spiritus Domini replevit orbem terrarum.³

Vide Ambrosium lib. I de Spir. S. cap. 7. Hieronymum et Cassiodorum in Psalm. CXXXVIII. Cyrillum lib. VII de Trin. Basilium lib. de Spir. S. cap. 22. Dydimum lib. I. de Spir. S. Fulgentium in lib. ad Donat. cap. 8. Vigilium in disput. Athan., Arii, et Sabellii. Augustinum lib. III cont. Maxim. cap. 21.

Respondent: proprium esse Deo, esse ubique per se: tamen hoc idem convenire Christi humanitati per accidens, ratione unionis cum Deo. At hoc non satisfacit; nam esse ubique per accidens, potest dupliciter intelligi. Primo, quod Christi humanitas vere non sit ubique, sed dicatur esse ubique, quia est conjuncta cum Verbo, quod est ubique. Secundo, quod revera sit ubique, tamen hoc habeat non ex natura sua, sed per gratiam Dei, quae est accidens respectu ipsius essentiae humanae.

Si primo modo intelligant, nec proprie loquuntur, nec habent quod intendunt. Non loquuntur proprie, quia non potest absolute dici tale id, quod non est ipsum tale, sed est conjunctum cum alio quod est tale: alioqui corpus posset dici spiritus, quia est conjunctum cum anima, quae est spiritus, et Oculus esset in calcaneis, quia est conjunctus cum anima, quae est in calcaneis. Nec habent quod intendunt: nam ex ubiquitate volunt stabilire veram praesentiam corporis Christi in Coena: at ex ista ubiquitate accidentaria non sequitur, Christi corpus esse in Coena revera, sed tantum sequitur esse conjunctum cum Deitate, quae est praesens in Coena.

Si secundo modo accipiant, ut sine dubio accipiunt; tunc argumentum Patrum pro Spiritu sancto plane concidit. Nam Ariani dicent, Spiritum sanctum esse quidem ubique, sed per accidens; et ideo non esse Deum verum, sed creaturam. Cum ergo Patres recte probarint ex ubiquitate, Spiritum sanctum esse Deum; manifeste sequitur soli Deo convenire vere esse ubique, nec id esse per gratiam communicatum ulla creaturae.

Dices: nonne corpus Christi, ut est in tot locis simul sacramentaliter, posset etiam esse in toto Mundo? nonne posset Deus totum Mundum convertere in panem, et panem illum in corpus suum? et tamen non propterea corpus Christi posset esse Deus.

Respondeo: potest quidem id fieri, sed hoc non est esse ubique quomodo est Deus, et quomodo Brentiani intelligunt de corpore Christi. Nam Deus ita est in toto Mundo, ut non contineatur Mundo, sed sit tantae immensitatis, ut possit replere infinitos mundos: id quod nos corpori Christi, quod est finitum, minime tribuimus. Deinde, quidquid sit de eo quod potest, aut non potest fieri; satis nobis est, reipsa id non esse communicatum, nec communicandum ulla creaturae, ut sit ubique, et ideo inde evidenter probari, Spiritum sanctum esse Deum.

Tertio, repugnat Ubiquitas testimoniis, quibus Patres probant, in Christo duas esse naturas, praecipuus enim locus ille Joa. III: Nemo ascendit in coelum nisi qui descendit de coelo, Filius hominis qui est in coelo.⁴ Ex quo loco plurimi Patrum deducunt, Christum esse Deum et hominem, quia quando erat corpore solum in terra, dicebat tamen se esse in coelo, nimirum Deitate. Ita Augustinus, Chrysostomus, Cyrillus, Theophylactus, Beda in eum locum. Item Nazianzenus ep. 4. ad Chelidon., et Hilarius lib. X de Trin., et alii.

At si vera sit Ubiquistarum sententia, hoc argumentum nihil concludit. Nam dicerent Eutychiani ab Ubiquistis edocti, etiam carne tunc fuisse Christum in coelo, et in terra, et ubique.

Praeterea: probant Patres, Christum Deum esse et hominem ex illis locis, ubi dicitur Christus iter fecisse ac mutasse loca, nunc navi, nunc pedibus, nunc etiam asello; cum tamen ut Deus ubique esset, et moveri non posset. Vide B. Ambrosium lib. II. de Fid. cap. 4. et Athanasium apud Vigilium in disput. cum Ario.

At secundum Ubiquistas ista omnia nihil probant. Nam si Christi caro ubique erat, certe non poterat moveri nisi metaphorice, sicut Deus dicitur aliquando descendere de coelo in terram, quia apparet hominibus, non ubi non erat, sed ubi non videbatur. Nam moveri proprie de loco ad locum, est deserere unum locum, et acquirere alium: qui autem est ubique, nec potest deserere unum, nec acquirere alium. Nec valet quod dicunt: corpus Christi fuisse ubique invisibiliter, sed visibiliter in certo loco, et hoc secundo modo potuisse moveri. Nam non potest esse in eodem loco visibiliter, et invisibiliter simul, quia tunc bis esset in eodem loco, deinde nonne involvit contradictionem, rem eandem in eodem loco videri, et non videri?

Denique moveri proprie non potest intelligi sine novi loci adeptione; igitur Christus si erat ubique, non poterat vere moveri, sed solum apparenter: et proinde, sicut ex motu Dei metaphorico non probatur, Deum esse creaturam; ita ex motu Christi, qui solum metaphoricus esse potuit, non poterat recte colligi, Christum esse hominem. Et confirmatur ex responsionibus adversariorum, qui cum volunt ostendere, non pugnare cum Ubiquitate motum corporis Christi, probant, quia etiam de Deo dictum est Genes. XI. Descendamus et confundamus linguam eorum. Et Genes. XIX: Descendam et videbo etc..⁵ Ita enim Brentius in lib. de majest. Christ. hom. ratiocinatur. Fatentur igitur ipsi, non aliter posse moveri de loco ad locum Christi humanitatem, quam possit moveri Deus.